Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler -1

[Tewsiye qilghuchi]

________________________________________
Dr.Nebijan Tursunning putush aldidiki " Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler" namliq Kitabidin melum Parchilarni oqurmenlerning oqup beqishigha sunduq.Bu texi axirqi nusxa emes bolup, peqet u yer-bu yerdin elin'ghan uzundiler xalas, Aptor dawamliq ozgertmekchi hem ilmiy quwitini ashurushmaqchi.





Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler



Nebijan Tursun (Tarix penliri doktori)



Uyghurlarning dunyadin xilwet qalghan qedimiy diyari Xotenning qarangghu medrisliride olturup, uning ghuwa nur chüshüp turidighan tünglükliridin insaniyetning ötmüsh qehrimanlarning musapilirini körüsh bilen tepekkur qaynimigha chömüp, baturlarning jeng arghimaqlirini öz wetinide qaytidin chang chiqarghusi kelgen M.I.Bughra buningdin 60 yil muqeddem qérindashlirigha qarighanda baldurraq öz ana tupriqi – Sherqiy Türkistanning chong shahmat taxtisi ikenlikini séziwalghan idi. U, millitining teqdirining pajielik bolup qélishidiki sewebler heqqide yenila baldurraq chüshenche hasil qilghan erbap bolush süpiti bilen teleysizliklerni aldi bilen jughrapiyiwi muhittin kélip chiqidighan jughrapiyiwi siyaset bilen baghlap mundaq xulasilaydu;

"Sherqiy Türkistanning töt etrapining dunyaning eng igiz taghliri bilen we eng yaman chölliri bilen oralghanliqi hem héch bir teripi déngizgha yéqin emesliki, qurughluqtimu medeniy memliketlerdin bek yiraqta ikenlikidin ibaret bu jughrapiyilik teleysizlikliki we küchlük düshmenning achköz we tamaxor aghzigha bek yéqin bolghanliqi yuqiriqi köz qarashni quwwetleydu"(1).

Amérikining ataqliq istratégiyisichisi, Sowét ittipaqini yimirip tashlashning istratégiyilik tepekkur asasini yaratquchi we kücheytküchi Zbignéw Brizénsikiy özining "chong shahmat taxtisi" namliq meshhur kitabidiki dunyawi istratégiyilik menpeetlerning toqunush nuqtiliridin hésablinidighan tochkilar qatarida Uyghur diyarinimu tizghan yeni u Uyghur tupraqlirining chong oyunlar oynilidighan shahmat taxtisidiki ornini mueyyenleshtürgen idi(2).

Uyghurlarning 19-20-esirlerdiki milliy istiqlal qozghilangliri türlük sewebler tüpeylidin meghlubiyetke uchrash bilen Uyghur xelqining siyasiy teqdiri pajielerge giriptar boldi. öz istiqlaliyitini öz qolida tutush mumkinchilikidin ayrilip qalghan bir xelqning siyasiy jehettinla emes, belki medeniyet, ijtimaiy-iqtisad we bashqa hemme saheler boyiche jahalet zenjirliri bilen kishenlinip, ularning milliy kimliki we milliy mewjudiyitining zawalliqqa yüzlinish hetta tarix sehipisidin öchürilish tehdidige duch kélishi muqerrer. Uyghur siyasiy pajiesining tarixiy teswiri we uning sewebliri hem sawaqlirini yorutush nahayiti zor emgek telep qilidighan ilmiy xizmet bolushigha qarimay, deslepki abstrakitlashturulghan tepekkürlerni oqurmenlerning diqqitige tashlidim.




1.Qeshqeriyining yiqilishi-pajiening bashlinishi



Uyghur diyari 19-esirning otturlirida ismi-jismigha layiq chong shahmat taxtisi bolghan .Chunki, uning jenubiy qoshniliri ulugh birtaniyening xeritisige kirgen bolsa, gherbiy we shimaliy terepliride Char Rusiyining kazak soldatlirining arghimaqliri kishnep, Rus mujikliri Ili wadilirigha qedem qoyghan idi. Bulardin ilgirirek mezkur zémin'ge yetip kelgen manju xandanliqi sherqning “késel körpisi” süpitide mezkur chong oyun'gha ishtirak qilsimu, lékin uningda passip rol oynidi. Gerche, Osmanli imperiyisi özining ajizliship, burunqi jenggiwarliqi we seltenetini yoqitishqa qarap yüzlen'gen bolushigha qarimay, yenila mezkur chong oyundin öz nésiwisini aldi. Öz qérindashliri hésablan'ghan Uyghurlar bilen biwaste chégrilinishtin mehrum qalghan we yaki buninggha intilmigen Osmanli impératorliri Yaqup beg bilen yoshurun munasiwetlerni ornitip, reqipliri Béritaniye bilen Char Rusiyining ghezipini qozghashtin éhtiyat qilishidin qetiy nezer özliridin ümid kütken we arzu-armanlirini özlirige yükligen Qeshqeriye dölitini yenila hamiliq astigha aldi. Yaqup beg dadilliq bilen özini sultan Abdul Ezizge tewe dep élan qilish bilen uning namigha atap pul quydi.

Gerche, bu jaydiki Menching hökümranliqi Uyghur xelqining qozghilanglirining zerbiliri astida gumran bolsimu, lékin Rusiye- Béritaniye diplomatik oyunliri Osmanlilarni bir chetke qayriwétip, "xuddi sangimu yoq , mangimu yoq" dégendek axirqi hésabta bu tupraqlargha Menching eskerlirini qaytidin bashlap keldi. Belki, Asiyaning xestilen'gen mezkur yüriki-Sherqiy Türkistanda yéqinqi esirlerde héchkimmu sawatsiz Yaqup begdek mahirliq bilen diplomatik oyun oynap baqmighan bolushi mumkin. Sulhige mahir bedölet özining jughrapiyilik muhitidin chiqish qilip, ulugh Béritaniye, Char Rusiye, Osmanli we Menching impériyiliri bilen bir meydan diplomatik séhirgerlik oyuni oynap baqti. U, bir tereptin öz elchilirini Sankitpétérburgqa mangdurup, Rus impératori bilen ittipaqdash bolushqa raziliq bildürse, yene bir tereptin in'gilizlarghimu oxshash xildiki ademlirini ewetip, ular bilen soda kélishimi tüzüsh yoli bilen gheyri resmi munasiwet ornatti. In'giliz , Rus razwétchikliri Qeshqerning tar kochilirida bir –biri bilen doqurushup qalghanda, ular özlirining oyniliwatqanliqini hés qilishti. Bedölet yene Menching bilenmu urushqandin köre sulhi tüzüp, uning qaytip kélishini cheklimekchi bolup, ademlirini ewetti.

Chong oyunning ishtirakchiliri ichide Béritaniye biraz adilraq yol tutqan bolup, u pütün imkaniyetliri bilen Qeshqeriyini saqlap qélishqa tiriship, Sankitpétérburgqa Qeshqeriyining musteqilliqini birlikte tonush heqqide teklip qoydi. Lékin, bu teklip ret qilindi. Axirqi qétim 1877-yili Zozongtang Urümchini ishghal qilip, Dawanchingdin ötkende London yene bir qétim Qeshqeriyini Char Rusiye, Béritaniye we Menching arisidiki biterep dölet süpitide saqlap qélish heqqide Sankitpétérburgqa qayta teklip bergen bolsimu, lekin bumu qet'iy ret qilindi(3).Eslide 1865-yili Menching impériyisi Rusiye hökümitidin Ili we Yette sheherdiki qozghilanglarni basturushta yardemlishishni sorighan bolup, Rusiye hökümiti desliwide buninggha qulaq salmighan. Emma, kéyin Qeshqeriye xani Yaqup begning Rusiye üchün xeterlik ikenlikini tonup yétip, öz chégrisi yénida mundaq düshmenlik xaraktéridiki bir musulman hökümranining bolushini xalimidi we axirida Rusiye qoshunliri ili we uning merkizi Ghuljini ishghal qildi(4). In'gilizlarning axirqi qétimliq teklipliri Char padishah teripidin ret qilin'ghandin kéyin, in'gilizlar axiri amalsiz qélip, Zozongtangni qoral bilen teminlep, uni Qeshqeriyige qoyuwetti.

Bu yerde Ruslar néme üchün londonning teklipini ret qilidu?



1-Seweb; Bu chaghda Rus istratégiyichiliri arisida "ottura Asiya peqet Ruslarghila tewe bolush kérek, eger musteqil Qeshqeriye shekillense, bu "kün patmas impériyining" kaspiy boyighiche kéngiyip, Rusiyini ottura Asiya we Kawkaziyidin siqip chiqirishi, musteqil Qeshqeriye béritaniyining yiraq Asiya istratégiyisi üchün ünümlük xizmet qilishi we yaki ishlitilishi mumkin" dégendek nuqtiinezer üstünlükni igiligen bolup, mana bu mesilining tügüni idi.



2-Seweb iqtisadi nuqtigha qaritilghan bolup,19-esirning otturliridin bashlap, Char Rusiye özining sherq istratégiyisini kücheytish arqiliq, sherqtiki ajiz we qalaq memliketlerni soda-iqtisadiy jehetlerdin monopol qilishqa urundi. Biraq, bu waqitlarda Menching impériyiside yüz bergen qalaymiqanchiliqlar, bolupmu Sherqiy Türkistanda kötürülgen keng kölemlik qozghilanglar tüpeylidin Sankitpétérburg özining bu jaylardiki iqtisadiy menepeetliridin ayrilip qélishtin endishe qildi. Yéngidin gülliniwatqan Rusiye sanaet burjuaziyisi Rusiye hökümitidin Menching bilen bolghan sodini kéngeytishni telep qildi(5). Burundinla Menching hökümitini soda kélishimliri arqiliq qiynap kelgen Rusiye bu qétim Uyghurlarning qozghilanglirini basturup bérip, Menching hökümitini raziqilish bilen bir waqitta buningdin zor iqtisadiy ünüm yaritish hemde Menching hökümitini Rusiyige zor soda imtiyazlirini bérishke qistash siyasitini belgilidi. Ene shuning netijisi süpitide 1879-yili tüzülgen Liwadin shertnamiside Ilini qayturush bedilige Menching hökümitini besh milyon rubli tölem töleshke maqul keltürgen bolsa,1881-yili bu shertname resmi imzalan'ghanda tölemning bahasi östürülüp toqquz milyon rubliygha békitilgen. Buningdin bashqa yene Rus sodigerliri Mongghuliye we Manjuriyide baj tölimey soda qilish imtiyazigha érishken(6). Menching impériyisi Rusiyining Qeshqeriye dölitini we Ili Sultanliqini yoqitishta körsetken xizmiti üchün her qandaq iqtisadiy bedel töleshke we dölet nomusini sétishqa razi bolghan.



3-Seweb; Yaqup begning taktikidiki ajizliqi we éhtiyatsizliqi bolup, u, Sankitpétérburgqa öz elchilirini ewetip, Char padishah bilen ittipaqdashliq ornitish hemde uning bilen soda we chégra kélishimlirini tüzüshni yawashliq bilen teklip qiliwatqan waqtida , uning Qoqan xani Xudayarxan'gha yazghan xéti yeni Qoqan bilen Qeshqeriyining birliship, Char Rusiyini ottura Asiyadin qoghlap chiqirish heqqidiki mexpiy mektubi türkistan gubérnatori Koufmanning qoligha chüshüp qalidu. Buningdin qattiq chöchügen général Koufman Char padishahni Yaqup begge ishenmeslikke dewet qildi. Netijide, Ruslarning Qeshqeriyini yoqitish we yaki uni musteqil dölet süpitide saqlap qalmasliq pikri téximu kücheydi. Uning üstige yene Qeshqeriyige mexsus tekshürüshke kelgen Rusiye xanliq jughrapiye jemiyitining jasusliri we tashkent sodigerler jemiyitining atalmish sodigerliri aq padishahni Qeshqeriye heqqidiki qorqunchluq uchurlar bilen teminlidi. Yaqup begning tüp muddiasining Rusiyining tesir küchini qoshna ottura Asiyadin siqip chiqirish ikenlikidin ibaret asasiy nuqta Yaqup begning terjimaniliq salahitige érishiwalghan kawkaz musulmanliridin Zaman beg(belki Tatarlardin bolushi mumkin-aptor) arqiliq Rusiye terepke yetküzülüp turghanliq éhtimalliqi Tatar alimi qurban eli xalidining melumatlirida körülidu. Qurban Xalidining Zaman beg heqqide bayan qilishiche, Yaqup beg ölgendin kéyin, zaman beg türkistan gubérnatori Koufman teripidin öz yénida qaldurilidu hemde u” Zaman beg bizning adimimiz idi” deydu shuningdek uni Kabulgha ewetip, uninggha wezipisini atqurup bolghandin kéyin yuqiri hoquq béridighanliqi heqqide wede qilidu. Biraq, Koufman ölgendin kéyin, Zaman beg quruq qol qalidu. Emma, yéngi türkistan gubérnatori uni Almutining gubérnatori qilip teyinleydu. Kéyin u yene Türkistan gubérnatori teripidin Buxara emirlikige ewetilip, emirning yénida turidu(7).

Qurban Xalidining esiride pash bolghan mezkur sirlardin Zaman beg isimlik kishining Yaqup begning bir mehel Rusiye, Béritaniye, Osmanli we Menching impériyiliri arisida élip barghan diplomatiyilik heriketliridin toluq xewerdar bolush üchün eyni waqitta ottura Asiya xelqliri teripidin “yérim padishah” dep atalghan türkistan ölkisining bashliqi Koufmanning mexsus orunlashturghan adimi ikenlikini jezim qilish mumkin bolsa kérek.(Gerche qolimizda bashqa deliller yéterlik bolmisimu).

Netijide, eyni waqitta Qeshqerge kelgen yuqiri derijilik Rus elchisi we razwétchiki A. N. Kropatkinning bahasi boyiche alghanda ottura Asiya musulman dunyasidiki qudretlik zamaniwi armiye küchige ige ( 40 ming we yaki 80 ming kishilik qoshun heqqide türlük melumatlar bar-aptor) Qeshqeriye döliti diplomatiyilik oyunlarning qurbanigha aylinip, özining Qeshqeriyini ishghal qilishigha ishenchisi yetmey, weziyetni közitip ,purset kütüp yatqan Zozongtanggha asanliq tughdurup berdi. Kim bilidu? Belki Yaqup beg düshmen bilen sulhi yolini tutmay ,passip mudapiedin aktip hujumgha ötüsh taktikisi qollan'ghan bolsa , Menching eskerlirini shing shingshadin kirgüziwetken bolar idi. Belki, xainlar uni öltürmigen bolsa, Qeshqeriyining teqdiri bashqiche bolar idi?



Qeshqeriye we yaki yette sheher dölitining 14 yilliq qisqa ömri Uyghurlarning tarixidiki xainliq bilen sadaqetmenlikning toqunush nuqtisi bolup, mensepperes, hesetxor Uyghur begliri Zozongtangni Qeshqeriyining ajizliqliri heqqidiki uchurlargha ige qilipla qalmastin belki, uninggha masliship, Yaqup begni zeherlidi shuningdek Zozongtang qoshunlirini yette sheherge bashlap kélip, sansizlighan öz qérindashlirining qanlirining éqishini keltürüp chiqardi. Uyghurlarning hörlük üchün küresh qilish tarixigha nezer salghanda ularning teleysizlikliri we pajielirige özliri seweb bolghandekmu körünidu. Chünki , bu xelqte qehrimanlarning sani qanche köp bolsa, pursetperes we mensepperes xainlarmu shunche köp idi. Buning tüp sewebini shexsiy adawet, menpeetpereslik, men-menichilik we hesetxorluq qatarliq illetlerge baghlash mumkin. Shexsiy adawet we shexsiy menpeetni közligen ademler hemishe öz qérindashliri bilen bolghan toqunushlarda üchinchi bir düshmenning küchidin paydilinip, milletdash reqibige zerbe bérishke adetlengen. Bu ademler daim dégüdek öz xelqi arisidiki qarshiliqlarni dushmenning küchi bilen yoq qilishqa ögen'gen. Misal keltürüsh toghra kelse, Uyghur tarixidin buninggha talay pakitlarni tépish mumkin. Qisqisi, Uyghurlarning milliy xaraktéridiki ajizliqlar daim uning reqipliri teripidin paydilinip kétilip, milletning béshigha éghir künlerning chüshishidiki muhim seweblerning birige aylan'ghan idi.

Omumen, 1877-yili Qeshqeriyining meghlubiyitini ümid qilghan Ruslarning Uyghurlarni ishqa sélip, Zozongtangning acharchiliq girdawigha bérip qalghan chériklirige ashliq we yem –xeshek yetküzüp bergenliki, shuning bilen Menching qoshunigha jan kirgenliki sir bolmisa kérek? Méningche Qeshqeriyining weyran bolushida töwendikidek besh asasiy amil muhim rol oynighan bolushi mumkin .



1-Seweb, öz ichidiki ittipaqsizliq, nachar illetler, menmenichilik, hesetxorluq we hakimlarning mustebitliki hem bashqa shexsiyetchilikler. Elwette, mundaq illetler hemme insanlargha ortaq bolsimu, lékin köpinche erkin milletler tashqi düshmen'ge taqabil turushta öz ichidiki ziddiyetlerni we millet istiqbaligha ziyanliq her qandaq xaish we illetlerge keskin chek qoyalighan idi. Biraq, Uyghurlarning seidiye xandanliqining axirliridin bashlan'ghan diniy mezheplerning tepriqichiliqliri bilen shekillen'gen aq taghliq we qara taghliqlar kürishi Sherqiy Türkistanning Chinggiz istilasidin kéyin shekillen'gen keng kölemlik étnik jehettiki arilishishlar netijiside peyda bolghan milliy pisxikiliq özgirishlerge qoshulup, bu rayondiki Uyghur-Türkiy étnik terkibining milliy xaraktérige selbiy tesirlerni élip keldi. Shuningdin kéyin, Uyghurlar Hun impératorluqi, Uyghur orxun ipériyisi we qaraxanilar dewridiki olturaq we köchmen Uyghur-Türkiy xelqlirige ortaq bolghan uyushqaq we meslihet bilen ish qilidighan hemde uruq-qebile we dölet bashliqlirining sözige shertsiz boy sunidighan jenggiwar milliy xaraktér suslishishishqa qarap yüzlen'gen idi. Uyghurlargha balayi apet élip kelgen aq taghliq we qara taghliq kürishidin aldi bilen junggharlar paydilan'ghan bolsa, arqidin Menching ishghaliyetchiliri epchillik bilen paydilinip, Qeshqeriyini kontrolluq astigha alghan idi. Démek, Uyghurlarning ichki nizaliri we yuqirida éytilghan illetliri héchqachan bu yerde hökümranliq ornatqan her qandaq hakimiyet teripidin cheklen'gen emes, belki téximu kücheytilgen xalas!

2-Seweb, Enjanliqlar(Gherbiy Türkistanliqlar) bilen Qeshqeriyilikler arisidiki ishenchisizlikler. Yaqub beg asasiy herbiy we memuriy hoquqlarni öz ademlirige we Gherbiy Türkistandin kelgenlerge bérip, yerliklerdin peqet Niyaz beg, Hoshur beg qatarliq bir qanchila özige shertsiz boysun'ghan ademlerge melum imtiyaz berdi. Emma, ichki jehettin ittipaqlishalmighan we chiqishalmighan bolsimu, biraq chettin kelgen düshmen'ge qarshi birlisheleydighan, musteqilliqlirini qoghdap qélish üchün küch chiqiridighan jasaretlik bashqa pütün milliy inqilabchilarni qattiq basturup yoqatti(8). Kuchar qozghilangchilirining dahisi Rashidin Ghoja, Issaqxan shuningdek Xoten we Yerkent qozghilangchilirining rehberliri ene shularning misalidur.



3-Seweb, tashqi jehette, chong impériyilerning menpeet toqunushi bu mesile intayin muhim bolup, biz bu heqte dawamliq sherhileymiz.



4- Seweb,Yaqup begning ichki-tashqi siyasi taktikisi we döletning ichki siyasitidiki yétersizlikler . Yaqup beg herbiy ishlar jehette gherb qorallirining qudritige ishen'gen hemde az tola bolsimu gherb uslubida(belki türk we afghan uslubida) herbiy telim terbiye élip barghan bolsimu, emma döletni yenila peqet özigila tayinip bashqurdi. U, Osmanli we Béritaniye qatarliq qudretlik meliketler bilen diplomatik paaliyet élip barghan bolushigha qarimay, ularning ilghar bashqurush usullirini ögenmidi. Eksiche, u hökümet ishlirigha tégishlik pütün siyaset, pikir we teleplerning hemmisini özi belgilep chiqatti. Muhim ishlarda kéngesh we muzakire uyushturmaytti. Bezi melumatlargha qarighanda deslepki waqitlarda nahayiti yaxshi mangghan dölet ishliri, bayashat hayat asta-asta xaraplishishqa, begler chiriklishishke bashlighan idi. Emma, Menching impériyisining zulmini yetkiche tartqan we erkinlikke muhtaj bolghan Uyghur xelqi yenila öz hakimiyitini qedirlep, uni jan tikip qoghdighan idi. Eger Yaqup beg axirghiche toghra we yaxshi bashquRush siyasiti yürgüzüp, döletni her jehettin qudret tapquzghan bolsa, Menching impériyisining bu tupraqqa qaytip kélelishi esla mumkin emes idi.



5-Seweb, Yaqup begning düshmen bilen sulhi qilish usulini qollinip, uninggha qattiq we qet'iy zerbe bermeslik hem bashqilardur. Yaqup beg sulhichilik yoligha méngip, düshmen bilen qet'iy soqushush terepdari bolghan oghli Beg Qulbeg we bashqa qomandanlirini aldinqi septin qayturiwélip(9), reqiplirining öz ehwalini biliwélishigha hemde özining ajiz nuqtilirigha hujum qilip, özide ishench peyda qilishigha purset yaritip berdi . Eslide Menching impériyisining Zozongtang terepdarliri Qeshqeriye dölitige hujum qozghashqa aldirap jür'et qilalmighan bolup, ular bir tereptin Yaqup begning küchige endishe bilen qarisa, yene bir tereptin bu urushqa Osmanli impériyisi bilen Rusiyining ariliship, "Yette sheher döliti"ge yardem bérip qélishidin endishe qilip, aldi bilen Urümchini ishghal qilip, weziyetni közitip, andin urush bashlimaqchi bolghan idi(10).Yaqup begning küch –qudriti eyni waqitta Menching ordisini xéli sarasimge salghan bolup, Lixongjang guruhi bilen Zozongtang guruhining yette sheher mesilisidiki talash-tartishlirida Lixongjang guruhi bashtin axiri Qeshqeriyini tashliwétishni otturigha qoyghan. Emma, Zozongtang bolsa, eger uninggha yol qoyghanda Yaqup begning haman bir küni Seddichinning ichige bésip kiridighanliqini körsitip, uning aldini élish pikrini otturigha qoyghan. Néme sewebtin Menching ordisida mundaq talash-tartishlar yüz berdi? Bu del ene shu Qeshqeriye dölitining küch-qudriti jümlidin Uyghur xelqining küch-qudriti idi xalas. Mundaq ehwal astida, Yaqup beg birinchi hujumdila reqiplirige qattiq zerbe bergen bolsa, Uyghur siyasiy tarixi tamamen bashqiche yézilghan bolar idi. Qisqisi Yaqup beg pursetni qoldin bérip, aktip hujumgha ötüshtin passip mudapiege, axirida bérip chékinishke hemde yoqilishqa yüzlendi.

Aqiwette, töt etrapi igiz taghlar bilen oralghan Tarim wadisini ashkara bériwélish we yaki u jayda musteqil Uyghur dölitining qed kötirishni xalimighan belki , xalisimu özara paydisiz dep qarighan Béritaniye bilen Rusiye özliridin ajiz Menching impériyisige xuddi bu "chong oyun"da utturghandek körünüsh bilen bu rayonda ebediy öz iqtisadiy we siyasiy tesirini saqlap qélip, bara-bara singip kirish istratégiyisini belgilidi. Ulugh Béritaniye bilen Char Rusiyining bundaq qarargha kélishige yenila aldi bilen Yaqup begning axirghiche put tirep turalmasliqi we Menching qoshunlirigha zerbe bérip, öz hakimiyitini saqlap qalalmasliqi bir seweb bolup qaldi.

Amérika alimi Jamés Miliwardning otturigha qoyushiche , Menching xandanliqining Uyghur diyaridiki hökümranliqi heqiqi impériyalizmliq hökümranliq bolup, Zozongtangning ölkini qayta ishghal qilishi bilen 1884-yili shinjang ölkisi tesis qilinip, ölkining hökümranliq orunlirini ilgirikidek pütünley manjurlar igileshning ornigha Xitaylar almiship, asasiy hoquq Zozongtang qatarliq Xitaylarning qoligha ötti hemde Uyghur hakimbeglirining hoquq dairisige chek qoyuldi(11).Shuningdin kéyin, Zozongtang-Lyu jintang guruhi Xitaylarning imtiyazini tiklep we qoghdap, Xitaylar bilen Uyghur qatarliq milletler arisidiki milliy munasiwetning téximu ötkürlishishige asas saldi .Zozongtang qoshunlirining dehshetlik öch élishlirigha duch kelgen shuningdek ilgirimu uzun yillar urush zerdaplirini chekken xelq, qatmu-qat zulum we milliy kemsitishlerge nisbeten 50 nechche yil taqet qilishqa mejbur boldi.

Qisqisi,19-esirning otturilirida pütün Uyghur diyari miqyasi boyiche kötürülgen qozghilanglarning ghelibisi Menching xandanliqining bu jaydiki hökümranliqini pachaqlap tashlighan bolup, buningda eng muweppeqiyet qazan’ghini Rashidin ghoja bashchiliqidiki Kuchar qozghilangchiliri idi. Eyni waqitta azad qilghan térritoriyisining kengliki, qoshunining jenggiwarliqining üstünliki we bashqa jehetlerdin Kucharni merkez qilghan qozghilangchilar aldinqi orunda turghan bolup, bu küch shiddet bilen sherqte Urümchige, jenupta Qeshqer tereplerge qarap kéngiyiwatqanda Qeshqer qozghilangchilirining rehberlikini zimmisige alghan Yaqup beg bilen hemkarlashti.Yaqup beg türlük wasitiler bilen her qaysi jaylardiki hakimiyetlerni birlikke keltürüp, birlikke kelgen, musteqil Qeshqeriye dölitini berpa qildi. Egerde u bu hakimiyetni saqlap qalalighan bolsa, belki bügünki künde Uyghurlarning öz istiqlal dölitining 140 yilliq musapisini bashtin kechürgen bolar idi. Uyghur döletchilik idiyiliri tereqqi qilip we takammullushup, zamaniwi we ilghar qiyapet bilen 21-esirge qedem qoyush bilen dunyaning kün tertipini belgilesh ishlirigha hemde Ottura Asiyadiki murrekkep istratégiyilik oyunlarda özining aktipliqini jari qildurghan bolar idi. Epsuski, Yaqup beg rehberlikidiki bu hakimiyetning yiqilishi eyni waqittiki pütün Uyghur diyarida kötürülgen qozghilanglarning ghelibisining muweppeqeyetsiz bolushi shuningdek Uyghurlarning uningdin kéyinki teqdirining pajielerge giriptar bolushidiki muhim amillarning birige aylandi. Bu emeliyette, Uyghurlarning qoligha kelgen eng chong purset idi xalas. Biraq, Qeshqiriyining yiqilishi Uyghurlarning siyasiy teqdiridiki bir untulmas pajie bolsimu, emma Qeshqeriye dölitidin ibaret mezkur yéqinqi zaman Uyghur döletchilik tarixidiki xéli sistémilashqan, zamaniwilashqan armiyige ige, Rus diplomati Kropatkinning bahasi boyiche alghanda Merkiziy Asiyadiki küchlük musulman döliti bolush éhtimalliqi zor bolghan hakimiyetning meydan’gha chiqishi , Uyghurlarning azadliq küreshliri we milliy dölet ghayilirige meniwi roh ata qildi.20-esirdiki ikki Sherqiy Türkistan jumhuriyiti emeliyette ene shu 19-esirdiki Qeshqeriye döliti jümlidin Tengri taghlirining jenubi we shimalidiki Uyghur qatarliq xelqlerning keng kölemlik milliy istiqlal küreshliridin tughulghan hem téximu küchetgen milliy we diniy rohning hamisi we mirasxori idi.

Biraq, Tarix hapila- shapila 20-esir qoynigha kirish bilen insaniyet dunyaside alemshumul özgirishler yüz bérip, bu shahmat taxtisida téximu zor we murekkep hem keskin oyunlar oynaldi. Bu oyunlarda Lénin Rusiyisi ghalip keldi. Uyghurlarning nale- peryadliri qizil xishliq Krémil témining ichige anglanmidi xalas !



2. Jughrapiyiwi siyasetning qurbanliri



Yawro-Asiyaning xestelen'gen yüriki-Uyghur diyarining xestilik we azabliq tarixi erksizlikning temini tétighan hemde erksizlikning bir millet üchün eng zor derijidiki yoqitish we tragédiye ikenlikini étirap qilghan qelbler bilen köp oxshashliqqa ige bolsimu, lékin u yene özige xas tereplerge ige. Belki, uning xestelik tarixining waraqliri köprek bolsa kérek?!

Tarixiy realliq we uning xuddi m. Bughra éytqandek jughrapiyilik teleysizliki, méningche yene uning siyasiy , iqtisadiy, medeniyet we bashqa jehetlerdiki teleysizlikliri aldi bilen özi bilen biwaste tarixiy, medeniyet we jughrapiyilik jehettin baghlinishliq bolghan ottura Asiya bilen munasiwetlik. Eng muhimi ottura Asiyani uzun yillar kontrolluq astida tutup kelgen Sankitpétérburg we Moskwa bilen zich munasiwetliktur. Chünki, Yawro-Asiyaning xestelen'gen yüriki_-sherqiy turkistan özining yene bir parchisi Gherbiy Türkistan bilen tarixiy teqdirdashliqqa ige bolghan bolsa, kéyinki esirlerde bu rayon'gha kirgen Moskwa daim öz meqsedlirini emelge ashuRushta ottura Asiyani waste qilghan . Bu nuqtini chüshen'gen hemme küchler Yawro-Asiyaning mezkur xestelen'gen yürikini Gherbiy Türkistan arqiliq azablash taktikisini talliwaldi hemde talliwalmaqta.

Andaqta tarixtiki kona –yéngi Rusiyining Yawro-Asiyaning xestelen'gen yüriki we uning qoshnilirigha tutqan siyasitini qandaq teswirlesh lazim?

Rusiyining Sherqiy Türkistan siyasiti meyli Char padishah dewri bolsun we yaki 1917-yilidin kéyinki Sowét Rusiyisi mezgili bolsun hemmisila Sherqiy Türkistandiki Uyghur qatarliq yerlik xelqler bilen Xitay hakimiyiti otturisidiki qarmu-qarshiliqlardin ibaret mezkur rayonning ichki siyasiy hayatidiki özgirishler asasida shekillen'gen(12). Chünki , Uyghur qatarliq xelqlerning her qetimliq qoralliq qarshiliq heriketliri yalghuz Junggo hakimiyitige tesir körsitipla qalmastin belki, Rusiyining ottura Asiya rayonighimu küchlük tesir körsetken. Buningdiki seweb birinchidin, Rusiye hökümranliqigha ötken ottura Asiya bilen Sherqiy Türkistanning étnik, din, til hetta ijtimai –iqtisadiy hayat shekli qatarliq türlük tereplerdin birdeklikke we oxshashliqqa ige bolghanliqi. Ikkinchidin, sherqiy turkistan bilen Gherbiy Türkistan ning jughrapiyilik jehettin tagh-deryaliri , étiz–érqliri we yaylaqlirining tutushup kétip, ortaq bir jughrapiyilik gewdini shekillendürishidin ibaret bu xil birdeklik hemde baghlinishliq munasiwet Rus we Menching impériyiliri teripidin sun'iy usulda jismaniy jehettin ayriwétilsimu lékin, beribir meniwi jehettin ayriwétilmidi. Ene shu yuqiridiki ikki xil amil tüpeylidin chégrining ikki teripidiki xelqler özara bir-birige ötüp yashashni we her qétimliq qarshiliq heriketliri meghlubiyetke uchrighanda özara qéchip kélip panahlinish we qaytidin küch toplap, öz élidiki küreshni dawamlashtuRushqa adetlendi. Gherbiy Türkistan we Sherqiy Türkistan bular üchün arqa seplik hem baziliq rol oynidi.

Mesilen, 1759-yilidiki burhanidin ghoja we xan ghoja bashchiliqidiki Qeshqeriye xelqining zhawxuy bashchiliqidiki Menching tajawuzchi qoshunigha qarshi küreshliri, Jahan’gir ghoja qozghilingi we uningdin kéyinki, 1830-,1847-, 1856-, 1877-, 1881- yilliridiki weqelerde shuningdek 20-esirde yüz bergen bir qatar heriketlerning hemmiside köp sandiki Uyghur, Qazaq, Qirghiz, tunggan qatarliqlar ottura Asiya we yette su rayonigha qéchip bérip panahlandi. Choqan Welixanopning melumatigha asaslan'ghanda 19-esirning 20-yilliridiki Jahan'gir ghoja qozghilingi meghlup bolghanda Qoqan, shehrixan qatarliq jaylargha 70 ming Uyghur köchüp chiqqan.19-Esirning 50-yillirida bolsa 15 ming Uyghur köchüp chiqqan. Shehrixan bilen qarasu arisidiki jaylargha Uyghurlarning Dolan dep atalghan guruppisidin 9 ming adem köchüp chiqqan bolup, perghane wadisida jemiy 324 ming Uyghur bolghan(12). Bu Qazaq alimi yene eyni waqitta tashkentning jenubidiki yéngi sheher mehelliside Qeshqerlikler(Uyghurlar)ning turidighanliqini, Shehrixan, Endijan shehirining ahalisining yérimining Qeshqerlikler, Qarasuningmu shundaq ikenlikini bayan qilidu(13). A.N. Kropatkinmu 19-esirning 60-yillirida Qoqan xanliqi tewelikide 250 ming Qeshqerlikler (Uyghurlarning) barliqidin melumat béridu (14). Elwette, bundaq köchüsh izchil dawamlashqan bolup, Uyghurlarning sanimu üzlüksiz türde ashqan.

Tarixiy pakitlar shuni ispatlidiki, Sherqiy Türkistande yüz bergen hemme qozghilanglarda mezkur panahlan'ghan musapirlar belgilik muhim rol oynidi. Mesilen Jahan’gir ghoja, Yüsüp ghoja we bashqa ghojilarning qozghighan qoralliq heriketliride Perghane wadisigha qéchip barghan Qeshqeriyilikler awan'gart qoshun bolup uyushup, öz yurtlirigha jeng bilen qaytip kelgen shuningdek küreshlerde muhim tayanchiliq rolini oynighan. Eng yéqinqi mezgilge tewe misallarning biri shuki, 1944-yilidiki milliy azadliq inqilabidimu Sowét ittipaqigha qéchip barghan Uyghur, Qazaq we bashqilar Sowét ittipaqi hökümiti teripidin qaytidin teshkillinip, mexsus guruppilar bolup, nilqa qozghilingi, ghulja qozghilingi, herembagh uRushi we bashqa jenglerdiki muhim herbiy tayanchliq rolini oynidi(15). Omumen, Sowét ittipaqi hökümiti özlirining Sherqiy Türkistangha munasiwetlik istratégiyilik orunlashturushlirida daim we izchil halda shu jaydiki Uyghur köchmenlirining öz wetinining azadliqini qolgha keltürüsh istekliridin paydilinip, ularni waste qilish arqiliq Sherqiy Türkistandiki heriketlerge qol tiqti we yaki uni kontrol qildi.

Türkistanning ikki teripining teqdirdashliqigha munasiwetlik yene bir nuqta shuki, oxshashla Char Rusiye we Sowét Rusiyisige qarshi jeng qilghan we uning bilen idéoligiyilik jehettin chiqishalmighan köpligen Qazaqlar, özbékler, Qirghizlar, Tatarlar hem Uyghurlar hetta ottura Asiyagha yerleshken Ruslar Sherqiy Türkistangha qéchip kélip panahlandi. Mesilen, ili sultanliqigha qéchip kelip panahlan'ghan Qazaq baturi tazanbék we bashqilar rehberlikidiki Qazaqlar muhim mesile bolup, ili sultani elaxan milliy we diniy qérindashliq tüpeylidin tazanbékni Char padishahqa qayturup bérishni ret qilish bedilige öz musteqilliqini yoqatti. 1916-Yili, yene Char padishahning esker élishigha qarshi turup qozghilang kötürüp, meghlup bolghan Qazaq, Qirghizlar türküm-türkümlep, Uyghur diyarining jenup-shimaligha qéchip kélip makanlashti. Qirghiz tarixchisi Belek Sultanayning melumatlirigha qarighanda issiq köl etrapidin Uyghur diyarigha qéchip kelgen Qirghizlarning sani 200 mingdin ashqan. Bashqa melumatlarda 300 mingdin artuq depmu yézilidu (16). Intayin qiyin ehwalda qalghan bu Qirghiz qachqunlirini Uyghurlar öylirige orunlashturghan, ularni ashliq bilen teminligen hem ularni makanlashturghan.

Uningdin kéyin, Sowét Rusiyisige qarshi jeng qilip, Rus kommunistliri teripidin" basmichilar" dep atalghan enwer pashaning, irgesh baturning Ozbék, Qirghiz eskerliri we ularning aile –tawabatliri Qeshqer etrapigha qéchip kélip panahlan'ghan idi. 1930-Yillardiki Qeshqerde bolghan Sherqiy Tüskitan jumhuriyitini qurush qozghilanglirigha ishtirak qilghan Qirghizlardin Janibek qazi, Chipaq qazi, özbéklerdin Yüsüpjan we Sétiwaldijan hem ularning nechche yüzligen egeshküchiliri we bashqilar buning misali bolsa kérek(17).

Omumen, chégrining her ikkila teripige qéchip bérip makanlashqan qérindash xelqler bir-birining hörlük küreshliri ge aktip ishtirak qildi hemde bir-birige ige chiqip, öz panahigha élishti (elwette köp mesililerge munasiwetlik mewjut bezi ehwallarni hésabqa almighanda).



Démek, Char padishah we kéyinki Sowét Rusiyisi yuqirida qeyt qilin'ghan ehwallarni nezerge élip, Sherqiy Türkistanning teqdirige munasiwetlik tedbirlerni alghan hemde siyasetlerni tüzgen idi. Bolupmu, Sowét Rusiyisi Char Rusiyining bu heqtiki tejribilirini yaxshi tetqiq qilish arqiliq uninggha warisliq qilish hem kücheytish charisini qollandi.

Rusiye tashqi siyasiti jümlidin uning merkiziy we sherqiy we jenubiy Asiya siyasi istratégiyisini tehlil qilghanda shundaq yekün chiqish mumkinki, kona Rusiye we qizil Lénin Rusiyisi shuningdek uning kéyinki mezgillerning hemmiside Krémilning Uyghurlarning teqdirige munasiwetlik Junggo siyasitide üch xil éqim ziddiyetliship kelgen. Buni mundaq yekünlesh mumkin;

1- Sherqiy Türkistanning musteqilliqige yol qoymay, eksiche Junggo hökümitige yardem bérip, bu jayni Rus tesiri astidiki rayon qilish yeni térritoriyilik hoquq jehettin Junggoning qolida qaldurush , iqtisadiy, medeniy we bashqa jehetlerdin Rusiyining tesiri astida tutush, üchinchi bir dölet küchini bu yerge kirgüzmeslik .

2- Bu rayonda musteqil bir Uyghur döliti berpa qilish we yaki uninggha yardem qilish. Bu arqiliq Sherqiy Türkistanni xuddi mongghuliye hem bashqilargha oxshash Krémilning tesiri we himayisi astidiki bir qorchaq dölet süpitide tutup, uningdin Krémilning siyasiy, iqtisadiy istratégiyisi we bashqa kéreklik nuqtiliri üchün paydilinish.


3- Bu rayonni qoralliq yol bilen ashkara bésiwélip, Rusiyining bir gubérniyisi yaki sabiq Sowét ittipaqining bir ittipaqdash jumhuriyiti qilish. Mezkur üch xil nuqtiinezerlerning teshebbuskarliri arisidiki küreshmu nahayiti ötkür bolup, buning ichidiki 3- nuqta Char padishah dewridila asasiy jehettin septin qélip, yuquridiki ikki nuqta nezer daimliq talishish merkizi bolup keldi. Sabiq Sowét ittipaqining Junggo Ishliri mutexessisi merhum Tursun Sadiqopning éytishiche; Rusiyining we kéyinki sabiq Sowét ittipaqining Sherqiy Türkistan siyasitini belgileshtiki achquchluq mezkur ikki nuqta arisida birinchi xil nuqtiinezer daim üstünlükni igilep, dölet siyasiti derijisige kötürüldi(18).Uyghur mesilisi bashtin-axiri Sowét-Junggo munasiwetliri bilen zich munasiwetlik bolushtek xaraktérge ige bolup,1924-yili Sowét Rusiyisi bilen Jungxua Jumhuriyiti arisida tunji kélishim tüzülgendin kéyin, Moskwa türkistan tewesidiki Junggogha qarshi keypiyattiki her qandaq heriketlerni qattiq cheklidi hetta Sowét kommunistlar partiyisi merkiziy komitéti “ Shinjang”da teshkilatchiliq paaliyitini élip bérishni cheklesh heqqide qarar chiqirip, ”Shinjangni yaki buning melum qisimini Junggodin ayrishni meqset qilidighan her qandaq heriket we teshwiqatni pütünley ziyanliq dep qarash”ni qarar qildi( 19)