PDA

View Full Version : Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-4



N.Tursun
22-04-06, 00:54
Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler

Yalta kélishimi we Uyghurlar

Sowét –Junggo dostluq shertnamisi we Ili hökümiti

1944-yIli 8-aylarda bashlan’ghan Ulastay taghliridiki qoralliq heriket bara-bara kéngiyip, axiri shu yIli 10-ayda Nilqa nahiyisining azad bolushi bilen zor netijilerge érishti. Azadliq teshkilatimu jiddiy heriketke kélip, ghulja shehiride qozghilang teyyarliqi élip bardi hemde 7-noyabir küni ghulja qozghIlingining 1-oqini atti. Besh künlük jengdin kéyin ghulja shehiridiki muhim jaylar ishghal qIlindi. azadliq teshkilati jiddiy yighin chaqirip, “Sherqiy Türkistan jumhuriyiti” waqitliq hökümitining qurulghanliqini jakarlidi. Shuningdin kéyin taki Yalta yighini échilghiche bolghan üch ay ichide Ili wilayiti azad qIlinip, Ili qomindang qoshunliridin teltöküs tazilandi. Bu jeryanda jumhuriyet özining hemme hakimiyet sistémIlirini barliqqa keltürdi hemde jiddiy heriketke kélip, pütün Uyghur diyarini azad qIlishning teyyarliq xizmetlirini élip bardi. Ziya Semidining teswirlishiche, eyni waqitta shundaq qaynam tashqinliq menzire shekillengenki, “ hemme aldinqi sep üchün”, “ musteqilliq üchün” , “Sherqiy Türkistan bayriqini Shingshigha qadash shoari astida hemme xelq özlirini inqilab qoynigha atti.(40) Ene shundaq roh tüpeylidin jumhuriyetning tunji esker qobul qIlish mizanidimu 18 yashtin 45 yashqiche bolghan erlerning hemmisi esker bolush belgilen’gen bolup, 1945-yIli 4-aynig 8-küni muntizim milliy azadliq armiye qurulup, burunqi tarqaq partizanliq urushqa xatime bérildi . Birlikke kelgen qomandanliq astidiki muntizim, intizamliq herbiy sistéma berpa qIlinip, herbiy meshiqler kücheytildi hemde shimaliy, ottura we jenubiy yölünüshtin ibaret üch frontta jeng qIlish herbiy pilani tüzüldi. 1945-yIlining iyun ayliridin étibaren shimaliy we ottura yölinishtiki qoshunlar hujumlirini bashlap, sherqte Urümchige, shimalda Tarbaghatay we Altaygha qarap atlandi. Bu yerde shundaq bir soal tughulidiki, néme üchün Stalin Yalta konférénsiyisining rohigha binaen Sherqiy Türkistan jumhuriyitige yardem bérishni derhal toxtitip qoymay, uning eksiche, inqilabning téximu küchiyishi we muntizim milliy armiyining qurulup, üch sep boyiche jeng qIlishini qollaydu? Bu emeliyette Sowét –Xitay munasiwetliri bilen biwasite munasiwetlik bolup, heqiqeten Milliy armiyining chong kölemlik hujumliri peqet Yalta yighinidin kéyin bashlan’ghan idi. Milliy armiye 1945-yIli 5—6-aylardin étibaren ottura we shimaliy yölünüsh boyiche shiddet bilen algha ilgirilewatqanda Stalin bilen Jangkeyshi arisida diplomatiyIlik küreshler ewji éliwatatti. Gomingdang hökümiti Stalinning eshu Yalta yighinida Chérchil we Ruzwéltning razIliqigha érishken emma, Junggoning dölet menpeetige uyghun bolmighan bir qatar shertliridin astirittin xewer tapqan bolsimu, emma téxi Yalta kélishimining mezmunliridin toluq xewerdar emes idi. (41)Jang Keyshi hökümitini ghezeplendürgen nuqta Amérika, En’gIliye we Sowét ittipaqining Xitay jumhuriyitini peqet nezerge almighanliqi, yeni dunyaning tertipini belgileydighan bu muhim yighin’gha Xitayni qatnashturmastin eksiche, uning “menpeetlirini qurban qIliwetkenliki” bolup, Jang Keyshi bu kélishimni étirap qilmasliq üchün barliq imkaniyetliridin paydIlinip tirishchanliq körsetsimu, lékin amal qanche? Xitayning Yaponiye ishghaliyitidin azad bolup, igIlik hoquqini qolgha keltürüshide yuqiridiki üch küchlük döletke tayanmay, ularning orunlashturushlirigha boysunmay amal yoq idi.

Jang Keyshi 1937-yIli Yaponiye Xitay ottura tüzlenglik rayonigha keng kölemlik hujum bashlighandin étibaren Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urush élan qIlip, Xitaygha yardem bérishini qolgha keltürüshke tiriship, Stalinni Yapon’gha qarshi urushqa sörep kirish üchün barliq diplomatiyIlik wasitilerni qollanghan bolsimu, emma Stalin Jangkeyshini dep Yapon bilen bolghan munasiwetni buzuwélishni xalimighan idi(42). Eksiche u 1941-yIli Yaponiye bilen bitereplik kélishimi tüzgen hemde Xitaygha mexpiy bériwatqan herbiy yardemlirini toxtatqan idi(42). Stalin Sowét –Gérman urushi bashlan’ghanda Sowét ittipaqining sherqiy we gherbiy septe urush qIlip qélishidin endishe qIlip, Yaponiye bilen üzlüksiz türde normal munasiwetni saqlap, gherbte Gérmaniye , sherqte Yaponiye armiyisining iskenjiside qélip, biraqla gumran bolushtin saqlandi. Stalin sherqiy rayonlirining bixeterliki üchün Amérikining Asiya-tinch okyan rayonidiki herbiy heriketlirigimu qoshulmidi we Amérika bilenmu ashkara hemkarlashmidi. Xitaynimu ashkara qollimay, Yaponiyini besh yil waqit aldap tutup turush arqIliq özining gherbiy septe Gérmaniye armiyisini Sowét tupraqliridin ghelibIlik tazIlishini qolgha keltürüwaldi.

1945-yIlining béshida Gérmaniyining meghlubiyiti aydinglashqan bolsimu, emma Yaponiye bilen hel qilghuch urush qIlip, Asiya –Tinch okyan rayonining tinchliqini eslige keltürüshni muhim istratégiyIlik kün tertipke qoyghan Amérika Sowét ittipaqini Yaponiyige qarshi urushqa qatnashturush üchün dawamliq tiriship, bir tereptin Xitayni Yalta kélishimige köndürüshke yene bir tereptin Stalinni tézraq Yapon’gha qarshi urush bashlashqa ündidi(43). Ilida milliy armiye qurulup, “Sherqiy Türkistan musteqilliqi üchün algha” dégen xetler yézilghan bayraqlarni tapshuruwélip, jiddiy herbiy teyyarliqlarni élip bériwatqanda yeni 1945-yIli 4-ayning 12-küni Amérika prézidénti Ruzwélt wapat boldi. Wezipe tapshuruwalghan prézidént Trumén Stalinning Yalta kélishimide bergen wedIlirige emel qIlish –qilmasliqini bIlish üchün 5-ayda Hopkinsni Stalin bilen sözlishishke Moskwagha ewetti. Stalin Hopknsning Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnishish-qatnashmasliqi mesIlisini sorighanda, Stalin qetiy rewishte buning hemmisining Xitayning Yalta kélishimini qobul qIlish-qilmasliqigha baghliq ikenliki, peqet shuningdin kéyinla qarar chiqiridighanliqini bildürgen(45). Stalin yene Hopkinske urushtin kéyin Xitayning birlikke kelgen dölet bolushini xalaydighanliqini, Sowét ittipaqining Xitaydin zémin temesi yoqluqi, bolupmu Manjuriye, Sherqiy Türkistan ( Shinjang) qatarliq jaylardiki Xitayning igIlik hoquqini her qandaq menada hörmet qIlidighanliqini shuningdek yene peqet Amérikiningla urushtin kéyin Xitayning qurulushni eslige keltürüsh xizmetlirige yardem béreleydighanliqini ipade qildi(46). Stalin , Hopkinske yene 7-ayning birinchi küni tashqi ishlar ministiri Songziwén bilen bilen Moskwada Yalta kélishimining munasiwetlik maddIliri boyiche söhbetlishishke qoshulidighanliqini bildürdi. Trumén bu xewerni anglighandin kéyin 6-ayda Xitay tashqi ishlar ministiri Song ziwén bilen körüshüp, Yalta kélishimidiki Xitaygha ait maddilar heqqide sorighanda, Song ziwén Xitayning bu kélishimning Xitaygha ait madddIlirigha qetiy qoshulmaydighanliqini eskertti. Biraq, Washington rehbiri egerde Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnashsa, Amérika hökümitining Yalta kélishimige nisbeten qollash pozitsiyiside bolmasliqi mumkin emeslikini bildürdi(47). 6-ayning 14-küni Trumén Song ziwén’ge Stalinning Hopkinske bergen wedIlirining tepsIli mezmunlirini uqturup, Xitayning Sowét ittipaqi bilen Yalta kélishimining munasiwetlik maddIliri boyiche söhbet ötküzüshini tewsiye qildi.
Xitay rehberliri Yalta kélishimi mesIlisi boyiche Amérika hökümiti bilen sözliship, waqitni arqigha sozuwatqanda Ili milliy armiyisi Jing we Shixo hem Chöchek liyinisige qarap algha ilgirilewatatti. 6-ayning 15-küni Amérikining Chongchingdiki elchisi Xerli Xitay hökümitige resmi türde Yalta kélishimini melum qildi. Weziyetning tereqqiyatigha boysunushqa mejbur bolghan Jang keyshi axiri Yalta kélishimi boyiche Sowét ittipaqi bile söhbetlishishke qoshuldi hemde 6-ayning 30-küni Moskwada Xitay bilen Sowét ittipaqi arisidiki söhbet bashlandi. Söhbet bashlinish bilenla Xitay wekIli Sowét ittipaqining Yalta kelishimida érishken menpeetlirige ait teleplirini qobul qilalmaydighanliqini bildürgende Stalin söhbetni üzüwetti. Lékin, 7-ayning 7-küni Stalin Podstam yighinigha qatnishish jeryanida Amérika prézidénti Truménning Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnishish –qatnashmasliq mesIlisini tilgha alghanda ,Stalin qet’iy rewishte Sowét ittipaqining Xitay bilen téxi kélishim hasil qilmighanliqini, bu kélishimning yenila Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urush élan qIlishining aldinqi sherti bolidighanliqini tekitlidi (48). Song ziwén bilen Stalin arisida ilgiri kéyin besh qétim söhbet dawamlashqan bolsimu, lékin Stalin öz shertliridin yanmidi. Shuning bilen söhbet üzülüp qaldi hemde Song ziwénning ornigha Wangshijé Moskwagha kélip, 8-ayning 7-künidin taki 14-künigiche töt qétim Stalin bilen söhbet ötküzdi. Drammatik nuqta shuki, Song ziwén söhbetni tashlap, Xitaygha qaytqandin kéyin Sherqiy Türkistan milliy armiyisining Fatiy Léskin bashchIliqidiki Shimaliy front qisimliri Tarbaghatay wilayitige hujum qozghap, ilgiri kéyin Dörbiljinni we 7-ayning 31-küni Chöchekni ishghal qIlip, pütün Tarbaghatay wilayitining azad bolghanliqini jakarlidi.
Ottura yölünishtiki qisimlar Jing we Shixo etrapidiki Gomindang mudapie nuqtIlirigha hujum qozghap, Gomindang küchlirini Jing we Shixo sheherlirige qapsiwaldi. Qisqisi Milliy armiyining hujumliri téximu shiddetlik tüs aldi. Ghuljidiki Stalinning biwasite wekilliri hésablinidighan 2-nomurluq öyning bashliqliri yeni jumhuriyetning herbiy-siyasiy meslihetchIliri général mayor Egnarop bilen général léytinant Lanfang reis jumhur Elixan Törining yardem teleplirini bija keltürüp, uning barliq shoarlirini we siyasiy tedbirlirini himaye qildi. Sowét ittipaqi kommunistlar partiyisi merkiziy komitéti siyasiy buyorisi 1945-yIli 6-ayda yighin chaqirip, Sherqiy Türkistan armiyisini kücheytish üchün 500 neper Qizil armiye ofitséri, 2000 jengchi ewetish heqqide mexsus qarar chiqardi.(49) Bu qarardin kéyin ichki ishlar rehbiri Bériyaning tashqi ishlar ministiri Molotopqa yollighan mexsus melumat xétide “ Shinjangdiki musulmanlarning qozghilang heriketlirige qatnishish üchün qizil armiye sépidin ajritilghan ofitsér we jengchilerni ewetish emelge ashuruldi” dep körsitilgen(51). Bu chaghda yene zor miqdarda éghir-yénik qoral-yaraqlar we oq dorilar milliy armiyige bérilgen bolup, Elixan törining 1945-yIli may éyida Moskwa rehberlirige yazghan xétidiki yardem teleplirige jawaben Sowét ittipaqi hökümiti yuqirqidek yardemlerni körsetken idi(52).

Sherqiy Türkistan jumhuriyitige yardem bérish ishlirigha Ottura Asiya jumhuriyetlirimu jelip qIlin’ghan bolup, arxiplardin ashkarIlinishiche, Ozbékistan ittipaqdash jumhuriyiti ministirlar kabinétining reisi Abduraxmanop ichki ishlar ministiri Bériyadin özining Sowét ittipaqi maliye ministirliqigha yazghan maliye xamchot iltimasini testiqlashni qollashni telep qilghan. U bu iltimasta “ Ozbékistan ittipaqdash jumhuriyitining 1946-yIlidiki xamchotigha Shinjangda élip baridighan heriketlirige kétidighan chiqimlar üchün besh milyon rubliy pul qoshup bérish” telep qIlin’ghan(53). Elwette, tarixiy shahidlarning ispatlishiche, Sowét ittipaqi eyni waqitta Sherqiy Türkistan jumhuriyitige bergen herbiy yardemliri üchün mezkur jumhuriyettin zor miqtarda tölem alghan bolup, jumhuriyet hökümiti her bir éghir-yénik qorallar we oq dorilar we bashqa esliheler üchün Sowét ittipaqigha melum miqtarda charwa mal, ashliq ötküzüp turghan (54). Emma, bu beribir cheklik bolup, Moskwaning herbiy téxnika, herbiy qomandanliq we bashqa maddiy hem meniwi tereplerdiki yardemliri yenila muhim rol oynighan. Tarixiy arxiplardin ashkarIlinishiche, hetta Dorbiljinning élinishigha biwasite Moskwadiki ichki ishlar qisimlirining qomandani buyruq qilghan. Démek, Moskwa gerche Yalta kélishimide öz közligen menpeetlirige érishken bolsimu, lékin Xitay hökümiti bilen bu mesIlide éniq kélishim hasil qilmighanliqi, uning üstige Xitay hökümitining Yalta kélishimige asan könmeydighanliqini nezerge élip, Sherqiy Türkistan jumhuriyitini qollashni dawamlashturupla qalmastin milliy armiyining herbiy urushini Xitay dairIlirining Yalta kélishimidiki maddilargha tézrek maqul bolushi üchün paydilan’ghan xalas. Stalin 1945-YIli 9-Iyul künidiki Junggo wekIli bilen ötküzgen söhbitide Ili inqilabi mesIliside toxtIlip, buningdin kéyin " shexsilerning qoral yaraq toshushini toxtitidighanliqi hemde chégrini qamal qIlidighanliqi"ni bildürüp(55), özining shinjangdin kütidighan bashqiche niyiti yoqliqini ipade qildi. Emma bu chaghda, Junggo bilen Sowét ittipaqi arisida téxi kélishim tüzülmigen bolup, peqet ikki terep qol qoyghan kélishimla Stalinni xatirjem qilalaytti hemde uning érishken menpeetliri kapaletke ige bolghan bolatti. Shunga, taki kélishim tüzülgiche bolghan ariliqqiche Ili milliy armiyisi hujumlirini dawamlashturup, jing –shixo léniyIliridiki gomindang qoshunlirigha keng kölemlik hujum qozghidi. shimaliy fronttiki qisimlar bolsa, chöchek we altay tereplerge yürüsh qilip, Jang keyshi hökümiti Stalinning shertlirige qoshulushni arqigha sürgensiri we yaki qarshIliq bildürgensiri Sherqiy Türkistan jumhuriyitining qoshunliri shiddet bilen ilgirileshni dawamlashturup, Junggo hökümitide "pütün shinjang qoldin kétidighan boldi" dégendek xewpsirishini peyda qIlip, bu ularning Stalin otturigha qoygha tekliplerni qobul qIlish süritini tézlitish rolini oynatti. Emma, musteqilliq dep jénini pida qIliwatqan Uyghur jengchIliri özlirining issiq qanlirining Uyghur diyaridin besh ming kilométir yiraqtiki Krémil sariyida olturghan Stalinning istratégiyIlik pilani üchün töküliwatqanliqini héch sezmigen idi. Milliy azadliq herikitining mundaq shiddet bilen ewji élip, uning pütün Uyghur élide kéngiyiwatqanliqi, qozghilangchilarning her qedemde ghelibe qIlip, gomindang qoshunlirining meghlup boluwatqanliqi hemde qozghilangchilarning arqisida qudretlik dölet Sowét ittipaqining heywe bilen turghanliqini sezgen Jang jéshi Stalinning shertlirige könmey mumkin emeslikini axiri chüshinip yetti. Bu yerde uni eng biaram qilghan mesile Yalta kélishimidiki “Mongghuliyining mewjut halitini saqlash” bolup, bu Junggo hökümiti Mongghuliyining musteqilliqini étirap qIlishi dégenlik idi. Stalin mana bu mesIlide gomindang hökümitige qetiy yol qoymidi.
8-ayning-8-kunliridin 15-künigiche, bay, aqsu kona sheher azad boldi. 8-ayning beshida Tashqorghan qozghilangchIliri u jaydiki düshmenni yoqitip, tashqorghan waliy mehkimisini qurdi. arqidinla altay azad boldi.
Netijide, Jang keyshi Stalinning shertlirige maqul bolushni arqigha sozghansiri shinjang weziyitining özi üchün paydisiz bolidighanliqi, belki Mongghuliyela emes yene Shinjangdinmu ayrIlip qélish éhtimalliqi barliqini tonup yétip(56), ikki dölet arisida shertname imzalashqa razi boldi hemde 1945-yIli 14-awghust küni Moskwada “Sowét-Xitay dostluq, ittipaqliq shertnamisi”ni resmi imzalandi. bu shertnamige ait almashturulghan qoshumche höjjetlerde gomindang tashqi mongghuliyining musteqilliqini étirap qildi. Sowét ittipaqi terep bolsa, “shinjangda yüz bergen weqeler toghrisida , Sowét ittipaqi bilen Junggo hökümiti dostluq ittipaqliq shertnamisining 5-maddisida éytilghandek Junggoning ichki ishlirigha arIlishish niyitimiz yoqliqini bildürimiz” dep bildürdi(58).

Lékin shuni eskertish kérekki, Sowét ittipaqi hökümiti héchqachan resmi rewishte özining Ili inqilabini qollighanliqi we uninggha herbiy jehettin yardem bergenlikini étirap qilghan emes. Sowét ittipaqining Ilidiki barliq paaliyetliri mexpiy rewishte élip bérilghan bolup, bu gomindang hökümiti we xelqara jemiyettin sir tutulghan bolghachqa, her qandaq bir xelqaraliq sorunda moskwa özining shinjangdiki qozghilanglar bilen munasiwiti yoqliqini bildürüp kelgen idi. Shunga, Ili armiyisi “ Sowét-Junggo dostluq ittipaqliq shertnamisi” imzalinip bolghandin kéyinmu jing we shixogha qaratqan hujumlirini toxtatmay, taki mezkur shertname imzalinip,üch hepte ötkiche yeni milliy armiye 9-ayning6- we 7-künliri ilgiri kéyin Jing hem Shixoni azad qIlip, Manas deryasi boyigha yétip kelgen’ge qeder hujumlirini dawamlashturup ,peqet Junggo hökümitining meydan’gha chiqip, Sowét ittipaqidin milliy inqilapchilar bilen yarashturup qoyushni telep qIlishqa mejbur qildi. 11-séntebir küni Urümchidiki Junggo diplomatiye emeldari Urümchidiki Sowét konsuli Evséyip bilen körüship, yarashturushni telep qilghandin kéyin(59), moskwa resmi türde ikki terepni yarashturghuchi salahiyiti bilen ashkara meydangha chüshti,(60) omumen, Ili inqilabchIlirining arqisida Sowét ittipaqining turghanliqini eyni waqitta Moskwa dairIliri étirap qilmighan bilen emma, Amérika, En’gIliye hökümiti jümlidin Junggo hökümiti uninggha ishenmidi. Shunga Junggo hökümiti uninggha diplomatiyIlik mesile nuqtisidin qaridi. Junggo gomindang hökümitining neziride Sowét hökümitisiz Ili mesIlisini hel qilghIli bolmaytti. Ili armiyisining “Sowét-Junggo dostluq ittipaqliq shertnamisi” imzalinip bolghandin kéyinmu Jing we Shixogha qaratqan hujumlirini toxtatmighanliqi shuningdek Manas deryasi boyigha qistap kélishi hemde jenubta Aqsu etrapidiki we Tashqorghan etrapidiki jenglerning dawamlishiwérishi yenila bir tereptin Moskwaning özining bu inqilap bilen munasiwiti yoqliqini Xitay hökümitige ispatlap bermekchi bolghini bolsa, yene bir tereptin gomindang hökümiti bilen Moskwa arisida Shinjang mesIlisining unchiwala asan tügimeydighanliqini, belki Sowét ittipaqining bu jayda yenila öz tesirini saqlaydighanliqini körsitish bolsa kérek. Omumen, Yalta kélishimida aldin belgilen’gen Sowét –Xitay dostluq shertnamisining tüzülushidin kéyin Moskwa Shinjang siyasiy istratégiyisining yéngi basquchini bashlap, milliy armiyini Manas deryasida boyida toxtitip qoyup, Sherqiy Türkistan hökümitini gomindang merkizi hökümiti bilen tinchliq söhbiti ötküzüshke qistidi. Yalta kélishimide otturigha qoyulghan Sowét ittipaqining Junggo hökümiti bilen dostluq shertnamisi imzalash qarari emeliyette Sherqiy Türkistan jumhuriyitiningmu urush toxtitip, Junggo merkizi hökümiti bilen bétim tüzüsh weqesining kélip chiqishigha asas boldi.
Tinchliq bétim we uningdin kéyin taki 1949-yIlighiche bolghan arIliqta Stalin hökümiti Sherqiy Türkistan inqilabigha nisbeten yene bashqiche istratégiye qollan’ghan bolup, Moskwa gerche Elixan Törini élip kétip, birleshme hökümetni meydan’gha chiqarghan hemde Exmetjan Qasimi qatarliq kéyinki rehberlerni Sherqiy Türkistan jumhuriyiti dégen namni Sherqiy Türkistan Ili wilayiti, Sherqiy Türkistan Tarbaghatay wilayiti, Altay wilayiti dégendek namlargha özgertishke mejburlighan bolsimu, lékin azad üch wilayetning ( Sherqiy Turkistan) yenila bir gewde süpitide musteqil mewjut bolup turushini qollidi. Emma, Moskwa yenila üch wilayetke bolghan kontrolluqni qoldin bermigen bolup, Sowét razwétkisi mexpiy rewishte peqet gomindang eskerliridin olja alghan qorallar bilen qorallan’ghan milliy armiyini we hökümetni dawamliq nazaret qIlip turdi. Elixan torige meslihetchIliq qilghan 2-dom bashliqi géneral Egnarop taki 1949-yIlining küz pesligiche Qorghastiki Sowét razwétka orginida turup, Ilining herbiy –siyasi weziyitini kontrol qIlip turushni dawamlashturdi.(61) Exmetjan Qasimi qatarliq Ili inqilabchIliri xuddiy Elixan Töre qatarliqlarning özlirining Gomindang Xitay hökümiti bilen Sowét Ittipaqi hökümitining arisidiki diplomatik sorunlarning qurbani boluwatqanliqini peqet eng axirqi peytlerdila sezginidek ularmu özlirining teqdirlirining Stalin bilen Liushawchi arisidiki 1949-yIli 7—8-aylardiki söhbetlerde békitilgenlikini sezmey qalghan idi. Exmetjan Qasimi qatarliq Uyghurlarning azadliqini eyni waqittiki dunyadiki eng qudretlik döletlerning biri bolghan Sowét ittipaqining rehbiri Stalinning qollishisiz emelge ashurghIli bolmaydu dep qarighan hemde uninggha ümid baghlighan köpligen siyasiy erbablar hemde hemmila yerge ésIlip turghan ay yultuzluq jumhuriyet bayraqliri we “ Sherqiy Türkistanning musteqilliqi üchün algha” dégen xetler yézilghan herbiy bayraqlarni kötürgen milliy armiyining mewjutluqigha qarap , yenila Stalindin ümid kütken xelq özlirining teqdirining emeliyette Moskwa séhrigerliri teripidin pichIlip bolun’ghanliqini oxshashla sezmey qalghan idi. Sherqiy Türkistan hökümitining axirqi teqdirini alliqachan békitip bolghan bolup, Stalin 1949-yIli 30-yanwar küni Mikoyanni mexpiy türde Junggo kommunistliri bilen Junggoda kommunistlar hakimiyetke chiqqandin kéyinki weziyet jümlidin Sowét-Junggo munasiwetliri we bashqa bir qatar siyasiy mesIlilerni muzakire qIlish üchün Mawzédungning turushluq orni Shibeypogha ewetti. 8-féwralghiche bolghan 8 künlük söhbet jeryanida elwette , Shinjang mesIlisimu muzakire qIlindi. Mikoyan özining Shibeypo ziyariti heqqidiki hésawat doklatida mundaq dep yazghan;
“ Mawzedongning bizning Shinjanggha qaratqan meqsitimizge nisbeten gumani bolghan.U , Shinjangning Ili wilayitide Urümchi hökümitige boysunmaydighan musteqilliq herikiti mewjut we u yerde kommunistlar partiyisi mewjut-dédi. U yene, 1945-yIli Chongchingda Bay Chongshi bilen uchrashqanda Ili wilayitidiki yerlik qozghilangchilar Sowét ayroplanliri, tankIliri we zembirekliri bilen qorallan;ghanliqini sözlep bergen dédi, Men uninggha bizning Shinjang xelqlirining musteqilliq heriketlirining arqisida turmaydighanliqimizni, uning üstige yeneShinjang zéminige nisbeten héchqandaq zémin telipimiz yoqliqini, belki Shinjangning Xitayning terkibige kirishi lazim dep hésablaydighanliqimizni qetiy halda bildürdüm”.(62)
Mikoyan yene özining 1949-yIli Shibeypodin Stalin’gha yollighan télégrammisida Mawzédunggha Sowét hökümitining Xitay kommunistlirining kelgüsidiki milliy siyasiti heqqidiki tekliplirini yetküzüp qoyghanliqini éytqan. U , mundaq dep yazghan.

“ Men Mawzédunggha bizning merkiziy komitétimizning Xitay kommunstlirigha milliy mesIlide az sanliq milletlerge heddidin ziyade musteqilliq bermeslikni shuning bilen birge Xitay kommunistlirining hakimiyetke chiqishigha baghliq Xitay dölitining térritoriyisining azlap ketmeslikini ,az sanliq milletlerge musteqilliq emes , belki aptonomiye bérishni tewsiye qIlidighanliqini melum qildim. Mawzédong bu jawabqa xosh bolup ketti. Emma, uning chirayidin uning héch kimge musteqilliq bermeydighanliqi körünüp turatti”.(63)

Mana bu Yalta kélishimi tüzülgen féwral éyidin töt yil ötkendin kéyinki féwralda Stalinning Ghuljidiki Exmetjan Qasimi qatarliq rehberlerdin we Moskwagha ishen’gen sadda xelqtin xupiyane tutulghan ,Uyghurlarning siyasiy teqdirige ait üzül-késil qarar bolup, Exmetjan Qasimi qatarliqlar ene shu qarar Mawzédunggha bildürülüp, texminen sekkiz aylar ötkendin kéyin Stalin bashliq Krémil rehberliri mexsus teminligen ayropilan bilen uchup (-belki shundaqtu?)Sowét ittipaqi térritoriyisidiki Chita shehiri yénida hadisige uchridi. Exmetjan Qasimi qatarliqlarning jesiti Stalin bilen Mawzédung arisida “Sowét-Junggo dostluq, özara hemkarliq shertnamisi” tüzülüp bolghandin kéyin, Exmetjan qatarliqlar Ghuljidin kétip texminen 6 aydin kéyin Mawzedung bilen birge Moskwadiki diplomatiye sorunigha ishtirak qilghan Seyfiddin Eziz teripidin Ghuljigha élip kélinip, Seyfiddin, Dénglichün we 1944-yIlidiki Ghulja qozghIlingigha bashtin axiri qol tiqqan, kéyin Elixan törini élip kétish bilen munasiwetlik bolghan Ghuljidiki Sowét konsul Dabashin qatarliq üch kishIlik hey’etning rehberlikide depne qIlindi. Mana bu Chong Shahmat taxtisidiki ajayip qismetlerning dawami idi. Bu weqe Uyghur 20-esir siyasiy tarixighila emes, belki dunyadiki sirliq weqeler kitabighimu qara xetler bilen yézildi.