PDA

View Full Version : Qur'an Karim ning Yengi terjimisige Baha



Unregistered
28-03-13, 12:15
Qur’an kerimning yengi terjimisige baha


Nahayiti shepqetlik we mehriban Allahning ismi bilen bashlaymen.
Jimi maxtash we sanalar ulugh rebbimiz Allahqa bolsun, Allahning rehmiti we salami insanlarning ezizi, süyümlük peyghembirimiz Muhemmed eleysalamgha, uning a'ile – tawabatlirigha, uninggha egeshken barliq kishilerge bolsun!

Dinimizning muqeddes desturi bolghan mubarek Qur’an kerim allahning hezriti Muhemmed eleyhisalamgha bergen eng büyük möjiziliridin biri bolup, Allah nazil qilghan samawi kitaplarning axirqisidur. Qur’an Allahning dergahidin pütün kitap halitide birinji asman'gha élip chüshülgen. Andin Jibra'il eleyhisalam Allahning buyruqi boyiche uni Muhemmed eleyhisalamgha weziyet yönilishi we ri'al ihtiyajgha asasen parche – parche halette yetküzgen. Tunji wehiy Muhemmed eleyhisalam hira gharida istiqamet qiliwatqan chaghlirida chüshken bolup, bu waqit mubarek Ramizan éyi idi. Melum bolghinidek, Qur’an kerimning tili erep tilidur. Qur'anda déyilidu:« Qur’an ochuq erebi tilda nazil boldi.»
Allahning nime üchün erep tilini Qur’an tili qilip tallighanliqi büyük hikmetlerge tuyun'ghan. Emma mesile shuki, héchkimning uni nimishqa bashqa tilda nazil qilmighan dep ah urushqa heqqi yoqtur we bu bir bihudiliqtur. Ereb tilining pasahiti, leksika jehettiki bayliqi bir seweptur xalas. Allah xalisa bashqa tildimu eng pasahetlik halette nazil qilalaytti. Eng muhimi Allahning iradisi uni ereb tilida nazil qilishni ixtiyar qilghan. Ereb tilini shu arqiliq shereplendürgen. Elwette Allahning xalighini bolidu. Buninggha insanning arilishish yaki pikir qilish huquqi esla bolmaydu. Chünki Allah xalighini yaritidu. Biz bu yerde qisturup ötmekchimizki, bezi tarmilletchilik idiyisige we cholta bilimge aldinip özlirini gol qilip yürgen bezi burarderlirimiz bu heqte artuqche gep sétip xataliship, xatalashturup yürmisiken. Qur'anning erep tilida nazil qilinishi qandaqtur bashqa tilni chetke qaqqanliq, kemsitkenlik yaki ularni namrat til dep qarighanliqtin emes. Allahning iradisining erep tilini irade qilghanliqidindur.
Xosh, islam dinnining ereb yérim arilidin halqip ana tili erep tili bolmighan qewmler arisida tarqilishigha egiship tebi'iy halda Qur’an kerimni yerlik qewmlerning tilida chüshendürüsh ihtiyaji toghuldi. Deslep bezi ölimalar Qur’an kerimni terjime qilishni toghra tapmighan bolup, waqitning ötüshige egiship ehli ölimalar islam dewitini keng yéyish, allahning dinini köpligen kishilerge teshwiq qilishning éhtiyajini közde tutup, Qur’an kerimni bashqa tillargha terjime qilish ja'iz dégen qarashqa kelgen. Emma qur'anning terjimesini peqet qur'annning terjimesi dep qarashqa bolidu, u qur'anning özi emes. Terjime bilen Qur’an tengsiz ikki oqum. Ularni tengdash qiliwélishqa qet'iy bolmaydu. Qur'anni bir tilgha nechche qétim terjime qilishqa bolidu. Bu hem boliwatqan ishlar. Qur'anning bir tildiki terjimelerining bir – biridin perqliq bolushi shu terjimanlarning qur'anni chüshinish noqtisining oxshimasliqiqa asasen bezi perqler bolidu. Qur'anning özgermesliki uning erepche lehzige qaritilghan. Erepchidiki bir liksika üchün terjimlerde belkim xilmu – xil liksikilar ishlitilishi mumkin.
Qur’an kerim nechche tillargha qanche qétimlap terjime qilindi. Shuning jümlisidin Qur’an kerimning Uyghur tiligha terjime qilinish ishlirimu bes – beste élip bérildi. Sultan satuq bughraxan islam dinini dölet dini qilip békitkendin tartip tahazirghiche, Qur’an kerimni Uyghur tiligha (elwette tarixtiki til nami özgirishlirige munasip Uyghur tili dégen atalghumu mas halda almashqan.) Terjime qilish ishliri yüksek mes'uliyet we ottek dinnniy qizghinliq bilen élip bérilmaqta. Tuluqsiz melumatlargha asaslan'ghanda, diyarimizda Qur’an kerim tahazirghiche 23qétim terjime qilin'ghan bolup, ularning bezisi toluq terjime, yene bezisi Qur’an kerimning melum böleklirining terjimesidur. Bu yene téxi tepsirlernimu öz ichige alidu. (Bu heqte bultur 8-ayda iran payttexti téhrnda échilghan Qur’an kerim tetqiqati yéghinigha sunulghan «Qur’an kerimning Uyghur tiligha terjime qilinish tarixi heqqide telqinler » namliq maqalemde tepsili melumatlar we qolyazmilarning saqlinish ehwalliri, saqlan'ghan muziylar hemde herbir nusxa terjimining melum parchilirining ڧfotukopiyeliri teminlen'gen.) Démek, Qur’an kerimning Uyghur tilimizgha terjime qilinishi yéngi ish emes, shundaqla bir – ikki qétimliq üzük emgek téximu emes. Belki u üzülmey dawamliship kéliwatqan, musulmanlarning éhtiyaji we telep – armanlirini boylap dawamlashqan ulugh en'enidur, mubarek din xizmetliridur.
Uyghurlargha eng keng tarqalghan terjime nusxisi bolsa mötiwer alimimiz muhemmed salih damollamning zor ijtihad we mes'uliyet bilen püttürgen terjime nusxisidur. Ilgiriki terjime – tepsirlerdin muwapiq paydilan'ghan, Uyghur tilining tepekkur logikisigha uyghun, tili rawan we ammibab bu terjime öz layiqida hörmet we alqishqa sazawer bolghan. Heqiqet shuki, bu terjime nusxa uyghurlarning nöwettiki dinniy oyghunush, güllinish, öz dinini medris yaki ma'ariptin chüshinish, üginish imkaniyetliri toluq tartiwélin'ghan bir dewrdiki Uyghur musulmanliri üchün tolimu menpe'etlik bolghan bir qétimliq terjime bolush süpiti bilen u tariximizdin buyanqi herqandaq terjime nusxiliridin ehmiyetlik bolghan bir qétimliq terjime dep bahalinishqa heqliqtur. Uning üstige, bu terjime muhemmed salih damollam bir nechche kitaplarni terjime qilip yaki tüzüp, bezi ijadiyet we yéziqchiliqlar bilen shughullinip, öz qelimini pushurghan, ilmiy istidatini qiyamigha yetküzgendin kiyin qilin'ghan bolup, qur'anni terjime qilish salahiyiti toluq hazirlan'ghandin kiyin qolgha alghan emgektur.
Bu terjime nusxa uzun zaman ilgiri milletler neshriyati teripidin yuqilang tirazhda bir qétim bésilghan. Meyli qaysi noqtidin éytmayli, nöwettiki basmichiliq, neshiriyat tereqqiyati yüksek pellige yetken bir dewrde musulmanlarning büyük desturi, qiblinamisi bolghan Qur’an kerimning özini musulman dep tunup, shu idi'ologiye bilen salahiyetlen'gen herbir kishining qolida birdin bolushi eqelliy teleptur. Bu noqtidin qarighanda, u qétimqi tirazhning éhtiyajdin tolimu yéraqta ikenliki öz- özidin melumdur. Bu qétiliq basmidin kiyinki emeliyetmu bu noqtini ispatlap berdi. Uning üstige bu qétimqi basmida téxnikiliq xataliqlar bekmu jéq we éghir. Hetta kechürgüsiz jinayetler sadir bolghan. Misal, bizning öyde Qur’an kerimning 1-basmisidin birsi bar. Emma bu nusxa basmida süre errahmandin tartip 570 – betkiche bet tetur urunlashturulghan. Hemde mushu sehipilerdiki ayetler tekrar bésilghan. Lékin tekrar bésilghan sehipilerdiki tégishlik Qur’an ayetliri yoq. Bezi süriler tekrar bésilghan, yene bezi süriler peqetla bésilmighan. Elwette bu qétimqi bésilghan qur'anning hemmisi emes, melum san nusxiliri mushundaq bésilghan. Démek, bu basma toluq basma emes! elwette téxnikiliq sewepler tüpeyli bundaq xataliqning körülishi mumkindur. Ademni oygha salidighini, nimishqa xéli – xéli kitaplar jayida bésilidu, ularda bundaq chong xataliqlar yüz bermeydu. Emma Qur’an kerimge kelgende ejellik, yüz bermesliki kirek bolghan kechürgüsiz, aqlap bolghusiz chong xataliq yüz béridu? Kompartiyening nuri astida yashawatqan bolghandikin, neshriyat orunliridiki xadimlirimizning qur'anning terjime originalini tamakini qingghir chishlep yürüp qilghan tehrirliklirini, axshamliqtiki sharap sorunidin qaytip, etisi héch ish bolmighandek Qur’an terjime tikistlirini qollirigha élishlirinimu chishimizni chishlep turup meyli deyli, ( neshriyattikilerning qandaqliqini bilmigen, ular bilen tunushluqimiz bolmighinida idi, ulargha bu bahani bermes iduq. Nihayet ularning turmushini, xaraktiriyet - shexsiyitini, mepkürilirini bilgenlikimiz üchün ulargha bu bahani qurunmay berduq.) Emma, kem – ziyade bolush mesilisining yüz bérishige obdanraq diqqet qilishliri lazim idi. Tekshüridighan ishlarmu bar idighu adette. Gerche terjime ixlas bilen qilin'ghan bolsimu, emma basma biperwaliq bilen tolup ketken. Dölettiki pikir erkinliki siyasiti bu heqte héchkimni bir nime déyishke qozghitalmighan. Bu téxnikiliq mesile dep qarilish bilen tügitilgen. Epsus, bu toqulma, tesewwurlardin qurashturulghan roman emes idi. Shundaqla alimlirimizning u kitap, bu maqalidin üzündilerni élip retlen'gen quram chapini téximu emes idi. Bu, asman – ziminning perwerdigari, bol dégen bir sözi bilen ka'inatni barliqqa keltürgen tengdashsiz qudret igisi, ashu basmixanida ishleydighan, neshriyatta tehrilik xizmiti qilidighan we shundaqla ularni bashquridighan herqandaq bashliqni öz ichige alghan barliq insanlarni paskina sudin hörmetlik, chirayliq qilip yaratqan, yüksek merhemet igisi ulugh Allah ezwe jellening mertiwilik perishte jibra'il arqiliq muhemmed eleyhisalamgha nazil qilghan, insanlarni hidayet we toghra yolgha bashlaydighan mubarek sözi idi....
Muhemmed salih damollam qilghan bu tejime nusxa qur'anning esli tikistige sadiqliqi, chüshünishlik, rawan bolushi qatarliq artuqchiliqlri bilen uyghurlardila emes, bashqa qérindash milletler, hetta xelq'aradimu étrap qilishqa érishti. Se'udi erebistanidiki padishah ڧehid Qur’an kerim basmixanisi bu nusxa terjimini bésip tarqitishni qarar qilip, nahayiti süpetlik, körkem qilip bésip uyghurlar hej qilghuchilar üchün heqsiz tarqitip kelmekte. 2012 – Yili 9 – ayda, bu basmixanini ziyaret qilghinimda Uyghur terjime nusxidiki Qur’an kerimning bashqa tildiki terjime nusxidiki bilen bir qatarda tekchilerge tézilip körgezme qilin'ghanliqini körüp tolimu hayajanlan'ghanidim.
Öz yurtida tepme – tayaq boliwatqan bir tilning özge yurtta shahane tekchilerge chiqirilghanliqi mini heqiqeten süyündürgenidi. Bu basmixandida bésilghan Qur’an kerim chigra tekshürüshliride buyun qisip we ret qilinip dégendek tusuqlar sewebidin anche köp uyghurlarning qoligha tegmigen. Uning üstige ömek hajilirini bashqurushtiki biyukratliq, mes'ullarning rezilliki, chékidin ashqan qattiqliqi qatarliq sewepler tüpeyli bu süpetlik basma uyghurlargha yétip kélelmey se'udi ichide uqushni izdigüchilerni istep leylep yürgen. Pakit: 2012 – yili diyarimizdin hej qilishqa barghan hajilargha se'udidin abayi élip ketmeslik, besh parchidin artuq Qur’an kerim (barliq dinniy kitap shuning ichide) almasliq, qet'iy uyghurche kitap almasliq telep qilin'ghan. Hemde qaytidighan waqitta yüklerni birmu bir échip tekshürüp qara renglik herqandaq kiyim, islamgha munasiwetlik herqandaq dinniy kitaplarni musadire qilghan. Buni öz küzüm bilen körgenmen. Emma shunche qattiq ujuqturushmu xelqimizning qur'an'gha bolghan teshnaliqini tusup qalalmighan. Muhemmed salih damollamning bu terjime nusxisi ichkiridiki tungganlargha basturulup diyarimizda sétilip yürgen.
Xulase kalam, muhemmed salih damollamning bu terjimisi heqiqeten yaxshi terjime bolup, uyghurlarning qelbide yüksek urun'gha ige bolghan. Hetta bezi kishilirimizde buni peqet yigane terjime dep bilip, hisiyat we eqil jehettin ikkinji bir terjimini qubul qilalmaydighan pisxika shekillen'gen. Buningdin muhemmed salih damollamning we bu zat qilghan terjimning xelq qelbidiki nupuzini his qilghili bolidu.
Kimlerning xiyaligha kilip qaldiki tang, Qur’an kerimni Uyghur tiligha qayta terjime qilish kompartiyening xizmet küntertipke kirgüzilip, ajayip aldirash emma nime ish bilen aldirash ikenlikini bilgili bolmaydighan, nami yoghan, emma köp kishi taza tunup ketmeydighan bir nechche ölima'i kiramlarning ( ölima'i kiramlirimiz emes ) nechche yamap – yögeshliri bedilige, köp mushaqet we mebleghler bilen bu terjimimu pütüp, qoldin – qolgha ötüp, tasqash, ilghash elgekliridin, éhtiyat yuchuqliridin qisilip yürüp, wetenperwerlik bilen qandurup sughurulup, bu artuqchiliqlar isil zinnet we süpetlik waraqlar bilen perdazlinip axiri kitapxanadin urun aldi. Qur’an kerimning terjime qilinip neshir qilinishi heqiqeten tilgha élip süyün'güdek bir ish. Emma bu yerde mundaq bir qanche mesile bizni qaymuqturup, belki oygha sélip bashqiche pikir qilishqa zorlimaqta. Heq tuyghularni ghidiqlap, bu heqte ixlasmen emma mahiyettin bixewer qalghanlar buraderlege chüshenche bérishni imani mes'uliyet qilip yüklimekte.

1. « Dinniy angni suslashturup, inaq jemi'iyet berpa qilish » jéngi hemme bulung – pushqaqlarni qaplap, pütkül rayunimizda din'gha, yeni islam dinigha, yeni kélip uyghurlarghila qaratmiliq élip bérilghan bu xil idi'ologiye teshwiqati partiyening mutleq asasiy milodiyesige aylan'ghan, islam dini dinniy angni suslashturushtiki suslsshturushning birdinbir obyékti qilin'ghan, ishqilip kadir dep éti bar herqandaq ayal zatining yaghliqi, kadir dep atalmighanlarning lichekliri, herqandaq er zatining burut – saqallari dinni belge, tirorluq, bölgünchilik dep qarilip, ashkare restilerdila tartishlap, yulqundap, körgenla yerde saqchixanigha sulap jerimane élip yürgen, pütün küchni muqumluq qalpiqi astidiki dinniy angni suslashturushqa qaratqan, bu heqte birer kimning din heqqide bir éghiz bolsimu yaxshi gep qilish imkaniyiti bolmighan, belki bundaq qilish tirorluq dep qarilip, qattiq zerbe bérish nishanigha aylinip qéliwatqan bir chaghda, Qur’an kerimning 2 – qétimliq terjimisining daghdugha bilen bazargha sélinishi kishide bu terjimige qarita guman qilduridu. Weziyet yönilishidin qarighanda, Qur’an kerimning pütün terjimisi emes, belki bu heqte ashkara metbu'atlarda birer uchur bérishning özimu atlap ötkili bolmaydighan égiz dawandur. Hetta gézit – zhornallarda , ipik eserlerde alla, islam, du'a dégendek Uyghur tili liksikisidiki qollinilish chastutiti eng yoqiri bolghan sözlernimu ishlitilish qanunsizliq dep qarilip (xéli zaman bulup qaldi, zadi nimining qanunluq ikenlikini bilgili bolmaydu bu diyarda), chekliniwatqan bu waqitta nime seweptin bu chong ish élip bérilidu? Yeni kélip keng teshwiq qilinidu? Alliqachan terjime qilinip uyghurlarning ihtiyajini qandurup kéliwatqan bir terjime nusxa bar ehwal astida qeyta terjime qilishning hökümet üchün nime zürüyiti bar? Bu qétimqi terjime keynige qandaq uyunlar yushurun'ghan?
2. Bu qétimqi Qur’an kerim terjimisige qatnashqan besh terjimanning ilim melumati nedin negichilik? Bu Qur’an kerim bilen bolghan mu'amilide eng nigizlik bolghan bir amil. Xuja'abdulla osman, abduqadir mexsum, möhtirem haji, ablimit damolla we shemsidin hajilarning dinniy melumati qanchilik?
Bu ulugh terjimanlar ichide diniy sahedin chiqqan ikkisi – möhtirem haji bilen ablimit damolla diyanet, ixlas noqtisidin emes, belki islam dinini chüshinish, dinniy melumat qatarliq nuqul dinniy bilim noqtisidin Qur’an kerimni terjime qilish imkaniyitini melum sewiyede hazirlighanlar dep qarashqa bolidu. Emma bu dégenlik ularning dinniy bilimi bek chongqur, uniwérsal sapasi yaman yoqiri dégen mene chiqmaydu. Peqet we peqet qur'anni terjime qilghuchilar hazirlashqa tégishlik shertlerning bezisini hazirlighanlar dep qarilidu. Birsi magistirliq unwanigha ige, yene biri damolla dep atalghan. Islam dinining Qur’an kerimge tutqan puzutsiyesi noqtisidin chiqip sözligende, nawada Qur’an kerim Uyghur tiligha terjime qiliniqsiz qalghan, uni Uyghur tiligha terjime qilip uyghurlarni din bilen melumatlashning heqiqeten zürüriyiti toghulup, bu ish perz eyn'ge aylan'ghan, emma uni qilidighan bulardin bashqa layaqetlik adem chiqmighan ehwal astida andin bularning terjime ishigha tereddut qilishi ja'iz körilidu. Birsining el – jama'et ichide sheytan dep ataq élishi (bundaq ataqqa qalghan ölima bu ulugh xizmetni qolgha élishqa esla layiq emes. Bu ademning qur'andek muqeddes kitapqa terjiman bolishi din'gha bolghan bir mesxiredur. Bu mesxire kimdin keldi?... Bumu jawap bérishke tégishlik bir mesilidur.), Yene birsining tamakini qingghir chishlep yürüshliri (uni tunumighan bolsam, bashqilardin ishtken sözge qarapla bu kishini tamaka chékidu dep yazmayttim.) Ularni bu salahiyettinmu mehrum qilidu. Emma alliqachan terjime qilinip bolun'ghan, shundaqla keng xelq étrap qilip bashqa bir terjimini ihtiyaj qilmighan ehwal astida bu ikkeylenning ghit qisip turup, mushu terjimige awaz qushushi ayaqtiki ashtekla éniq bir ishtur. Uning üstige aldida dep ötkendek bular ilimde tushup, uni ichige patquzalmay yürgenlerdin bolmighandikin, melum noqtidila salahiyet hazirlighan bularning qelemlirini asta yughushturiwélishi eng aqilane tallash idi. Xeyr, bular qelemlirini bolushigha quyup bérip, xalighanche yaylitip yürüptu. Insan her nepsidin hisap bergüchidur.
Abduqadir mexsumgha kelsek, katta jami'elirimizning taji héytgah xatipliridin biri bolmish bu janabiy zat qeshqerde bilinse qandaqkin, emma nahayiti on nechche milyun nupusi bar, uning üstige Uyghur dégen namning menisige layiq ixcham halda bir rayundila topliship olturaqlashqan uyghurlargha nisbeten, nawada nuqul kishi isimliri qataridin sanalsa, chastotisi xéli yoqiri, emma ölima dep sanilish imkaniyetliridin qarighanda yatla bir isimdur. Uning üstige bu adem siyasiy mesililerni chüshendürüsh, baha bérish, dinniy sotsiyalizimgha uyghunlashturush jehetlerde xéli piship mutexesiske aylinip bolghan bolghachqa, uning bu yerde terjimige qisturiwélinip, qur igellep yürüshi bihudila ish. Yene kélip bu adem sürilerni mensux yaki küchke ige qilalaydighan imtiyazgha ige bolghandikin bu terjimige qatnashmay, özi küchke ige dep qarighan ayetlerni özi yalghuz terjime qilip kompartiyening tughulghan künige sowgha qilip shuningdin nam – abroy, shöhret tapsa, bu téximu katta nam qazinalaytti. Bu adem bu terjimige serp qilinip artuq kétip qélin'ghan. Chünki, uningdiki iqtidar, qabiliyet, yéngiliq yaritish, islahat éngi téxi islam meydan'gha kelgendin biri héchbir ölimaning qolidin kelgen emes idi. Belki ular bundaq qilishni oylapmu ölgürelmigen idi. Bundaq adem köp ölimalar qilalighan hem qilalaydighan Qur’an terjime qilishtek ishlargha qol sélip yürmey, téxi bashqilar qilalmighan, boz témilargha yüzlinip yingi bir éqim yaritishqa küchise, bashqa alimlar bilelmey qalghan qaysi süre yaki ayetlerning mensux yaki küchke ige iklenlikini ayrip berse özi üchün menpe'etlikrek bular bolghiydi...
Xuja'abdulla osman bilen shemsidin hajigha kelsek, ularning bu qétimqi terjimige qatnishishida, bu ikkeylenning özliri bilen yéqinchiliqi yoq, natunush bir témigha patmisimu kötlirini qisip turup suqunup kériwalghanla yéri bar. Bu, Qur’an kerimni terjime qilidighan ish. Uni küchürüp yaki köpeytip basidighan ish emes, yaki kompartiyening tetqiqat témisimu emes. Nimila yazsun, qandaqla süpette bolsun, kompartiyeni tillap salmisila, shara'it yaritip bergen kompartiyge ming rehmet. Nawada kompartiye bolmighan bolsa men bu témini ishlesh tügül, anamning qursiqighimu apiride bolalmayttim dep teshekkürini bildürsila ötüp kétidighan. Bu, mubarek kalamni terjime qilish ishi. Buning üchün eng eqelliy telep erep tili bilishtur. Bilgendimu taza wayigha yetküzüp, ushshaq tillirigha qeder pishshiq bolush, shuning bilen bir waqitta islam dinidin mupessel bilim qurulmisi bolush kirektur. Erep tilining yénidin ötüp qalghanlar soqunup yürüp qiliwalidighan alwangi emes! xenzuchidin islam dinigha a'it kitap terjime qilghan, yaki musulman nami bilen namlan'ghan birer zhornalda bir nechche yil muherrilik qilish wezipisini ötiwalghan ademlerning (bu zhonal bölimide uniwérsététni kompartiye rehberlikidiki atézimliq mektepte til – edebiyat kespide uqup chörgilep kélip dinniy maqalilerni tehrirleydighan muherrir, keyiptin qol üzelmigen, xotuni yalingach bash muherrir, qizlar bilen bille turiwatqan muherrir, téxi taheret élishni bilmeydighan tungganlar dégendek herqatlam kishiliri bar. Rastla zamaniwi jemi'iyetke maslashqan bir urun bu!) Qur’an terjime qilishi heqiqeten yingiliq yaritilghan bir ishtur. Xenzuchidin islamgha alaqidar kitap terjime qilish xenzuche bilish bilen bolidu, uning erep tili bilish bilen alaqisi yoq. (Islam dini heqqidiki bashlan'ghuch sawatlarning bolishi men islam dini tetqiqatchisimen dep yürgen ademge ash – nandek bir ishtur.) Keskinki, biz bundin ilgiri ereb tili bilmigen birsining Qur’an terjime qilghini anglap baqmighan iduq, bu hem mumkin emes ish idi. Emma bizning atilip qalghan, emma özlirimu nime üchün atilip qalghanliqini éniq angqiralmaydighan alimlirimiz kompartiyening ghemxorluqi astida erep tili bilmey turupmu Qur’an kerimni uyghurchigha terjime qiliwetken. Bu heqiqeten zor ilgirilesh bolup, bu ikki alim bash shitabi biyjinggha tesis qilinmaqchi bolghan, mexsus kompartiye üchün yingiliq yaritip, dinsizlashturushqa yardem bérishte töhpe körsetken sadiqlarghila bérilidighan nobil mukapati komititi terjime sahesidiki nobil mukapatining kandidat sahibliridur. Ular uyghurlar üchün ulughwar ishlarni qilip bérip, bizlerni yene bir qétim xelqi'alem aldida sazayi qilip berdi.
Qattiq ketsimu déyish kirekki, bu ikki janabning özige artuqche ishinip, qabiliyetlirige temenna quyushup, eymenmestin özlirini qur'anni terjime qilghanlarning qatarigha téqiwélip hallinip kétishliri « özemni chaghlimay shilting étiptimen, eski palazgha yöginip hepte yétiptimen» dégendek bir reswaliq bolup, ularning mahiyiti kazzapliq qilishtin bashqa ish emes. Din – diyanettin chetnigen bundaq qungaltaq ademlerning din ishlirigha qol tiqmay, yaxshisi bu ishni bolghimay, xutunining ochiqigha ot qalap, bu ishtin éshin'ghanda kocha chingdamdu yaki potlisini éytamdu weya kötini qisishni qérighanda bolsimu öginip, ömrining axirida bolsimu adimiylikke diqqet buramdu nime qilsa meyli idi dise...
3. Qur’an kerimni terjime qilish ishi éghir mes'uliyetlik dinni mes'uliyettur. Shundaqla zor ijtihad telep qilidighan bir ilmiy emgektur. Bu ishta bash orundiki ölchem diyanet mesilisi bolup, ilmiy ijtihad diyanetke yandiship toridighan bir béqindi tutqidur. Démekchimizki, Qur’an terjime qilghuchilar awwal diyanet ötkilidin ötishi kirek bolidu. Diyanetsiz yaki din ehli bolmighan ademning bu ishqa meyli qaysi noqtidin bolsimu qol tiqishi yolsizliqtin, qattiqraq dégende din'gha bolghan ziyankeshliktin bashqa ish emes. Bir waqitlarda merhum batur ruzi Qur’an kerimning xenzuche shi'iriy sheklidiki terjimisidin bek ilhamlinip kétip, uyghurchidimu qapiye terjime bar bolushi kirek dep (bu pisxika del Uyghur ilim sahesidiki xenzuche ilmiy ramka otupiyesi bolup, xenzuche shi'iriy terjimening bolushi hetta shunche dehriyleshken ziyalilirimiznimu qur'anni shi'iriy terjime qilish arqiliq ilmiy sahede xenzuche bilen tap bésip méngishqa ündigen.) Oylap peqetla turalmay qalghan we bu ishqa tutush qilghan. Bu bayqushmu erepche bilmigenliki üchün uyghurche terjimesige asaslinip turup qur'anni shi'iriyleshtürüp chiqmaqchi bolghan. Lékin bu ish muhemmed salih damollam bashliq kattilarning: «qur'anni shi'iriy shekilde terjime qilish yol quyulidighan ish, emma bu ish choqum din ehliliri teripidin élip bérilishi kérek, din sahibliri bolmighanlarning bu ishqa tutush qilishi toghra emes» dep ipade bildürüshi bilen batur rozimu özini waqtida tosap, bu ishini toxtatqan iken. Hala bügünde, men din sahibimen dep danglan'ghan bir nechche kishining tulumdin toqqan chiqqandekla qur'anni terjime qilduq dep otturigha sekrep chüshüshishi bizni bu kishilerning salahiyiti, diyaniti heqqide oylinishqa dewet qilidu.
Toghra, Qur’an kerimni terjime qilish ishi din – diyanetlik ölimalarning yüksek ijtihadi bilen bolidighan bir ish. Din bilgen, erepche bilgen hemmila ademning qur'anni terjime qilish salahiyiti bolmaydu. Diyanet, ixlas, teqwaliq ötkilidin ötelmigen yaki undaq izzetler bilen shereplenmigen, eksiche elning éghizigha chiqip yaman atilip qalghan, yeni kélip bu ataqlar biwaste shu kishining diyaniyiti bilen tutashqan ehwal astida, yenila jahilliq bilen terjime qilip yangza chiqirip yürüsh ashu kishilerning numustin eymenmeydighan bir gurup qashshaqlar ikenlikini körsitip béridu. Uning üstige ular üstide jemi'iyette boliwatqan gep – sözler ularni uruq – simiz, aqsaq – chulaq dégendek gepler bilen kupayilense meyli idi kashki. Emma ular el teripidin birsi sheytan dep namlan'ghan bolsa, birsi yürikigiche qizilliqqa patqan dep bahalinip kelmekte. Yene birliri binamaz dep tenqidlinip kelgen bolsa, yene birliri poshkalchi dep körsitilmekte. Bundaq shermende ehwalda bularning Qur’an kerim terjimisige atlinishi bu muqeddes kitabqa qilin'ghan bihörmetliktur. Yiqqanda, bu terjime din – diyanette sinaqtin ötmigen, ilmiy jehette salahiyet hazirlanmighan, yéshi chong bolsimu, ilmiy qurulmisi cholta, eqli taza pishmighan, özliri tentek, numustin bixerwerraq, qelbide kompartiye rehberlikige bolghan yüksek mihri – muhabbet yalqunjap turghan, aliy teminatlargha meptun bir türküm kompartiye ezaliri qilghan diyenettin bekrek wetenperwerlik bilen sughurulghan bir siyasiy terjimidur.
4. Bu yerde yene mundaq bir ziddiyetlik mesile bar. U bolsimu, uyghurlarda til we edebiyat noqtisidin yétishken ilimliklerni teklip qilip qur'anning uyghurche terjimisini közdin kechürüshke teklip qilin'ghan. Melumluq, Qur’an kerim terjimisi tilshunasliqqa chétilidighan sahe. Bu ishni qilimen dep meydisige mushtlighanlardin ikki tilgha – erep tili bilen Uyghur tiligha pishshiq bulush telep qilinidu. Ikki tilning qa'idisini, logikiliq baghlinish usullirini bilmey turup bu ishni royapqa chiqirish imkansiz bir ishtur. Emma terjimege qatnashqan ulughlirimiz bu sahediki eyibini yépish, kemtüklirini yushurush, özlirini téximu idiyisi azad dep perdazlash üchün ziyaliylardin teshkillen'gen bir ümekke qur'anning uyghurche terjimisini tüzitish we közdin kechürüshke bergen. Eng awwal özliri hazirlashqa tégishlik, emma hazirliyalmighan bu terepni xijil bolmastin ashkare qiliwetken. Bu arqiliq ular biz uyghurchini yaxshi bilmeymiz, uyghurche sewiyemiz yaxshi emes dep jakar qilghan. Ular peqet anisi – dadisi uyghurche sözleydighan bolghanliqi üchün uyghurche tili chiqip qalghan kishi misali bolup, terjiman dep salahiyetlinish sherti hazirlanmighan bayqushlardur. Bu ularning Uyghur tiligha bolghan hörmetsizliki we mes'uliyetsizlikining yene bir ipadisidur. Bu terjimanlar ya diyanet ötkilidin ötüp din'gha hörmet qilmighan, ya ereb tili ötkilidin ötüp Qur’an kerimge éhtiram körsetmigen, weshundaqla öz ana tili ötkilidin ötüp öz xelqige izzet qilmighan bir türküm tersa jahillardin ibaret. Nawada terjimini til noqtisidin testiqlash din ehlilirining qollirigha tapshurulghinida idi, buningghimu meyli der iduq. Emma tapshurulghini kimler? Bu mesilimu bizni oylandurulishi kirek. Hejim étibari bilen bu yerde arslan mu'ellim bilen abduqadir jalalidin ikkisi toghrisida gep qilay, bular téxi tekshürgüchiler ichidiki eng yaxshilardin sanilidu. Bu ikkeylenning ehwalini bilsek bashqilarning halining nedin negichiliki derhal ayan bolidu. Chünki, bashqilardin din - diyanet jehette (nawada bar dep qaralghanda) bu ikkisi bir qedem aldida turidu.
Uyghur jemi'iyitide ziyali heqqide gep bolunsa, sorun'gha chüshüp atilip qalghan ziyalilarni hisiyat noqtisidin chiqip turup hemme jehettin yüksek, takamol dep qarash éghir bir keypiyattur. Ular heqqide bezi emesrek geplerni yaki ulardiki birer ri'al , özlirimu étrap qilidighan kemtüklükni bizdiki hisiyat kötürelmeydu. Ularningmu bir insan ikenliki, artuqchiliq bolush bilen bille yene yétersizliklerningmu barliqini étrap qilghili, körüp yetkili unimaymiz. Ziyalilarning din teripi bu noqtida eng gewdilik ipadilinidu. Meyli qanchilik hisiyatlinayli weyaki aqlayli, weya qaysi tereptin bolsimu bahane - seweb ézdeyli zor köp sanliq ziyalirimizdiki elmanizimliq - dehriylik yushurghili bolmaydighan pakittur. Buni ziyalilarning özimu étrap qilidu. Dehrilik dégende elwette ularni allahni inkar qilidu dégenlik emes, dehri bilen dehrilikning weznide perq bar. Bu yerde ulardiki pasiqliq xahishi közde tutilidu. Pasiqliq démek gunah démektur. Bu bezide sikulyarizim dégen yuchun atalghu bilenmu éliniwatidu metbu'atlarda. Emma démekchimizki, ziyali bolsimu yaxshi. Uyghur üchün azdur – köptur xizmet qilip, ilmiy sahediki boshluqlarni toldurup kéliwatidu. Herhalda millet üchün bir ishlarni qilip yüridu. (Héch bolmighanda ular özlirini shundaq qilduq dep oylaydu.) Emma ularning dindin xaliyliqi bumu bir pakit. Ularning ilmiy töhpiliri özliridiki elmanyliqigha melhem bolalmaydu. Ularmu hem elmaniliqlirini ilmiy töhpiliri arqiliq yépip kételmeydu. Ilmiy töhpe we elmanizimliq ikkisi ikki uqum. Dindar bolup turupmu ilmiy netije yaratqili, weten üchün töhpe qoshqili bolidu. Yene öz nöwitide elmaniy turupmu el – yurt üchün héch qilip bérelmey, milletke yük bolup yürüydighanlarmu xéli bar. Ulardiki elmaniyliq seweblik ularning ilmiy töhpilirini inkar qilishqa, uninggha köz yumushqa, we shundaqla ularning ilmiy töhpilirini pesh qilip ulardiki elmaniyliqni yépishqa, hedep qarighularche ulargha chapan yépishning héchqandaq bir orni yoqtur. Bu nöwette bir zürüriyetsiz mesilidur. Bari bar, yoqi yoq. Buningdin bashqisi tuxumdin tük ündürüshning bashqiche wariyanti.
Arslan abdulla ilmiy qabiliyiti heqiqeten yoqiri, talantliq bir mu'ellim. Men magistirliq waqttimda uning dereslirini anglighan hem arilishipmu ötken. Derslerni shundaq pichet sözleydu, rehberlik éqtidarighimu gep ketmeydu. Bu ri'alliq. Emma bu mu'ellim yene sharap mestanisi. U héchqachan özining haraq échkenlikini yushurup baqqan emes. Siniplardimu tünügün kechte hejep ichtuq dégendek geplerni udulla dewiridu. Axshimi ichken haraqning kasapitidin etisi sinipta közliri qan quyqandek qizirip kétishimu bu mu'ellim üchün nurmal ehwal. Bumu inkarsiz pakit. Bu mu'ellimde ilmiy éqtidarmu bar, elmaniyliqmu yetküche bar.
Abduqadir mu'ellimning Uyghur edebiyatidiki orni hemmige ayan. Uning pikir, nutuq jehettiki talantighimu köp uyghurlar qayil. Gep – sözliri bekmu mezmunluq, ademni jelip qilidu. Ders ötüsh uslubimu bek ünümlük. U, men dersliridin köp nep alghan mu'ellimlerning biri. Emma bu mu'ellimning terjimihalida déyilgendek molla a'iliside tughulghan dégendin bashqa din bilen bek bir chétishliqimu yoq. Bar déyilgen teqdirde uning bir nechche dindar ziyaliylar bilen bardi – keldisi bar. Gerche haraq mestanisi, chong keyipdar dep danglanmighan bilen, bu mu'ellimdimu elmaniyliq xahishi yetküche bar. Buni shu mu'ellim özimu étrap qilidu...
Qur’an kerimning terjimsige qatnashquchilar we til noqtisidin tekshürgüchiler dégen qurlarda yoqiriqi isimlarni körüp könglüm ajayip bolup qaldi. Qattiq bir xorluq we muqeddisatlargha qilin'ghan bihörmetlik iskenjiside tolghunup kettim. Haraq sorunidin qaytip kélip muqeddes rawaqlarni sizip yürgenmidu??? Bir qolida tamaka, yen bir qolida qelem oynitip yürüp, tapshuruq depterlerni tekshürgendek jijilap yürgenmidu mubarek lehziler pütülgen sehipilerge??? Bashqilardin köriwatqan xorluq – sitemler yetmigendek, öz arimizdin chiqip muqeddisatlirimizni payxan qilish nime kün bizge!!! «uni peqet pak kishilerla tutidu.» Dep éniq éytqanidighu allah. Bulargha bolghan yene bir naraziliqim, nimishqa hemme ishqa chat kérip yüridu? Medeniyet désimu men shu dep, til désimu men bar dep, edebiyat désimu méningki dep. Ötüp – téship din, yeni kélip chaqchaq qilishqa bolmaydighan, ixlastin bashqini kötürmeydighan Qur’an kerim désimu men dep yürmisimu, ularning qilidighan ishliri azmidi. Biri aptunum rayunluq hökümette ishxana mudirliqigha östi, yene birsimu pidagogika uniwérsitétida magistir aspirant yétekchisi dégen qalpaqqa érishti. Mushuning özimu yéterlik idighu ulargha. Qur'andin héchqanche nerse bilmeydighan, islam diyanetidin söz échishqa bolmaydighan shexislerning Qur’an terjimisini békitish alwingigha kérishkini nimisi? Bu kattilirimiz nimishqa özining chammisi yetmeydighan, bilish da'irisining, tetqiqat chembirikining sirtidiki ishlargha chat kérip, mazliship yürüydu? Bu, bir tereptin olardiki chékidin ashqan memedanliq, tekebburluq, saxta shöhret tamasining éziqturushi bolsa, yen bir tereptin, keng amma tereptin (elwette bularni bilidighan amma tereptin bolidu, ularni hélihem nurghun uyghurning bilmeydighanliqimu bir ri'alliqtur.) Bularni hemmige qadir ewliya ezem dep kökke uchurush, ulargha hemme éqtidarni yüklep, ularni igiz tekchilerge chiqirip qoyghanliqidindur. Esli bular özlirini sel chaghlishi, da'irisidin halqighan ishlardin özini tartishi kirek idi. Chünki ular Qur’an terjimisige qatnashmisimu ishsiz qalmaytti. Lékin ular bundaq qilmidi. Nawada bular özlirini chaghliyalmay qalghanda (emeliyette shundaq boldi!) keng jama'etchilik ulargha azraq yügen sélip peskoygha chüshürüp qoysimu tamamen bolatti. Emma jama'et pikiri bunimu qilmidi. Belki ular shu top bexish etken mukemmeliklerdin mestxush bolup xudini yoqitip özini bilmeyla bu qaynamgha sekrep saldi. Mana bu ziyali atalghan kattilarda saqlan'ghan eng ejellik ajizliqtur. Öz ornini özi dengsimey, özini bashqilarning dengsep qoyishigha tartquzup quyush nöwette ziyali atalghanlar islah qilmisa bolmaydighan bir noqtidur. Arslan mu'ellim we abduqadir mu'ellim bu halda ikenyu, uningdin bashqa til noqtisidin tekshürüshke qatnashqan shaykilargha baha bérip siyahni israp qilishning menche héchbir zürüriyiti bolmisa kirek. Tenteklikidin bekrek zalaliti üstün kelgen bu bichariler özlirining nime ishqa tutush qilghanliqini oylimayla mubarek kitaplargha chéqilip qoyghan. Ularning hisabi allahqa qaldurulghandur. Tewsiyeyimiz, bu ziyali atalghan elmaniyler öz xataliqigha we bundin burun we bundin kéyin nime ish qilghanliqigha emes, shundaqla bu ishqa özlirining salahiyiti bar- yoqmu dégen'ge emes, peqet we peqet Qur’an kerim terjimisini békitishke qatnashqanliqigha bolsimu bir pikir yürgüzüp baqsa. Belkim mushu bir noqtila ulargha özlirining xéli ishlarda salahiyetsiz ikenlikini his qildursa ejep emes.
5. Bu qétimqi terjimining terjime süpitidin qarighanda keskin déyishke boliduki, bu bir layaqetsiz, süpetsiz terjime. Bu terjimini oqup baqqanlar his qilghandur belkim, qedemde bir uchrawatqan mentiqisizlikler, uqum jehettiki élishangghuluqlar, jümlilerning urunlashturulishidiki logikisizliqlar, mene jehettiki élishtüriwétishler, Uyghur tili tepekkur sheklige bolghan zitliqlar, esli tékisttin chetneshler, yalmap – töshep qilin'ghan ixchamliwétishlar, erepche lehzi bilen udul kelmeslikler, söz ishlitish jehettiki jayigha chüshmigen liksikilar,.... Hay, hay, qaysi birini dep bulay? Nawada bu terjime shunche katta kompartiye rehberlik qilghan, milyonlighan musulmanni éghzigha qaritip yürgen islam jemiyiti urunlashturghan, kompartiye rehberlikide katta atalghan alim – ölimalar terjime qilghan, uyghurgha tewe molla – kiramlar tekshürüp elgek salghan, eng dangdar Uyghur tili mutexsisliri til tekshürüshini qilghan, kolliktip bir jama'ening emgiki bolmay, bular ichidiki birer shexisning yekke ishi bolup qalghan bolsa bu terjime eyni dewrdiki erep mushriklirining qur'an'gha qarshi éytqan « pil, pil dégen nime? Pil dégen tumshuqi uzun, quyruqi qisqa bir nime» dégendekla bir terjime bolu qalarmidikin tang.
Téxi teptartmastin kirish söz qismidila bu terjime qirindash milletlerning terjime nusxiliridin, xenzuche, ién'gilizche nusxiliridinmu paydilinip turup qilindi dep qipqizil yalghannila éytip tashlaptu. Xenzuchidin paydilinildi dep maxtalghan bolsa belkim shundaqtur dep ishiner iduq. Chünki janabiy terjimanlar ichide xenchige boljung göshigichilik chilashqan bir, ikki kattilar bar iken. Gerche özbik, qazaq, qizghiz tilliri Uyghur tiligha yéqin, bir menbelik tillar bolsimu, lékin bu tillardiki uzun muddetlik sun'iy tereqqyatlar, milletler arisidiki hangning barghansiri yiraqlishishi seweblik, bu qérindash tillar arisida mundaqla uqup qoysila öginip alidighan ish kelmeske ketkili xéli bolghan bolup, bu tillarning birini öginish üchünmu xéli waqit kétidu. Uning üstige Qur’an kerim terjimisi tilning eng yüksek balaghitini sinaydighan bir ötkel bolghanliqi seweblik, bu terjimanlirimizning bu qérindash tillar heqqidiki melumati buningdin paydilinish imkaniyitini nol qilip turuptu. Én'gilizchedin paydilinildi dégen'ge kelsek, möhtirem haji yesli sewiyede bilidu bu tilni. Bashqilar belkim dunyada in'giliz tili dep bir tilning barliqini biler. Emma bu tildin xewersiz. Ehwal shu iken, bular qandaqmu én'gilizchidin paydilinalaydu. Unngi üstige Qur’an kerimning én'glizche herqaysi terjime nusxisining tili nahayiti murekkep bolup, mana amérikidiki menmu loghet ekilip quyup olturup oquymen bu tildiki terjimisini. Démek, bu bayandiki xenchidin dégendin bashqa mezmunlar uchuqla yalghan. Yalghanchiliqning islamdiki hökümini bu yerde dep yürmisekmu hemmimiz ubdan bilimiz. Yalghanchiliq etrapimizda ash – nan'gha oxshash kengri bolup ketken bilen, islam dinining yalghanchiliqqa bergen hökümi küchtin qalmaydu. Uning üstige palan, palan tillardin paydilanduq yalghanni sözleshning héchbir ornimu yoq bu yerde. Chünki, meyli siz dunyadiki barliq tillardin paydilining, bizge keriki, Qur’an ayetlirini Uyghur tiligha rawan qilip örüp bérishtur. Éytishning héch zürüriyiti yoq bir yalghan éytilghan. Buningdin qarighanda, bu terjime jeryani yalghanchiliq bilen toshupla ketken oxshaydu...
Emeliyette bu qétimqi terjime qilin'ghan terjime emes. Belki u 2- qétimliq uyghurche terjimisini royapqa chiqirish üchün zorlap yürüp aldinqi terjimning leksikilirini almashturup oyun oynash, menidash sözlerni almashturush, jümlilirini almashturush, gézi kelse kesliwétish, yoqiriqining körsetmisi bar jaylarnila ashularning iradisige uyghun qilip séliqlashturup, pirislap bergen bir terjimidur. Buningda héchbir yengiliq, ijadiliq yoq. Buni ikki xil terjimini oqup baqqan adem asanla his qilip yételeydu. Nawada buni zadi terjime démisek bolmaydu déyishke toghra kelse, bu peqet bir qétimliq aldinqi terjimige asasen qilin'ghan yamalghan terjimedur xalas.
5. Qur’an kerimning bu qétimqi terjime nusxisi oylighandinmu bekrek téz sétildi. Bu, uyghurlar jemi'iyitide nechche waqittin biri dawamlishiwatqan dinniy matiriyal qehetchiliki keltürüp chiqarghan yuchun bir ehwaldur. On nechche milyon mosulman nopusi turup, alte – yette neshiriyat organliri bar turup chiqarghan din'gha munasiwetlik kitablarni sanisaq nahayiti onla barmaqlarimizmu éship qalidu. Yene kélip bu xelq neshriyati dep atalghan bir orunning neshir qilghan islam dinigha a'it tunji kitabi. (Bu neshriyatning burunlarda islam nami bilen atalghan yaki din'gha chétishliqi bar bir nechche parche kitap chiqarghanliqi rast. Emma bu kitablar nuqul diniy kitap bolmastin yaki musulmanlar teripidin yézilghan kitablar bolmastin, din tetqiqat katigoriyesidiki eserler bolup, xelqining dinniy ihtiyajidin ziyade yéraqlashqan yaki esli menbelik islamiy eserler emes!) bu noqtining özila musulmanlarni bu qétimqi terjimening nime üchünlikini angqiriwélishigha, shuningdek xelq neshriyati dep atalghan bu urunning Uyghur xelqining eng muhim éhtiyaji – dinniy éhtiyaji üchün hazirghiche héchqandaq bir ish qilip bermigenlikige, u orunning qaysi xelq üchün xizmet qilidighanliqinimu chüshiniwélishqa chong yardem béridu. Uyan'gha bérip, bu yan'gha bérip bu qétimqi terjimedin payda alidighan terep xelqning étiqadi üchün héchnime qilip birelmigen, shu haligha baqmay yene xelq neshriyati dep atalghan neshriyat orni bolidighan oxshaydu. Kishilerning Qur’an kerim terjimesini öchiret saqlap sétiwélishliri, qattiq talash – tartishta qalghanliqidek meziriler, asman pelek baha bu sözimizni ispatlisa kirek.
Yüz bergen ehwallarda qarighanda, kitapxana xizmetchiliri kishlerning bundaq qizghinliq bilen taliship turup kitap sétiwélin'ghan haletni esla körüp baqmeptikenmish. Ular Qur’an kerim terjimesi bazargha sélin'ghandin kiyin nahayiti aldirash bolup ketken bolup, yétishelmeyla qalghan. Hetta xoten wilayetlik kitapxanidiki numussiz gedenkeshler ambarda Qur’an kerim bar, emma ekilidighan mashina yoq dep Qur’an kerim terjimesini sétiwélish üchün kelgen kishilerning bashqa küni kélishni, nawada mashinasini chiqarghuchilar bolsa ambargha bérip ékilidighanliqini éytqanliqi bu pesendilerning xaraktiridiki rezgeiliktin bashqa nerse emes. Mashina yoq! bumu bahanimu emdi he?
Xelq neshriyatining bu qétimqi Qur’an kerim terjimesining baha mesilisi chüshendürüsh bérish éhtiyajliq mesililerning biri. Ming som dep yéziliptu baha. 380 Somliqimu barken. Nawada pul bilen ölcheshke toghra kelse, Qur’an kerim bibahadur. Uni xelq puli bilen emes, dollar bilenmu qimmetini ipadilep bergili bolmaydu. Démek, uni qimmet bahada sétish qandaqtur Qur’an kerimning kursini yoqiri kötürgenlik emes. Qur'anning qimmiti we uning basmining bahasi ikki oqum. Arilashturiwétishke esla bolmaydu. Nawada bu ikki oqum ariliship ketse, Qur’an kerimni pul bilen ölchesh xataliqi yüz béridu. Shunga bu yerdiki bahaning qimmetliki uning basmisigha qaritilghan bolidu. Bu neshriyat ezeldinla kitablirining qimmetliki bilen (uyghurche kitablirining shundaq. Emma xenche, qazaqche kitablarning bahasi yenila muwapiq. Uyghurche bilen bu yéziqtiki kitablarning baha perqi xélila zor. Diqqet qilip béqinglar, bu nimini chüshendüridu?) Xaraktirlen'gen. Shundaq bolsimu bu qétimqi Qur’an kerim terjimesi yüzlinidighan obyiktliri we tirazhini közde tutqanda, bahani bir az tüwenrek qoyghan bolsa aqilanilik bolatti. Bu keng xelqqe yüzlen'gen bir kitab. Siler, bizlerge héchqanche bilinmigini bilen, muqim mu'ash kirimi yoq, térikchiliki ishleshkila qarashliq kishilerge nisbeten xélila öre baha bu. Buni ma'ashliqlar, hökümet xatirisige éliniship qalghanlarning türkümlep turup köplep sétiwélishi natayin. Peqet mushuninggha alaqidar tetqiqatchilar, shundaqla az bir qisim ziyalilar anda – sanda sétiwalmisa köp sanliq bu qatlam kishilirimiz buni sétiwalmaydu. Ri'alliiqmu buni ispatlap turuptu. Buni sétiwalidighanlarning köpinchiisi yenila keng awamdur. Bu baha merkizi sheher ürümchide yoqiri biilinmigen bilen, qanche uyghurlar köplep olturaqlashqan jaylargha barghansiri bu bahaning öre bilinish ko'iڧisnti yoqirilap mangidu. Xoten, qeshqerdiki nurghun kishilerning bu bahani körüp eyminipla ketkini, éztirap ichide ah urghanliqi buning pakitidur. Biz bu terjimeni xeqni chömcheytish üchün basmighandikin, sel muwapiqraq bahada chiqarsaq, xelq turmushigha köngül bölgen bolmaymizmu? ( Emeliyette bu gepni dégenningghu bulargha qilche paydisi yoq. Chünki, xelq turmushigha köngül bölüsh dégini emeliyette xelqni tar yerde téximu qistap, wayigha yetküzüp qaxta – soxta qilish, xelq dégenni bashqilargha tikilp qariyalmaydighan, derdini sirtigha esla chiqiralmaydighan qilip quyush dégennning jongguche chüshendürülishidur. Emma bizdiki wijdani mes'uliyet buni déyishke ündeydu.) Uning üstige adettiki kitablargha qarighanda mutleq köp tirazhda bésilghan bu nusxa terjimening bahasi barghansiri töwen bolushi kérek idi. Tirazh qanche köp bolsa, basmining bahasining qeghez tennerxige yéqinlaydighanliqi éniq bir ishqu. Toghra, bu basma nusxa renglik qilip, neqishlinip, körkem chiqirilghanmu deyli, emma u shunchiwila baha qoyushning nime asasi bar? Herqanche bolsimu uninggha ming somgha baraber qimmette neqish ishlimigendu? Se'udi erebistan istimal sewiye jehette bizdin xélila yoqiri turidighan, heshem jehette biz qoligha su quyup bérelmeydighan haldiki bir dölet. Emma ashu dölettiki baha bizdiki bahadin xélila tüwen. Se'udida özüm körgen bir nusxini misal qilay: bu nusxa diyarimizda bésilghan nusxidin xélila körkem, basma süpiti jehettimu bizde bésilghinidin köp yaxshi. Hette sehipilerdiki ayetler altun süyy arilashturulup bésilghan. Bazargha yüzlen'gen, ڧformat jehette bizdiki ming somluq bilen teng Qur’an basmisining bahasi aranla 250 riyal. Buni bizge sundursa 430som etrapida bolidu. Ularmu bu basmidin payda alidu, baj töleydu. Téxi ular bizdin yoqiri éstimal sewiyesi, chiqim muhitida turup bu bahani chiqarghan. Lékin bizlerdiki toymaslar musulmanlarning rohiyitidiki qaghjirashni nishan qilip, bahani ularning kötürüsh küchidin halqitiwetken. Aran bir chiqqan bu nusxidin bilek qachanliqqa yene dinniy kitab chiqar, ya emdi mushuningliq bilen dinniy kitab chiqish toxtap qalarmu dégen dilghulluq ichide meyli qimmet bolsimu, kochida jim yürsemmu romiling chongken, koyniking ozunken, burutung quyuqken dep aqmas siyasetlirini destek qilip jerimane alsimu alidiken, uningdin köre bu pulni mushu yerge xejley, sawab bolar dégen ümidte sétiwalidu... Mana bu xelqning yilikinii shorash déyilidu. Emma u bizning bu jaylarda bazar igiliki dep perdazlinidu. Insapsizliqni, achközlikini seteng neziriyeleri bilen yögeshke orun'ghan bundaq na'ehlilerning jöyligen éghizlirigha tash – tupraq...
Démisek esla bolmaydighan, atlap ötüp kétish mumkinchiliki peqetla yoq, emma ademni ajayip ganggiritidighan yene bir mesile Uyghur dinniy alimliri ichidila emes, penniy alimlar ichidimu yüksek kamaletke yetken, Qur’an kerimning birinchi qétimliq terjimisining terjimani bolghan mötiwer bir zat – muhemmed salih damollamning bu qétimqi terjimidin pütünley chetleshtürülüshidur. Bumu bu qétimqi terjime jeryanida sadir qilin'ghan chong xataliqlarning biridur. Toghra, bu adem özi unimighandu bu terjimege qatnishishqa. Weyaki qarshi turghandu yingi terjimige, salametlik ehwali yar bermigendu belkim... Nimila bolmisun, bu ademning yingi terjimige herqandaq pikiri bolushidin qet'iynezer, u ademning pikri muwapiq nezerge élinishi, bu heqte keng jama'etchilikke bir qisqiche bolsimu chüshenche bérilishi kirek idi. Lékin bu ish héchqaysi terepning isige kilipmu qoymighan chéghi. Bolmisa bu heqte qaysi zuwandin bolsimu bir uchur chiqar bolghiydi. Jama'etchilikke chüshenche bermey sésip yatqanning soruqchiliqini wak bechchedin kiynki jang hezilekningmu tartqusi bar oxshaydu...
Melum bolghinidek, muhemmed salih damollam terjime qilghan Qur’an terjimisi süpetlik chiqqan terjime nusxisi bolush süpiti bilen oylap baqmighan derijide alqishqa érishti. Hemme Uyghur bu terjimeni közge sürtüp etiwarlidi. Qur’an ayetlirini chüshünishte mushu terjimining ramkisi ichide pikir qildi. Buning bilen uyghurlarda dinniy ang - chüshenche, pikiri jehette birdeklik bara – bara shekilllinip, idiyediki birlishish yönilishi tizleshti. Qur’an kerimning nopuzi yene bir qétim öz küchini körsitip, uyghurlarning étipaqlishishidiki yigane mayakqa aylandi. Chüshenchiler, meyli ilim ehliliri ichide bolsun yaki ziyalilar arisida bolsun, we yaki keng awam ichide bolsun, qur'an'gha qarap toghrilinishtek güzel bir hasilat meydan'gha keldi. Uning üstige, uyghurlarning, bolupmu yashlarning din öginish heqliri tartiwélinip, ularning birer mektep yaki mollamdin dinniy ilim öginishi mumkin emes bolup qalghan bir ehwal astida, bu terjime rawan we ammibabliqi bilen yashlar arisida zor daghdugha peyda qilip, ularni yüzeki bolsimu din bilimliri bilen temin etken, ularning kallisini, tepekkurini chalghitip, dinniy kimlikining shekillinishide ornini héchnime alalmaydighan rol oynighan. Qur’an kerimning hökümlirining mutleq nopuzi köp sanliq kishilerde yüksek ghayige aylan'ghan. Nopuz küchining wehimisi da'irilerni yingi terjimige dalalet qilghan. Mana shu seweptin bu qétimqi qilinmasliqi kirek bolghan zürüriyetsiz terjime royapqa chiqqan. Elwette Qur’an kerimning bir tilgha nechche qétim terjime qilinishi tamamen bolidighan bir ishtur. Belki shundaq bulushi Qur’an kerim tetqiqatini, musulmanlarning uni chüshünishini chongqurlashturup, ularni öz hallirini islah qilish qedemlirini tézlitip, paydiliq rol oynishi mumkindur. Emma muhemmed eleyhisalam dégendek « emeller niyetlerge baghliqtur.» Nawada bu qétimqi uyghurche terjimisimu xalis niyetlerning türtkisi bilen layaqetlik, ixlasmen, salahiyetlik kishilirimiz teripidin qolgha élinip terjime qilin'ghan bolsa, biz buningdin elwette cheksiz xursen bulattuq, ularning ishigha beriket tilep, baldurraq tamamlinishi, din'gha zar, emma dindin yéraq tutup turiliwatqan Uyghur musulmanlargha menpe'etlik ilim bolsiken dep ezgü téleklirimizni tilep, shu ishni qiliwatqanlarning heqqige rebbimizge xeyrlik du'alirimiz bilen yüzliner iduq. Epsus, minglarche epsus... Birliktin köprek ixtilapni, sawaptin bekrek hesebni qoghlashqan bu terjime el ichide eng nijis namlar bilen namlan'ghan bir nechche salahiyetsiz, nime seweptin tang molla atilip qalghan mes'uliyetsiz kishilerning allahtin qorqushni xiyaligha keltürüpmu qoymay, qapyüreklik bilen jahillarche chépishliridin dastixan'gha chiqqan bu terjimege elwette raziliqmiz yoq. Uni din üchün qilin'ghan xizmet dep emes, belki ümmet üchün qilin'ghan suyqest dep bilimiz. Bu kishilerge xeyrlik du'a qilipmu yürmeymiz, belki allahtin barghansiri biquwluqqa chüshüp qéliwatqan xelqimizni suyqest, neyrenglerdin aman qilishini, bizge allahtin qorqidighan, ixlasmen ölimalarni bash qilishni soraymiz.

Unregistered
29-03-13, 09:04
Mekkide IMM dep bir adem bar, shu kishi bu hildiki din'gha buz'ghunchiliq ehwalni saudi padishasigha yetkuzup qoysa bolidiken