PDA

View Full Version : uygurlarnig menbai



Haci Yakup ANAT
08-10-04, 04:43
Ý. Uygurlarning Menbei
Bizim atalarýmýz olan kadimi turkler Çinlilerin Çinlilerin kadimi atalarý olan beþbüyük
cong aksakal Huangdi, Juanshu, Diku, Yaw, Shünlar devrila (m.b. 26 esirdin bashlap, m.b. 21 Henzularning 24 tarih dep atalghan tarihlirining deslepki bolghan “Tarihiy hatiriler” we bashka menbeler bu hekte bizni ilmiy materiyallar bilen teminlimekte.
”Tarihiy hatiriler”de bayan kilinghan Chwenyiler, Guifanglar, Kunfanglar, Tufanglar,
Hungyilar, Shünaular, Chwenzunglar we Dilarni kedimi Türkler deyishke tarihiy delillirimiz bar.
Dilarning bir kismi bolghan Kizildular Henzu tarihining m.b. 770 yilidin m.b. 476 yilighice
davam kilghan “Bahar-Küz” devride Henzularning bügünki Shenshi ölkisi Changzhu nahiyisining shimalida we Henzular bilen arilash olturatti.
Tvlesler (Uygurlar) Kizil Dilarning evladi bolup, tilliri azghina perk bilen Huncining özi idi.
Tvlesler guruppisi icidiki Uygurlar hun neslidin bolup, keyinki wey handanliki (m. 386 532
Uygur sözi uyushkan, birleshken, lacindek cakkan hujum kilidighan menilerni bildürüdü.
Henzular bashka milletlerning issimlirini toghra teleppuz kilalmighanliki ücün Uygur namini Yuwenhe, Wuhu, Wiyhe, Huyhe, Huygu, Huje, Wuje ... dep her hil teleppuz kilghan idi.
Mongghul helkidin bashlap Uygur (weyvur er) deyilidi. Yukiridiki melumatlargha karighanda Uygur nami VÝÝ esirde resmi otturigha cikkan.

ÝÝ. Uygur Hakimiyetliri.
Bezi tarihcilar Uygurlarning siyasiy tarihini köpince urhun Uygur hanlikidin bashlaydu. Emeliyet Uygurlarning tunji hakimiyiti V esirde selingen boyida kurulghan Uygur belgilidur. Keyin Köktürkler bu tunji Uygur beglikini özlirige koshuvalghan idi.
1. Uygur Beglikliri.
Uygurlar deslep V esirning ahirki yerimida selingan deryasi boyida bir beglik kurkan. VÝÝ esirning deslepki carikide 6 kebile birligi bolghan Sir tardushlargha koshuldi. Keyin Bugu, Tongra, Bayirku, Kulupo kebililiri Uygurlargha koshulup Uygur namini aldi. Begliri Erkin Tegin idi. 50 ming koshungha ige idi. Erkin teginning wapatidin keyin oghli Pusar Beg boldi.
Tardushlar bilen birlikte m. 630 yillarda Ýlig kaghan oghli komandisidiki Köktürk koshunni yengdi. Bu devride Uygur begliki küclinip, Pusar beg Ýlteber unvanini kullandi. Ýlteberlikning merkizi tola deryasi etrapida idi. Ýlteber Tumit tardushlarni yengip ziminini kengeati, jenubka serik derya terepke yürüshler kildi.


Tang (Cin) sulalisi Ýmperatori Li Shiming Uygur beglikini etirap kildi (m.646). Keyin on oklarning beshigha keltürülgen Cin korciki holuni yengip, Tashkent yekinlirighice ilgirlidi (m.656) bundin keyin Kapagha kaghan Uygur beglikini Köktürk Kaghanlikigha baghlidi. Uygurlar Köktürk kaghanliki icide yashidi.

2. Uygur Kaghanliki
m. 745 yili Köktürk hakimiyitini yikkan Uygurlar Ötekende Uygur Kaghanlikini kurdi. Bu devride Uygurlar Yaghlakar, Utreghur, Körebir, Bukasigir, Avitar, Hezer, Oghuz, Yabutkar, Ayavirlardin ibaret 9 urughdin teshkil tapkan bir birlik bolup, bashkentliri Ordubalik (keyin Kara Balghasun) idi.

Uygur Kaghanliki shimalda Kizlar, ghrbde Karluklar, Türgeshler, Basmillar hem Sekkiz Oghuz, Tokkuz Tatar we Cikler bilen urush kildi. Hakimiyetlirini Enisey, Cu, Talas etrapliri, Ýc Asia Kirolengice kengeyitken idi.
Bu devride Yenisey etrapida küclengen kirghizlar m. 840 yili Uygur Kaghanlikigha besip kirip, Karabalghasunni igellidi. Kaghanni öltürüp ahalini keliclidi. Kaghan Uygurlar Hitay cigralirigha, Beshbalik, Turpan, Kucar we bashka yerlerge köcti. Bu devrilerde yengidin Hakimiyet kurushka kirishtiler.
3. Genju Uygur Hanliki
Orhun Uygur Hakanlikining yikilishidin keyin kackan bir bölüm Uygurlar 150 yildin beri Gansu rayonida yashawatkan kerindashliri yenigha keldi. Hitay bilen soda kudilik munasiwetliride boldi.
M. 911 yili “Altun Tagh Hakanlikini” yikitkan Ganju Uygurliri istiklalini kolgha keltürüldi.
Ganju Uygurliri Kitanlargha, M. 1208de Tanghutlargha baghlandi. 1226 yili Mongghol Hakimiyiti astigha kirdi. Genju Uygurliri tarihta Serik Uygurlar deyildi. Hazir Yugurlar deyilmekte.
4. Ýdikut Uygurlar Hanliki
Orhun Uygur Kaghanliki yekilghandin keyin Ýc Asiya tereplirige köcken 13 kebile Tengri Taghliri, Beshbalik, Turpan etraplirigha yerleshken idi. M. 856 yili Menglik Tegin (Karabalasaghunda Kirghizlar teripidin öltürülgen Kaghanning jiyeni) Kaghan boldi. Tibetliklerning Hitay Tajwuzigha karshi turushta Uygurlarning yardimige muhtaj bolghan Hitay derhal Ýdikut (Turpan) Uygur Hanlikini etirap kildi.
Turpan, Beshbalik, Kumul etraplirida hakimiyetlirini sürdürgen Ýdikut Hanliki janubta Tibet, gherbiy Türkistandiki Karluk rayoni bilen cegradash bolup, asasi sheherliri Turpan, Komul, Beshbalik, Ürümci, Kuca, Keshkerlerdin ibarettur. Ýdikut Uygur Hanliki M. 1368 yilghice davam kilghan idi. idikut Uyghur Hanliki dewirde dewirde merkez Turpan bashta bolghini halda Budist medeniyeti nahayi rawajlanghan idi.
5. Karahanilar Döliti
Karahanilar Döliti Uygurlar, Karluklar, Cigiller, Yaghmilar, we Tohsilardin ibaret bolghan Türk kebiliri birliship, M. 848de Asiya kitesining kindiki bolghan Türkistanda Karihanilar Dölitini kurdi. Bu döletning bash kenti nobiti bilen Keshker, Balasaghun, Semerkentler idi. Karahanilar Döliti burunki Türk Kaghanliklirigha karighanda rayonlarning köpini öz icige alatti.
Karahanlarning 3 Kaghani Sultan Satuk Boghrahan dewride bu rayonlirida yashighan helkler musulman boldi. Bu weke Ottura Asiyaning geopolitik jehettin Ýslam dunyasigha koghulushi noktei neziridin büyük tarihiy ehmiyetke igidur.
M. 1046 yili Karahanilar Döliti tengri taghlirini cegra kobul kilip, kaghanlikini Sherkiy we Gherbiy Karihanilar dep ikkige bölgen idi. Sherkiy Karahanilarning hökümdari Arslan Karahan Büyük Hakan, Gherbiy Karahanilarining hökümdari Bogra Karahan dep ataldi. Ýkki döletning birleshme nami “Hakaniye döliti” idi.
Sherkiy Karahanilar döliti 232 yil yashidi we Karakitanlar teripidin 1130da munkeriz kilindi. Gherbiy Karahanilar döliti 364 yil yashighandin keyin Harezimshahlar teripidin 1212da munkeriz kilindi.
6. Caghatay Hanliki.
Cinggizhan wapadin burun imperatorluk zeminini gherbdin sherkke karitip tört oghlugha (Mongghulistanni asas kilghan halda) yirak yerlerni conglirigha, yekin yerlerni kicik oghullirigha bölüp bergen idi. Bu munasiwet bilen ikkinci oghli Caghataygha Gherbiy Türkistan, Maweraunnehir zeminliri tekken idi. Tarihta bu “Caghatay hanliki” dep atilidu.
Caghatay Hanliki 1227 yildin 1369 yilighice 142 yil davam kildi. Caghatay hanliridin Tughuluk Tömürhanning oghli Ýlyas Hoja devride Emir Tömür teripidin bu hanlikka hatime berildi.
Caghatay Hanliki Nukul Mongghul Hanliki emes, cunki u devride Türkistanning yerlik hanliki asasen Türki (Uygur) helklerdin we hakimiyetni yürgüzüwatkan arstokratlarining köpi Uygur ziyaliliridin bolghacka, Mongghullarda Uygurlishish (Türklishish) jeriyani intayin tez sür’ette dawam kilmakta idi. Uning ücün Caghatay Hanlikigha Uygur hanliki “deyish tarihiy emeliyetke tehimu uyghundur”.
7. Eretne Oghullari Hanliki
M. 1327 yillidin 1343 yilighice Beglik bolup, 1343 yilidin 1381 yilighice 38 yil anadoloda mustekil yashighan bir Uygur hanliki. Merkizi deslep Sivas keyin Keyseri bolghan idi. Hanlikning Erzrum, Erzinjan, Sivas, Corum, Bayburt, Sherkiy Karahisar, Niksar, Merzikun, Aksaray, Darende, Yozghat, Tunjeli, Gümushhani, Giresunning Jenubi, Malatyaning Shimal kisimlirini öz icige alatti. Hanlik kengeygen devirde km 214 000, taralghan devirde km 142 000, yerge ige idi.
Sultan Alaiddin Ertene, Sultan Ghiyasiddin Muhemmed, Sultan Alaiddin bilen,
2 Sultan Muhemmedler Anadolu Ertene oghulliri hanliki idi.
Hitayda yezilghan Uygurlargha ait tarihi kitablarda, omumen Hitay metbe’elliride bu beglik hanlikka dair melumat yoktur.
8. Seidiye Hanliki.
Seidiye (Yeken) Hanliki 1389 yildin 1506 yilghice bolghan 117 yil icide Tughluk Tömürhanning kicik oghli Hizir Hoja handin bashlap 9 neper han Caghatay hani süpitide Sherkiy Türkistan bilen Gherbiy Türkistanning bir bölümide Caghatay Seltenetni sürdürdi.
M. 1514 yili Seidhan Yerkentte Seidiye Hanlikini elan kildi. Bu Hanlik eng küceygen devride shimal we ghrbi shimalda Eritish deriyesi, Ghulja we Yette su rayonini, Sherkiy Kocu Turpan, Beshbalik, jenubta Cercen, Hoten, Ladak, Keshmir, Biluristan, Pakistan, Gherb we Gherbiy jenubta Keshker, Perghane, Wahan, Bedeshkanlarghice bolghan keng bir rayon Seidiye Hanlikigha tewe bolghan idi.
Bu hanlik 1506 yildin 1682 yilghice 182 yil dawam kildi. Hidayetular Appak Hojining hiyaniti bilen Jungghar Monghgul hanliki Seidiye Hanlikini yikititi.
9. Hojilar Hakimiyiti
Seidiye Hanlikning ahirki yillirida Jungghar Mongghulliri küclinip Aldan Kontaji bashcilikida Jungghar Hanliki kuruldi.
Bu wakitta hakimiyet sewdasigha muptila bolghan köcmen hojilardin Hidayetulla Hoja 1676de Seidiye Hanlikining hani Ýsmail hangha karshi kozghilang küterdi. Muritlirining yardimi bilen Yerkentni koligha aldi. Ýsmail hanni esir elip özini han elan kildi.
Köp ötmey Seidiye Handanidin Muhemmed han, Hidayetulla Hojini meghlup kilip Yerkentni kayturup aldi. Ghuljigha Hidayetulla ghaldangha seghindi we uningdin eskeri yerdem soridi. Helidin beri alte sheherge köz tikip turghan ghaldan 1679 yili 60 000 kishilik koshun bilen alte sheherge yürüshke cikti. Muhemmet emin han Aksuda küclük karshilik körsetken idi. Appak Hoja Keshker we Yerkentte öz muridlirigha teshwik kilip, ularni ayaklandurdi. Muhemmet Ýmin han bashkenti Yerkenttin cekinishke mejbur boldi. Ghaldar Aksu, Keshker we bashka sheherlerni asanla igellidi. Yerkentni korshighan ghaldan Muhemmet Ýmin hanning küclük mudapiesige carsiz kalghan idi. Mushundak jiddi bir peytte Appak Hoja sepil icidiki muridlirini ishka selip, sheherning derwazisini ackuzdi. Netijide Muhemmet Ýmin han shehid boldi, sheher helki Jungghar Mongghullirining ketliamigha ucurdi. 170 yillik bir milliy dölet yikildi. Jungghar korcighi Hideytulla 1688 yili yengidin hanlik tehtige olturdi. Mongghullar uninggha “Abak” unwanini bergecke Hideytulla “Appak Hoja” ataldi. Bu tarihtin bashlap Hideytulla we uningdin keyinki 13 neper hojilar höküm sürgen 1688 yildin 1863 yilghice bolghan 175 yillik dewir “Hojilar hakimiyiti dewiri” dep ataldi. Bu dewirde teriket tonigha uralghan bu hojilar “Ak taghlik”, “Kara taghlik” bolushup, Sherkiy Türkistanning jenubiy kismini teshkil kilghan alte sheher rayonida ikki esirge yekin saltenet sürdi.
10. Ýli Sultanliki
19 asirning otturlirida Ýli we Yette Su rayonida Sherkiy Türkistanning hemme yerlerdin köcüp kelgen we köcürüp kelingen Uygurlar (Tarancilar) Hitaydin sürgün kilinghan Tungganlar we cegra saklash ücün Manjuriye tereplerdin köcürülüp yerleshtürülgen Tunggus kewimliri (Shweler, Daghurlar) we az sanlik Hitaylardin ibaret 4 türlük helk bar idi. Uygurlar 70%, Tungganlar 10%, Shiwe, Daghur, Hitaylar 20% idi. Shiwe, Daghurlargha Hitay hökümiti ishinetti, ularning hemmisi korallik bolup, hökümetning üstide idi. Pütün eghirlik zulum Türki helkler we Tungganlar üstide idi. Shuning ücün Hitay zulumigha karshi urushta Tungganlar Türki helklerning ittipakdeshi idi.
M. 1861 yili Ýli we Yettesudiki Tungganlar Uygurlar bilen birliship, Hitaygha karshi inkilap bashlidi. Bir yilce elip berilghan japalik urushlar netijiside inkilapcilar ghalip bolup, Jangjun turghan Küre shehrini ishghal kildi. Jangjun bashlik pütün Hitaylarni we ulargha hizmet kilip, yerlik helkni kanlik basturghan Shiwe - Daghur yallanma eskerler kelictin kecirildi.
Uygurlar Tungganlar bilen birlikte hökümet kurghan bolsimu, Tungganlarning bezi hiyanetliri tüpeyli Tungganlar bilen Uygurlarning arisi buzulghan idi. Uygurlar Ýslam usuli we Türk en’enisige uygun bir hökümet kurup, Elahanni sultan saylidi. Uygurlar bilen Tungganlar arisida kanlik mujadile bashlinip ahirida Ghulja wilayiti Tungganlargha, Astin Ýli we Yette Su wilayetliri Uygurlargha kaldi.
M. 1869 yili Yakupbeg hujum kilip Ghuljini aldi. Astin Ýli we Yette Sudiki Uygurlar hökümetke bir miktar harij berish sherti bilen Yakupbekke baghlandi.
1871 yili Ghuljini yene Tungganlar b°siwaldi. Uyghurlar mustekillikini elan kildi. Keyincirek Ghuljimu Uygurlar hökümitige tewe boldi. Bu hökümet 1877 yili keyinmu Hitay tujwuzci koshunigha karshi özlirini muwapikiyet bilen mudapie kildi.
1880 yili Rossiye eskerliri Ýli we Yette Su rayonlirigha tajawuz kilip Ghulja sultanlikini yikitti. Ela sultan ahirki yillirini Almatida ötküzdi.
11. Hoten Hökümiti
M. 1863 yili Hoten muptisi Hebibulla Haji we oghulliri Abdurahman Han, Ýbrahimhanlar bashcilikida Karikashta teshkillengen helk Zawa yezisidiki Hitay eskerlerge hujum kilip ghelbe kildi we kurallandi.
Comak, palta, picaklar bilen kurallanghan 30 40 ming adem icige hujum kilip, Ýlci shehrini aldi, 4 mingdin artuk Hitaylar musulman boldi.
Helk Hebibulla Hajimni Hoten hökümitige bashlik saylidi, oghli Abdurahman han wezir boldi. Gherbte Gumidin bashlap, sherkte Carkilikkice bolghan yerler azat kilinip, Hoten hökümitige kardi.
Keshker hakimiyitini kolgha alghan Yakupbek 1866 yilning ahirida öz ara istiklallirini etirap kilish we dostluk muahidisi imzalash ücün Hotenge bir elciler ömügi ewetken idi. Buningdin hursen bolghan Haji Pasha dostluk kelishimi tüzüp imzalidi, Keshker Hoten arisida yahshi bir dostluk peyda bolghandek köründi.
Hoten helki Haji Pashani bek himaye kilatti, Hotenni urush bilen elishka közi yetmigen siyasi kurnaz Yakupbek Hotenni hile we hiyenet yoli bilen elishka karar berdi.
1867 yili Yakupbek Haji Pasha atimizni ziyeret kilip kelimen digen nam bilen mingdin artuk talanghan yigitlirini elip yolgha cikti.
Arkidin 12 neper atlik eskerge bölünüp arka arkidin Hotenge kelmekte idi. Ularni karshi elish ücün kelgen Hebibulla Hajimni Yakupbek Zawide hile bilen tutup oghli Ýbrahimjan bilen bent halette Keshkerge yollidi we yolda shehid kilindi.
Hotenlikler bilen urushta Keshker eskerliri ghelbe kildi. 1863 yildin 1867 yilghice 4 yil seltenet sürgen Hoten Hebibulla Haji Pasha hökümiti yikilip, Hoten Yette Sheherge hanlikning bir wilayiti bolup kaldi.
12. Kuca Hanliki
M. 1863 yili Caghatay Hanlikning 25 hani Tughuluk Tömürhanni musulman kilghan Mewlana Ershiddinning ewlatliridin Kucaning teriket murshidliridin bolghan hojilar bir mehpi teshkilat kurdi.
Bu wakitlarda Kucada bir necce ming köpliktiki Majular hizmitidiki korallik musulman Tunggan muhajirliri bolup, eyni wakitta ular Kucadiki teriket murshidliri bolghan hojilarning muridliri idi.
Bu munasiwet bilen koralsiz teshkilatcilar Tungganlarni öz teripige tartti, Uygurlar we Tungganlardin terkip tapkan bu mujahidlar sheherge hujum kilip, Kuca shehrini fethi kildi.
Mujahidlar birliship Kuca helkni kurup, eng cong murshidliri bolghan Rashiddin han hojini han kilip uninggha Han Hoja unwanini berdi.
Arkidinla Han Hojining iniliridin Jamaliddin Hoja komandanlikida yolgha cikkan bir kance ming esker, yengidin koshulghan pidailar Bay, Aksu, Ãœcturpan sheherlirini fethi kildi.
Yene Han Hojining burader zatliridin bolghan Ýs’hak Hoja ikki ming besh yüz kishilik bir kuwwet bilen yolgha cikti. Ýslam helpe katarlik kishiler yetekcilikide nurghun pidailar koshuldi. Bügür, Korlar, Karasheher, Turpan, Ürümci, Jimisar, Gucung, Kutubi, Manas, Shiho sheherlirini fethi kildi. Buningdin keyin Sherkiy Türkistanning sherkidiki muhim ikki sheher bolghan Komul Bariköl sheherlirini fethi kilmak ücün Ýshak Hoja eskeri kuwitini ikkigk ayrip, bir bölimini Bariköl terepke yollap, yene bir bölümi bilen özi Komulgha yürüsh kildi. Bariköl elinip, Komul elinish aldida turghan bir peytta Ýshak Hoja Kucagha cakirildi.
Kuca mujahidliri Sherkiy Türkistanning gherbidin shrk cegirisighice bolghan orta kismini feth kildi. Teritoriye jehettin eskeri jehettin bolsun Yakupbek, Habibulla Haji, Ela Sultanlargha karighanda Kuca Hanliki küclük idi. Pütün Türkistan mujahidlirining Kuca hökümiti bayriki astida toplinishida shek shubhi yok idi. Lekin Kuca hökümitining maghrur siyasiy hataliri bu bu kanaetning eksice netije berip, ghayet pajielik akibet bilen tügidi. Bu bir tarihiy we siyasiy sawaktur.
Kanlik urushidin keyin Kuca Hanliki zeipleshti. 1867 yili Yakupbek Kucagha yürüsh kildi. 1863 yildin 1867 yilghice seltenet kurghan Kuca Hanliki shundak kilip yikildi.
13. Yette Sheher Hanliki
Perghanilik Buzurukhan Töre bilen Keshgerge kelgen Yakupbek uyushturghan zerbisi bilen hakimiyetni koligha alghandin keyin 1863 yili Keshkerni, 1864 yili Yerkentni aldi we Keshkerde tehtke olturdi. 1865 yili Hotenni, 1866 yili Tertibi bilen Aksu, Kuca, Korla, Turpan, Ürümci, Manas we Ghuljilarni aldi. 1869 yili Serikkolni aldi. Shundak kilip shimalda Cöcek, Altay, sherkte Kumul, Bariköl Harij Sherkiy Türkistanning pütün zemini Yakupbek hakimiyitige karidi. 1870 yili Yakupbek Türkiye sultani Abduleziz namigha hutbe okutup, pul kuydurdi. Osmanli dölitige tabiitini bildürdi. Shuyili Enggliye bilen Russiye Yette Sheher hanlikini etirap kildi.
Keyince Manjur imperatorliki koshunigha yengilgen Yakupbek 1876 yili 57 yeshida zeherlinip öldi. Yakupbekning cong oghli Bekkurbeg Keshker, Yerkent we Hoten wilayetliride 1878 yilning ahirghice hanlikni saklap kaldi. Ahiri Parghanige cekindi. Shuning bilen 15 yil seltenet sürgen Yette Sheher Hanliki munkeriz boldi.
Manjur sulalisi Sherkiy Türkistangha Hitay tilida “Yengi zemin” manisidin “Shinjang” namini tangdi.
Sherkiy Türkistan “ezeldin” bizning yerimiz deydighan Hitay mustemlikiciliri ücün “Yengi Zemin” digen isim öz özidin rassa kelishtürüp kacatlimaktin bashka nerse emestur.
4. Sherkiy Türkistan Ýslam Jumhuriyiti
1931 yili Sherkiy Türkistanning Komul wilayitida partilighan azatlik we istiklal mujadilisi 1933 yilighice pütün Sherkiy Türkistangha yeyilghan idi. Ölkining hemme yerliridiki Hitaylar meghlub bolup, perishan boldi we yokitildi. Netijide tarihiy merkez shehri Keshkerde 1933 yili 12 noyabir küni Sherkiy Türkistan Ýslam Jumhuriyiti kuruldi.
Bu wakitta milliyetci Hitay hökümiti icki urushlar bilen meshghul bolghini ücün, Sherkiy Türkistangha colisi tegmeytti, esker cikiralmaytti. Lekin Sherkiy Türkistan Ýslam Jumhuriyiti yashighan tekdirde, Rus asaritidiki Gherbiy Türkistan, Azerbeyjan, Ýdil Oral, Kapkaz, Kirim katarlik ölkilerge tesir kilip, nemune bolushtin korkkan Sowet Rossyasi u künlerde yalghuz yetim Ürümcidila muhasirda kalghan Hitay Gomindan Shingsisey bilen mehpi anglashti, zamaniwiy korallar top mashiniliri, tanka we ayrupilanlar bilen korallanghan kizil armiye kushunlirini Sherkiy Türkistangha kirgüzüp, Hojaniyaz Hajining koli bilen bu jumhuriyitimizni yokatti.
15. Sherkiy Türkistan Jumhuriyiti
Azatlik we istiklal yolida mujadilisini dawamlashturghan Sherkiy Türkistan helki 1944 yili Ghulja wilayitida milliyetci Hitaylargha karshi yene kozghaldi. Bu wakitlarda Rus German urushi ruslarning paydisigha karap ilgirlimekte idi. Sherkiy Türkistan inkilabigha arlishish pursitige ige bolghan Ruslar Ghulja inkilapcilirigha yardem berdi. Shuning bilen 1944 yili oktebirde Ghulja, Tarbaghatay, Altay 3 wilayetni icige alghan “Sherkiy Türkistan Jumhuriyiti” kuruldi.
Bu jumhuriyet kicik, yash bir jumhuriyat bolushigha karmay milliyetci Hitay armiyisini maghlub we perishan kilishi, Sowet asaritidiki Türk ölkilirige bolupmu koshna Gherbiy Türkistangha tesir körsitishi sowetlerde korkush endeshisi peyda kilghanliktin Ruslar türlük hililer ishlitip, yash Sherkiy Türkistan Jumhuriyitini Hitay milliy hökümiti bilen sülhe tüzüshke zorlidi. Shuning bilen 1946 yili ikki hökümet arisida 11 maddilik betim imzalinip, betim rohi boyice Hitay bilen birleshme hökimet kuruldi.
Sherkiy Türkistanning yekinki zaman tarihida kurulghan ikki mustekil Sherkiy Türkistan Jumhuriyiti özlirini “Ýzilgen Milletlerning Hamisi” dep jarsalghan Sowet Rossiyasi yokitip berdi.