PDA

View Full Version : Exmetjan qasimining ölümige da'ir mesililer Üstide logikiliq analiz



Unregistered
18-01-13, 00:54
Exmetjan qasimining ölümige da'ir mesililer

Üstide logikiliq analiz

Attila




Exmetjan qasimi 1944-yili 11-ayning 12-küni qurulghan jumhuryetining (bu hökümet 1933-yili 11-ayning 12-küni sabit damolla bashchiliqida qurulghan jumhuryet bilen bir ay, bir künde qurulghan. Jumhuryetning toloq isimini alsam tor qollimighanliqi üchün qisqartip aldim) heyet ezasi we 1946-yili 6-ayda élixan töre ghuljidin sowét ittipaqigha élip kétilgendin kéyin re'isi, « inqilapchil yashlar ittipaqi» ning re'isi qatarliq wezipini ötigen. 1944-Yili 11-ayning 12-küni qurulghan hökümetning «10 maddiliq piroggiramma» sini tüzüp chiqqan. Tinchliq bitimi imzalinish jeryanida özining yüksek eqil-parasitini we qetti'iy yol qoymay küresh qilishtek iradisini namayen qilip, zor ghelibilerni qolgha keltürgen hem gomindang wekili jang jijungning «ittipaqliq, tinchliq, birlik, xelqchiliq, barawerlik» dégen sepsetisige 78 kün qarishi turup, axiri özining «barawerlik, xelqchiliq, birlik, tinchliq, ittipaqliq» teshebbusini tinchliq bitimining asasi qilghan. 1949-Yili 8-ayning 23-küni kastiyumigha «musteqilliq-1» we «istiqaliyet-1» ordinini taqap, shinjang tarixi hem xelqning azab-oqubetlik kechürmishlirige da'ir ikki chamdan matéryal bilen sowét ittipaqi qazaqistan jumhuryitining almuta shehiri arqiliq béyjinggha mangghan. Mnatéryallarda, irkutsikidin chita shehirige méngish sepiride tashqi bayqal rayonigha kelgende, ayrupilan taghqa soqulup qaza qilghanliqi éytilghan bolsimu, heqiqiy teqdirining qandaq bolghanliqi toghrisida téxi éniq melumat yoq.
Exmetjan qasimi qatarliqlarning ölüp kétish jeryani toghrisida «shinjang üch wilayet inqilabigha da'ir chong ishlar yilnamisi» namliq kitabta yilname xarektérlik qismen uchurlar bérilgen. Seypidin ezizining «ömür dastani» namliq kitabining 2-qisimida birqeder tepsiliy melumatlar bérilgen bolsimu, biraq, ziddiyetlik nuqtilar köp.
Men töwende seypidin ezizining «ömür dastani» namliq kitabining 2-qisimida bérilgen, exmetjan qasimi qatarliqlarning ölüp kétish jeryani toghrisidiki munasiwetlik matéryallarni köpchilikning körüp chiqishigha sunush bilen birge, mezkur matéryallardiki gumanliq nuqtilar toghrisida logikiliq analiz élip barimen

1. Seypidin ezizining «ömür dastani» namliq kitabining 2-qisimida bérilgen, exmetjan qasimi qatarliqlarning ölüp kétish jeryani toghrisidiki munasiwetlik matéryallar.

1› «Biraz dem élip yene uchup, chüshtin kéyin nowosibirskige bérip qondaq. Chüshkinimiz bir herbiy ayrudurum iken, birqanche herbiy ofétsirler qarishi élip, ayrudurumning méhmanxanisgha orunlashtuq. Etisi érkutskida qonduq. Kechqurun bir rus polkownik ikki ademni bashlap kirip exmet ependimlerning wapati heqqide manga ehwalni sözlep berdi:
‹1› Exmet ependiler 8-ayning 25-küni bayqal kölining yénidiki érkutskige kélip qunuptu. Etisi hawa yaman bolup, ayrupilan uchalmay qaptu. Kéyin hawa dawamliq bulutluq bolup, ikki kün toxtap qaptu, 27-küni yene hawa yaxshi bolmaptu,
‹2› Exmet ependim héchgep bolmas, uchayli dep qattiq turuptu. Eslide béyjingning xewiride béyjinggha ilgirirek kélishni éytqan idi, shunga ular bek aldirghan bolsa kérek.
‹3› Ayrupilan érkutskidin uchup, bayqal kölidin ötkende, boran chiqip, hawani bulut qaplap kétiptu, ular dawamliq uchiwériptu. Ayrupilandin ayrudurumgha kelgen xewerde taghning üstige kélip qalghanliqini, ayrupilan kötürülelmey töwenlep kétip barghanliqini éytiptu. Ayrudurumdin qaytip kélishni éytiptu. Ayrupilandin ‹qayttuq› dégen xewer keptu. ‹Mana qayttuq, 50 giradus burulduq, 90 giradus burulduq, 120 giradus burulduq› dégendin kéyin ayrupilandin kéliwatqan xewer toxtap qaptu.
‹4› Ayrudurumdiki kishiler ulardin endishe qilip kütüp olturuptu, ayrupilan qaytmaptu, aldida bérip qonidighan chita shehirining ayrudurumi bilen xewerlishiptu, ayrupilan u yergimu barmaptu, ular axiri weqe chiqqanliqini texmin qiptu.
‹5› Axshimi kölning bériyaqidiki taghdin kötürülgen chong tütünni körüptu. Etisi ular ayrupilan ewetip qarisa, bayqal kölining nérisidiki taghning yabnolni péréwal (alma dawini) dégen yéridiki bir taghning ichidiki birmunche ormangha ot kétip köyüwétiptiken, ular ayrupilanning mushu yerge chüshüp ketkenlikini éniqlaptu. Moskiwadin taghqa adem chiqirip ehwalni éniqlashqa buyruq keptu, érkutskidin mexsus taghqa chiqish guruppisini chiqiriptiken, ular ashu yerge yétip chiqalmay, ölüshkün qaytip keptu. Manga ehwalni sözlep bergen adem ‹moskiwadin qeti'iy buyruq bar, biz yene adem chiqirip éniqlaymiz. Jesetlerni élip chüshimiz, xatirjem bolung› dédi
(‹6› 1950-Yili men mawjushi bashchiliqidiki junggo wekiller ömiki bilen moskiwagha barghanda sowét terep manga exmet ependilerning jesiti tépilghanliqini, eger men xalisam élip kétishke bolidighanliqini éytti. Kéyin men maw jushi bilen ju zunglidin meslihet sorighan idim, maw jushi ‹élip kétish kérek, apirip shinjangda yerlikke qoyup qebirisini tiklenglar, xelq özliri üchün qurban bolghan rehberlirini yadlap turidighan bolsun› dédi.
‹7› Men qaytishta almutagha kelsem, bir rus polkownik jesetlerni almutigha élip kélip méni kütüp turghan iken, ötküzüp alduq. Shu küni jesetler bashqa bir mexsus ayrupilan bilen ghuljigha élip kélindi. Jesetler alahide eynek yeshiklerge xémiyilik dorilar bilen qaturup qachilanghan iken, échip kösek bashqilarning téni parchilinip kétiptu, yaxshi tonighili bolmaydu, yalghuz abdukérim abasofning téni pütün, uning béshi yérilghan, héliqi ademning éytishiche, abdukérim abasof ayropilan chüshüp ketken yerdin 20 métér yiraqta bir tashning üstide yatqanmish). Éytilishliriche, ayrupilan, nerse-kérek, kiyim-kéchek hemmisi köyüp kétiptu. Keng bir parche ormanmu köyüp tügeptu. Parchilinip ketken jesetlerni sélishturush yoli bilen sepleptu. Abdukérimning jesitining néme üchün shunche yiraqqa chüshüp qalghanliqigha ularmu birnéme déyelmidi» (465-, 466-, 467-, 468-betler).

2› « ‹8› Érkutskidin etisi tang étishqa yéqin uchup kettuq. Ayrupilan bayqal kölining üstige kelgende künchiqishtiki taghning choqqisidin quyash parqirap köründi, uning nuri ayrupilan astidiki uzungha sozulghan kölning astini yorutti. Bayqal kölining astida bir chong qaynam bar iken...
‹9› Biz köldin 3 ming métér égizlikte uchup öttuq. Aldimizdiki égiz taghliqqa qarap ayrupilan yuqiri kötürülmekte.
‹10› Men ayrupilan derizisidin quyash nurida ala bulutlar astida körünüp turghan bu dehshetlik taghqa hayajan ichide qarap olturdum. Exmet ependim bashliq qedirdan sebdashlirim mana mushu tagh qoynida halak bolghan. Menmu xuddi shular uchqan siziq bilen uchup kétiwatimen, méning hayajanlanghanliqimni bashqilar bilmeydu. Chünki ular exmet ependilerning weqesini bilmeytti. Ayrupilan 4 ming métér égiz kötürülgende uchquchi kapitan yüsüpow xeritini körsitip manga exmet ependiler chüshüp ketken yabnolni péréwal dégen jayni körsetti we durbunni berdi,
‹11› Dérizidin qarisam, bir parche chong yerning köyüp ketkenliki we u yer, bu yerde parche-parche qara nersiler körünetti. U körüngen nersiler ularning jesetliri bolishimu mümkin, ah némidégen dehshetlik! Ular yaridar bolup hayat yatqanmidu? Bu mümkin emes, hemme yer köyüp kétiptu, ular qandaqmu hayat bolsun?» (468-, 469-Betler).
3› « ‹12› U adem bir botolka wino bilen bir romka ekilip wino quydi, ichtuq. Andin u manga köngül qoyghili turdi. U exmet ependilerning mushu taghda qurban bolghanliqini, bu bek échinishliq weqe bolghanliqini, emdi ulardin qalghan wezipilerni ada qilishimizni sözlep, ‹ ‹13› bu weqege yoldash sitalin qattiq qayghurdi. Hawa armiye rehberlirini qattiq tenqid qildi. Bu biz üchün bir sawaq. Yoldash sitalin ashu sawaqni közde tutup, bizge bu qétimqi sepiringizning toloq kapaletlik bolishi üchün buyruq berdi...› dégen sözlerni sözlep berdi» (470bet).
4› « ‹14› Sa'et 13 yérimda chita shehirige kélip chüshtuq» (470-bet).
5› « ‹15› Biz köldin 3 ming métér égizlikte uchup öttuq.aldimizdiki égiz taghliqqa qarap ayrupilan yuqiri kötürülmekte. Men ayrupilan dérizisidin quyash nurida ala bulutlar astida körünüp turghan bu dehshetlik taghqa hayajan ichide qarap olturdum.» (468-bet)
6› « ‹16› Bu waqitta yürikim biraz siqilghandek qildi, angghiche yüsüpow chiqip 5 ming métérge yéqin kötürülduq, tagh choqqisidin ashtuq, emdi pesleymiz, dédi». (470-Bet)
7› « ‹17› 1949-Yili 9-ayning 3-küni chüsh mezgilide men ‹algha› jurnilining bir bash maqalisini tekshürüsh yüzisidin adettikidin baldurraq ishxanigha kelgen idim. Chüshtin kéyin sa'et ikkide ish üstilimdiki herbiy ishlargha ishlitilidighan téléfon ushtumtut qattiq jiringlap ketti, bu téléfon jiddiy ishlarghila ishliti'etti. Turupkini qolumgha élishim bilen teng, derhal nöwetchi ofétsérning awazi anglandi: ‹yoldash seypidin ezizi, sizge melumat, sowét ittipaqi konsulxanisi sizge uqturidighan muhim bir ish bar deydu.›
Men téléfonni qoyup, körüp bolghan maqalini yénimda kütüp turghan tehrirge tapshurup, derhal sowét ittipaqi konsulxanisigha mangdim. Mashina awat kochilardin ötüp sowét konsulxanigha kirgende, méni derwaza ichidiki chimliqta bir xizmetchi kütüp turghan iken, u sipayiliq bilen méni konsulxanining méhman kütüsh öyige bashlap mangdi. Méni heyran qaldurghini shuki, konsul, mu'awin konsul we konsulxanining yuqiri derijilik bir xizmetchisi méhmanxanining otturisida jiddiy halette turatti. Ular méning kirgenlikimni körüp ittik aldimgha kelgen bolsimu, adettiki künlerdikidek qizghin ehwal sorimidi. Konsul men bilen qol éliship körüshkendin kéyin, méni olturushqa teklip qildi. Men gep qilip bolghiche u shirening tartmisidin bir nusxa télégirammini chiqirip, qayghuluq teleppuz bilen: ‹biz moskiwadin bir jiddiy télégiramma tapshuriwalduq› dédi-de, manga télégirammini rusche oqup berdi: ‹ ‹18› exmetjan qasimi bashchiliqidiki wekiller ömiki olturghan ayrupilan érkutski shehiridin ötüp zabaykal téghining yénigha kelgende hawa buzulghanliqtin, bextke qarishi taghqa soqulup kétip ayrupilandiki 17 kishining hemmisi qazagha uchridi.› » (422-, 423-bet)

8› Qoshumche:

Goglé toridin izdep tépilghan yol liniysige da'ir muhim sanliq melumat we paramétérlar töwendikiche (texminiy halda):
‹19› Érkutiski-chita tüz siziqliq liniyside: érkutiskidin (sherq uzunluq ´17 °104, shimaliy kenglik ´17°52, déngiz yüzidin égizliki 582 métér) bayqal kölining gheribigiche (sherq uzunluq ´44°105, shimaliy kenglik ´17°52, déngiz yüzidin égizliki 507 métér) 99 kilométir, sherqgiche (sherq uzunluq ´20°106, shimaliy kenglik ´17°52, déngiz yüzidin égizliki 453 métér) 140 kilométir, kölning gherbidiki eng égiz nuqtigha (sherq uzunluq ´42°105, shimaliy kenglik ´18°52, déngiz yüzidin égizliki 1077 métér) 96 kilométir, kölning sherqdiki eng égiz nuqtigha (sherq uzunluq ´08°107, shimaliy kenglik ´17°52, déngiz yüzidin égizliki 1050 métér) 194 kilométir, chitaghiche (sherq uzunluq ´29°113, shimaliy kenglik ´02°52, déngiz yüzidin égizliki 749 métér) 629 kilométir. Mushu liniye késip ötken jaydiki köl yüzining kengliki 36 kilométir, déngiz yüzidin égizliki 449-462 métér, kölning eng chongqur yéri (sherq uzunluq ´54°105, shimaliy kenglik ´17°52) minos 348 métér.
‹20› Érkutski-chong qaynam-bayqaliskiy ékstirim (kölning sherq qirghiqida)-chita liniyiside: bayqaliskiy ékstirim (sherq uzunluq ´05°106, shimaliy kenglik ´53°51, déngiz yüzidin égizliki 451 métér)-chong qaynam (sherq uzunluq ´44°105, shimaliy kenglik ´58°51, déngiz yüzidin chongqurluqi minos 840 métér) 26 kilométir, bayqal kölining gheribige (sherq uzunluq ´26°105, shimaliy kenglik ´02°52, déngiz yüzidin égizliki 453 métér) 48 kilométir, érkutskigha 130 kilométir, chitagha 510 kilométir, kölning sherqdiki eng égiz nuqtigha (sherq uzunluq ´00°107, shimaliy kenglik ´55°51, déngiz yüzidin égizliki 1386 métér) 64 kilométir, ulan udégha (sherq uzunluq ´35°107, shimaliy kenglik ´49°51, déngiz yüzidin égizliki 541 métér) 103 kilométir, kölning sherqdiki eng égiz choqqidin ulan udégha 42 kilométir.
‹21› Érkutski-chita liniyisining shimali we érkutski-chong qaynam-bayqaliskiy ékstirim-chita liniyisining shimalida chong bayqal kölige tutishidighan birdin ikki köl bolup, ayrupilan hadisige uchridi déyilgen tashqi bayqal köli mushu ikki köldin biri bolishi mümkin.
Érkutski-chita liniyisidin uning shimalidiki kölgiche 4 kilométir, kölning kengliki (sherq jenup-gherbiy shimal yölünishte) 12 kilométir, uzunluqi (sherq shimal-gherbiy jenup yölünishte) 18 kilométir. Kölning sherqde ikki égiz nuqta bolup, 1-égiz nuqtining (sherq uzunluq ´58°106, shimaliy kenglik ´27°52) égizliki 826 métér, érkutski bilen bolghan arliqi 183 kilométir, 2-égiz nuqtining (sherq uzunluq ´06°107, shimaliy kenglik ´22°52) égizliki 1297 métér, érkutski bilen bolghan arliqi 192 kilométir.
Érkutski-chong qaynam-bayqaliskiy ékstirim-chita liniyisi shimaldiki kölning jenubiy qirghiqidin ötken bolup, kölning uzunluqi (shimal-jenub yölinishte) 9 kilométir, kengliki (sherq-gherb yölinishte) 5 kilométir.
‹22› Ghulja-almuta liniysi 264 kilométir. Arliqtiki eng égiz taghning déngiz yüzidin égizliki 2300 métér. Ghuljining 1145 métér, almutaning 846 métér.

2. Seypidin ezizining «ömür dastani» namliq kitabining 2-qisimida bérilgen, exmetjan qasimi qatarliqlarning ölüp kétish jeryani toghrisidiki munasiwetlik matéryallardiki gumanliq nuqtilar toghrisida logikiliq analiz

1› ‹2› Exmet ependim héchgep bolmas, uchayli dep qattiq turuptu. Eslide béyjingning xewiride béyjinggha ilgirirek kélishni éytqan idi, shunga ular bek aldirghan bolsa kérek.
Bu bayanlar üstide estayidil pikir yürgüzsek, birinchidin, exmetjan qasimi bir erkinlikke teshna xelqning, qan kéchip küresh qilip, ming bir musheqqette azadliqini qolgha alghan hakimyetning rehbiri. Shunga uning béyjinggha baldur bérishni dep özining we özi bashchiliqidiki inqilp rehberlirining hayatini shundaqla aran qolgha kelgen inqilapning méwisini dogha tikishi ademning eqlige sighmaydu. Yene kélip, junggo xelq siyasiy meslihet kéngishi yighini 1949-yili 9-ayning 20-küni bashlanghan bolup, exmetjan qasimi yolgha chiqqanda yene bir aygha yéqin waqit bar dégen gep. Seypidinler exmetjan qasimidin 17 kün kéyin yolgha chiqipmu, bu musapini 9-eyning 8-künidin 15-künigiche bolghan sekkiz künde bésip, siyasiy meslihet kéngishi yighini échilishtin 5 kün burun béyjinggha yétip bérip bolghan. Shundaq iken ularning unche aldirishining hajiti yoq.

Ikkinchidin:
Exmetjan qasimi qandaqtu hawa qatnishi mutexesisi emes hem bu heqte héchqandaq tejirbisi yoq. Shundaq turup, hawa qatnishi ishliri we tejribisi öz dewrining aldinqi qatarida turidighan, amérkidin bashqa héchbir döletni közge ilmaydighan bir hökümetning exmetjan qasimining bir éghiz gépi bilen, uda ikki kün judun bolghan shara'itta tewekkül qilip yolgha chiqishi zadila mümkin emes. Yene kélip ayrupilandikilerning orni we salahiti hem sowét ittipaqining üstige alghan éghir mesi'ulyiti uchushqa hergiz yol qoymaydu.
2› ‹1› Exmet ependiler 8-ayning 25-küni bayqal kölining yénidiki érkituskige kélip qunuptu. Etisi hawa yaman bolup, ayrupilan uchalmay qaptu. Kéyin hawa dawamliq bulutluq bolup, ikki kün toxtap qaptu, 27-küni yene hawa yaxshi bolmaptu.

‹3› Ayrupilan érkutskidin uchup, bayqal kölidin ötkende, boran chiqip, hawani bulut qaplap kétiptu, ular dawamliq uchiwériptu.
‹18› Exmetjan qasimi bashchiliqidiki wekiller ömiki olturghan ayrupilan érkutski shehiridin ötüp zabaykal téghining yénigha kelgende hawa buzulghanliqtin, bextke qarishi taghqa soqulup kétip ayrupilandiki 17 kishining hemmisi qazagha uchridi.
Bu yerde bir ziddiyetlik mesile mewjut.‹1› de hawaning 25-künidin 27-künigiche izchil yaman bolghanliqini hem küchüyüp ketkenlikini éytip turup, ‹3› de «ayrupilan érkutskidin uchup (27-küni), bayqal kölidin ötkende, boran chiqip, hawani bulut qaplap kétiptu» déyish, ‹18› de «zabaykal téghining yénigha kelgende hawa buzulghanliqtin» déyish arqiliq, hawaning tuyuqsiz yamanliship ketkenlikini otturgha qoyghan. Hawaning bashtin nacharliqi rastmu yaki érkutskidin ötkendin kéyin yamanliship ketkini rastmu? Bu hawarayi melumati herqandaq ademde küchlük guman we ishenchisizlik peyda qilidu.

3› ‹4› Ayrudurumdiki kishiler ulardin endishe qilip kütüp olturuptu, ayrupilan qaytmaptu, aldida bérip qonidighan chita shehirining ayrudurumi bilen xewerlishiptu, ayrupilan u yergimu barmaptu, ular axiri weqe chiqqanliqini texmin qiptu.
‹8› Érkutskidin etisi tang étishqa yéqin uchup kettuq. Ayrupilan bayqal kölining üstige kelgende künchiqishtiki taghning choqqisidin quyash parqirap köründi...

‹14› Sa'et 13 yérimda chita shehirige kélip chüshtuq.
Érkutski shehiri (rosiyening sibirye qisimidiki sibirye chong tömür yolining boyigha, bayqal kölining jenubiy uchigha jaylashqan) ning bayqal kölining sherq bilen bolghan tüz siziqliq arliqi texminen 130 kilométir, chita shehiri (rosiyening sibirye qisimidiki sibirye chong tömür yolining boyigha, amur deryasi yeni xéylongjyang deryasining muhim bir tarmiqi bolghan shilka deryasining shimaligha jaylashqan) bilen bolghan arliqi texminen 630 kilométir kélidu. Érkutiskidin uchqan ayrupilan bayqal kölidin ötüp dawamliq sherqqe uchup chita (chitinskaya) gha yétip baridu.
Érkutski shehirining 7-waqit rayonigha jaylashqanliqini, seypidinlerning béyjing waqti etigen sa'et 8:00 din burun yolgha chiqip (7-waqit rayonida 9-ayning bashlirida yerlik waqit etigen sa'et 7:00 de kün chiqidu. 7-Waqit rayonidiki sa'et 7:00 8-waqit rayonining waqti, yeni, béyjing waqti sa'et 8:00 ge teng bolidu) sa'et 13:00 te chitagha barghanliqini nezerge alghanda, 630 kilométir arliqni texminen besh sa'ette bésip bolghan bolidu.
Mushu boyiche hésablighanda, bayqal kölining sherq qirghiqidin érkutskighiche bolghan musapini texminen 1:30 sa'ette, chitaghiche bolghan musapini texminen 3:30 sa'ette bésip bolidu.
Néme üchün ular ayrupilanning «qaytimiz» dep siginal yollap, tuyuqsiz siginal üzülüp qalghanda jiddiy heriket qollanmay, ayrudurumda az bolghanda üch sa'etche kütüp turidu? Weqege yoluqqanliqi éniq bolghandin kéyinmu yene némishqa tedbir qollanmaydu?
4› ‹5› Axshimi kölning bériyaqidiki taghdin kötürülgen chong tütünni körüptu. Etisi ular ayrupilan ewetip qarisa, bayqal kölining nérisidiki taghning yabnolni péréwal (alma dawini) dégen yéridiki bir taghning ichidki birmunche ormangha ot kétip köyüwétiptiken, ular ayrupilanning mushu yerge chüshüp ketkenlikini éniqlaptu.
‹8› Érkutskidin etisi tang étishqa yéqin uchup kettuq. Ayrupilan bayqal kölining üstige kelgende künchiqishtiki taghning choqqisidin quyash parqirap köründi, uning nuri ayrupilan astidiki uzungha sozulghan kölning astini yorutti. Bayqal kölining astida bir chong qaynam bar iken...
‹19› Érkutiski-chita tüz siziqliq liniyside: érkutiskidin bayqal kölining gheribigiche 99 kilométir, sherqgiche 140 kilométir, kölning gherbidiki eng égiz nuqtigha 96 kilométir, kölning sherqdiki eng égiz nuqtigha 194 kilométir, chitaghiche 629 kilométir. Mushu liniye késip ötken jaydiki köl yüzining kengliki 36 kilométir.
‹20› Érkutski-chong qaynam-bayqaliskiy ékstirim-chita liniyiside: bayqaliskiy ékstirim-chong qaynam 26 kilométir, bayqal kölining gheribige 48 kilométir, érkutskigha 130 kilométir, chitagha 510 kilométir, kölning sherqdiki eng égiz nuqtigha 64 kilométir, ulan udégha (sherq uzunluq ´35°107, shimaliy kenglik ´49°51, déngiz yüzidin égizliki 541 métér) 103 kilométir, kölning sherqdiki eng égiz choqqidin ulan udégha 42 kilométir.
‹21› Érkutski-chita liniyisining shimali we érkutski-chong qaynam-bayqaliskiy ékstirim-chita liniyisining shimalida chong bayqal kölige tutishidighan birdin ikki köl bolup, ayrupilan hadisige uchridi déyilgen tashqi bayqal köli mushu ikki köldin biri bolishi mümkin.
Érkutski-chita liniyisidin uning shimalidiki kölgiche 4 kilométir, kölning kengliki 12 kilométir, uzunluqi 18 kilométir. Kölning sherqde ikki égiz nuqta bolup, 1-égiz nuqtining égizliki 826 métér, érkutski bilen bolghan arliqi 183 kilométir, 2-égiz nuqtining égizliki 1297 métér, érkutski bilen bolghan arliqi 192 kilométir.
Érkutski-chong qaynam-bayqaliskiy ékstirim-chita liniyisi shimaldiki kölning jenubiy qirghiqidin ötken bolup, kölning uzunluqi 9 kilométir, kengliki 5 kilométir.

Birinchidin,
Yuqarqi bayanda, ayrupilan köygende hasil bolghan tütün körüngen jay bilen ayrupilan chüshüp kétip köyüp ketken ormanliqning ornida oxshimasliq bar. Ayrupilanning kölning bérisigha-gherp teripige ( bu söz érkutiskida éytilghan bolup, érkutiski kölning gherbide bolghachqa, kölning bérisi kölning gherb teripini körsitidu) chüshüp ketkini rastmu yaki nérisigha-sherq teripige chüshüp ketkini rastmu? ‹8›, ‹19›, ‹20› We ‹21› nuqtilarni birleshtürüp tehlil qilsaq, érkutskidin chitagha uchqan ayrupilanning yürüsh yoli ‹19› we ‹20› din ibaret mushu ikki liniyening biri bolup, mushu liniye boyiche hésablighanda, érkutskidin kölning gherbige 82-96 kilométir(ikki liniye nezerge élindi), sherqghiche 130-140 kilométir (ikki liniye nezerge élindi), kölning sherqdiki eng égiz nuqtigha 194 kilométir bolup, ayrupilan tagh choqqusigha soqulghan déyilgende, tütün körüngen jay bilen ot ketken jayning otturisida 32 (kölning sherq-gherb arliqi) din 112 (kölning gherbidin sherqdiki eng yiraq égiz nuqtighiche) kilométir perq bar. Sowét ittipaqining eyni chaghdiki herbiy ishlar sewiyisidin éytqanda, mushundaq özara arliqi yiraq bolghan ikki jayni almashturup qoyushi ademning eqlige sighamdu?

Ikkinchidin,
Bayqal köli shundaq chong köl turup hem érkutskidin kölning gherbige, sherqge hem chong taghqiche bolghan arliq shunche perqliq turup, ular érkutskida turup shundaq yiraq arliqtin, yeni texminen 82 din 194 kilométirghiche bolghan arliqtin, boran chiqip, hemme yerni bulut qaplap ketken shara'itta tutunni körelishi mümkinmu? Néme üchün ular tütünni kölning gheribide körüp turup, ayrupilan chüshüp ketken yerni kölning sherqde dep bayan qilidu? Néme üchün weqeni shu waqittila moskiwagha xewer qilmaydu? Gérmaniye bilen qattiq qar-shiwirghanliq muhitta urush qilip ghelbe qilghan sowét hawa armiysi néme üchün shu waqittila derhal ayrupilan ewetip tekshürüsh we qutquzush élip barmaydu?
5› ‹6› 1950-Yili men mawjushi bashchiliqidiki junggo wekiller ömiki bilen moskiwagha barghanda sowét terep manga exmet ependilerning jesiti tépilghanliqini, eger men xalisam élip kétishke bolidighanliqini éytti. Kéyin men maw jushi bilen ju zunglidin meslihet sorighan idim, maw jushi ‹élip kétish kérek, apirip shinjangda yerlikke qoyup qebirisini tiklenglar, xelq özliri üchün qurban bolghan rehberlirini yadlap turidighan bolsun› dédi.
Seypidinning exmetjan qasimi qatarliqlarning jesidini élip kétip, ular qan kéchip inqilap qilghan zémingha depin qilishni maw zédongdin sorap yürüshning zörüryiti barmu? Yaki ular eksiyetchilerning jesidi bolmisa! Seypidin qandaq adem?!

6› ‹5› Axshimi kölning bériyaqidiki taghdin kötürülgen chong tütünni körüptu. Etisi ular ayrupilan ewetip qarisa, bayqal kölining nérisidiki taghning yabnolni péréwal (alma dawini) dégen yéridiki bir taghning ichidki birmunche ormangha ot kétip köyüwétiptiken, ular ayrupilanning mushu yerge chüshüp ketkenlikini éniqlaptu.

‹7› Men qaytishta almutagha kelsem, bir rus polkownik jesetlerni almutigha élip kélip méni kütüp turghan iken, ötküzüp alduq. Shu küni jesetler bashqa bir mexsus ayrupilan bilen ghuljigha élip kélindi. Jesetler alahide eynek yeshiklerge xémiyilik dorilar bilen qaturup qachilanghan iken, échip körsek bashqilarning téni parchilinip kétiptu, yaxshi tonighili bolmaydu, yalghuz abdukérim abasofning téni pütün, uning béshi yérilghan, héliqi ademning éytishiche, abdukérim abasof ayropilan chüshüp ketken yerdin 20 métér yiraqta bir tashning üstide yatqanmish. Éytilishliriche, ayrupilan, nerse-kérek, kiyim-kéchek hemmisi köyüp kétiptu. Keng bir parche ormanmu köyüp tügeptu. Parchilinip ketken jesetlerni sélishturush yoli bilen sepleptu. Abdukérimning jesitining néme üchün shunche yiraqqa chüshüp qalghanliqigha ularmu bir néme déyelmidi».
‹11› Dérizidin qarisam, bir parche chong yerning köyüp ketkenliki we u yer, bu yerde parche-parche qara nersiler körünetti. U körüngen nersiler ularning jesetliri bolishimu mümkin, ah némidégen dehshetlik! Ular yaridar bolup hayat yatqanmidu? Bu mümkin emes, hemme yer köyüp kétiptu, ular qandaqmu hayat bolsun?

Ayrupilan soqulghanda partlap, keng bir parche yerdiki ormangha ot kétip, ot bir kéche-kündüz dawamlashqan (‹5› ge diqqet qilinsun) hem ayrupilan we ayrupilandiki barliq nersiler köyüp tügigen turuqluq, néme üchün 20 métér néridiki abdukérim abasofning jesidide otqa munasiwetlik alamet, yeni köyük yaki chachliri üshlüshüsh, kiyim-kéchek hem bedini islishish alamiti körülmidi? Eger ot ketken da'ire 20 métérdin kichik bolsa, néme üchün «chong bir parche yer köyüp kétiptu» deydu? Köyüp ketken yer shunche chong bolmisa néme üchün 4 ming métérge yéqin égizlikte (ot ketken yer yüzi bilen ayrupilanning nisbiy égizliki 4 ming métérdin sel az) turup qarighan kishige chong körünidu? Di'amétéri 20 métérgha yetmeydighan otning bir kéche-kündüz köyüshi emiliyetke sighamdu? U bizge birer uchurdin bisharet bériwatamdighandu? Neq meydanni tekshürgen ruslar néme üchün abdukérimning ayrupilandin qandaqsige 20 métér nérigha chüshüp ketkenliki we jesidining saq qalghanliqi toghrsida chüshenche bérelmeydu? Abdukérimning jesidi ayrupilan soqulghandin kéyin ayrupilandin qangqip chiqip kétip, 20 métér néridiki chong tashning üstige chüshse némishqa partlash we tashqa soqulush zerbisidin béshi yérilghandin bashqa birer zexme alamiti körülmeydu? 9-Ay unche soghaq bolup ketmeydighan tursa, yene kélip ot ketken yerde jesedlerning birer ayghiche chirimey saq turishi mümkinmu? Seypidin parchilinip ketken, yaxshi tonighili bolmighan jesetni némige asasen shularning dep höküm qilghandu?
7› ‹10› Men ayrupilan derizisidin quyash nurida ala bulutlar astida körünüp turghan bu dehshetlik taghqa hayajan ichide qarap olturdum. Exmet ependim bashliq qedirdan sebdashlirim mana mushu tagh qoynida halak bolghan. Menmu xuddi shular uchqan siziq bilen uchup kétiwatimen, méning hayajanlanghanliqimni bashqilar bilmeydu. Chünki ular exmet ependilerning weqesini bilmeytti.

‹12› U adem bir botolka wino bilen bir romka ekilip wino quydi, ichtuq.

Bu yerde seypidin néme üchün qayghurmay hayajanlinidu?! U inqilapning barliq ghelibisining özige ongche qalghanliqidin yaki aldinqi ayrupilanda özi bolmay aman qalghanliqidin hayajanlinamdu-ya?! Néme üchün u öz xelqining erkinliki üchün küresh qilghan inqilabiy qurbanlirimizning wapatigha matem tutmay eksiche haraq ichidu? Uyghurda ölümni haraq bilen uzitidighan qa'ide barmu-ya?
8› ‹13› Bu weqege yoldash sitalin qattiq qayghurdi. Hawa armiye rehberlirini qattiq tenqid qildi. Bu biz üchün bir sawaq. Yoldash sitalin ashu sawaqni közde tutup, bizge bu qétimqi sepiringizning toloq kapaletlik bolishi üchün buyruq berdi...
Bir elning rehberlirining ölüp kétishige sewep bolghan kishilerning mesi'ulyiti néme üchün qattiq sürüshtürülmey, tenqid bilen boldi qilinidu? Néme üchün héch bolmisa wezipisidn élip tashlanmaydu? Sitalin eyni dewrlerde özige tikilip emes, yéniche qarighanlardinmu nechche yüzni öltürüsh bilen dunyaning jallatliq tarixida dang chiqarghanghu?

9› ‹15› Biz köldin 3 ming métér égizlikte uchup öttuq.aldimizdiki égiz taghliqqa qarap ayrupilan yuqiri kötürülmekte. Men ayrupilan dérizisidin quyash nurida ala bulutlar astida körünüp turghan bu dehshetlik taghqa hayajan ichide qarap olturdum.
‹16› Bu waqitta yürikim biraz siqilghandek qildi, angghiche yüsüpow chiqip 5 ming métérge yéqin kötürülduq, tagh choqqisidin ashtuq, emdi pasleymiz, dédi.
Bu yerde bir uchigha chiqqan yalghanchiliq bar. Emiliyette jughirapiylik nuqtidin qaraydighan bolsaq, bayqal kölining sherq qirghiqida xélila keng bolghan hem déngiz yüzidin égizliki 500 métér etirapidiki bir parche köl etirapi égizliki bar bolup, seypidin éytqandek unche dehshetlik tagh esla mewjut emes. Bar déyilse u kölning sherqdin 64 kilométir yiraqqa jaylashqan 1386 métérliq tagh choqqisidin ibaret. Shundaq iken 3 ming métér égizlikte uchiwatqan ayrupilanning taghdin ötelmey égizge kötürilishi we 5 ming métér égizlikke kötürülüp andin taghdin aran halqip ötüshi, shundaqla, 5 ming métér égizlikte uchiwatqan ayrupilanning taghqa soqulup kétish weqesi esla mewjut emes. Yene kélip bu liniyening déngiz yüzidin égizliki ghulja-almuta liniyisidin (eng égiz yéri 2300 métér) köp töwen bolup, ghulja-almuta liniysidiki tengri téghining qar-muzluq belwaghliridin nechche qétim bimalal ötken sowét ayrupilanining bayqal boyida weqege uchirishi ademning gumanini qozghaydu. Eger ayrupilan yuqurda déyilgen orunda nachar hawa rayigha uchrisa, arqigha yénip, bayqal kölidin ötüp, érkutskigha qaytmisimu ulan-udé ayrudurumigha (arliqi 40-50 kilométir) qonup, hadise yüz bérishning aldini élish tamamen mümkin.
10› ‹17› 1949-Yili 9-ayning 3-küni... Méni olturushqa teklip qildi. Men gep qilip bolghiche u shirening tartmisidin bir nusxa télégirammini chiqirip, qayghuluq teleppuz bilen: ‹18› ‹biz moskiwadin bir jiddiy télégiramma tapshuriwalduq› dédi-de, manga télégirammini rusche oqup berdi: «exmetjan qasimi bashchiliqidiki wekiller ömiki olturghan ayrupilan érkutski shehiridin ötüp zabaykal téghining yénigha kelgende hawa buzulghanliqtin, bextke qarishi taghqa soqulup kétip ayrupilandiki 17 kishining hemmisi qazagha uchridi».
Néme üchün mushu diyarning azadliqi üchün qan kéchip küresh qilghan rehberlirimiz ularni béyjinggha bérishqa orunlashturghan sowét hökümitining ayrupilanida hadisige uchrisa, ularning heq igilirige sekkiz kündin kéyin andin melum qilidu? Shunche uzun yoshurushtiki meqsidi néme? Bu yerde qandaq sir we oyun bar? Jesetke qandaq hile ishletti? Ghuljigha keltürgen jeset ularningmu yaki emesmu?
Toloqlima so'al: 1› eyni waqitta ghuljidin ürümchige, ürümchidin shi'enge, shi'endin béyjinggha baridighan hawa yoli turuqluq hem bu liniye azadliq armiye we «heqiqetke qaytqan» (emiliyette teslim bolghan) ürümchi gomindang qisimliri shundaqla milliy armiye teripidin konturul qilinghan turuqluq, yene néme üchün bizning wekillirimiz béyjinggha udul barmay, sowét ittipaqi bilen baridu?

2› Eyni chaghda béyjing hökümiti shinjang ölkilik gomindang hökümitini (ürümchi hökümitini) özliri étirap qilidighan we «shinjang xelqining qanunluq menpe'etige wekillik qilidighan» birdin-bir qanunluq hökümet dep qaraydighan turup, néme üchün béyjingdiki yighingha ölkilik hökümetning wekilliri bolghan taw siyö we börhan shehidiler barmay bizning wekillirimiz baridu?
Yuqarqilar méning, seypidin ezizining «ömür dastani» namliq kitabining 2-qisimida bérilgen, exmetjan qasimi qatarliqlarning ölüp kétish jeryani toghrisidiki munasiwetlik matéryallardiki gumanliq nuqtilar toghrisida élip barghan logikiliq analizm bolup, men bu yerde nurghunlighan néme üchünlerni otturgha qoyush bilen kupayilendim, axirqi yekünni chiqarmidim. Chünki méning qolumda éniq bolghan neq meydan tekshürüsh xatirsi yaki neq meydanda bar kishilerning guwaliq xatirisi yoq. Men köpchilikningmu bu yerdiki néme üchünler üstide estayidil halda logikiliq pikir yürgüzüp béqishini,pakitsiz halda aldirap yekün chiqarmasliqini ümüt qilimen.

Menbe: http://wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=13403

Unregistered
18-01-13, 12:34
Seypidin Ependimning omur dastanlirini men okughan. yukarki yazmilarning bezi yerliri mining esimde hazir yok. likin ependim u eserni yetmish bilen seksen arlikidiki yashta yazghan, hatirising yahshi we yaman emes ikenligi bizge enik emes.
Mining esimde kilishiqe, ependimning bu bu tot kehrimanning pajiesige toluk hokmi yok.
Ependim bastin ahir Abdukerim abbasopni tengri tagh burkuti dep teswirleydu likin bashkilargha asasen motidil muamilide, bu uning yurtwazlighidin bolghanmu yaki abdukerim abbasopning oz wahtidiki hokumliri keyinki tarihta ispatlanghanmu bunisi bizge enik emes.
Ependim u dastanida, yene anisining bir buleyzikini bir tukkiningning tikiwalghanlikinimu yazghan, bu uning qinlikta qing turghanimu yaki chong ademningmu kiqik yerliri bolidighanlikimu mushundak bir kosak kupeknimu tarihka seliwitishni untup kalmighan.
Ependim asasen korkanqak adem, shu zamanda toghra tallanghan rehber. Bu hittaylarning "xiao cai zhong yong" oyunigha toluk qushunidu. Ependim ozining siyasi hayatining toghra hayat emes ikenligini kop ketim bashkilargha dep bergen kishi iken. Ependimning hayatining ahirida ozi eytkan ashu hulasisi eng toghra.

Unregistered
19-01-13, 02:25
Ependim

Omur Dastanlirini menmu oqughan.
Sizning dastandiki Abdukerim Abbasupqa bolghan chushenchingizge men qoshulimen.

men Seypidinning altun halqisi(bileyzuk emes,,anisi axiretlikide bu halqini oghligha wesiyet qilidu,lekin uruq-tuqqanliri
buni siz digendek tiqiwalidu,we seypidinge bermeydu)si mesilisidiki sizning kozqarishingizgha qoshulmaymen.bu altun halqa
meningche seypidin uchun mal emes,belki anining teweruku,anisining ornida. shuninggha u buninggha chidimaydu.we omrining axirsighicha bu ishni esidin chiqarmaydu. bu ishta men seypidinni eyiplimeymen,belki Hisdashliq qilimen.uning ashu achkoz,olmeydighandek yashighan namert tuqqinigha nepret oquymen.
bashqa tereplerdin bolsa ,Men seypidinni mana mushundaq dertler teripidin ozini,milletni setiwetken dep qaraymen.bu kechurgusiz jinayet.

aridin uzaq yillar otti,Biz uyghurlar uchun eng chong sir, pajie bolghan exmetjan qasim weqesini birerimiz hayatimizni beghishlap ,pul-melimizni beghishlap tekshurup tetqiq qilip heqiqetke yeqinlishayli dimiduq.yuzeki ozimizning perezlirini yezip qoyush bilenla otimiz.bu millitimizdiki ajizliqmu/yaki her-birimizdiki chushkunlikmu?










Seypidin Ependimning omur dastanlirini men okughan. yukarki yazmilarning bezi yerliri mining esimde hazir yok. likin ependim u eserni yetmish bilen seksen arlikidiki yashta yazghan, hatirising yahshi we yaman emes ikenligi bizge enik emes.
Mining esimde kilishiqe, ependimning bu bu tot kehrimanning pajiesige toluk hokmi yok.
Ependim bastin ahir Abdukerim abbasopni tengri tagh burkuti dep teswirleydu likin bashkilargha asasen motidil muamilide, bu uning yurtwazlighidin bolghanmu yaki abdukerim abbasopning oz wahtidiki hokumliri keyinki tarihta ispatlanghanmu bunisi bizge enik emes.
Ependim u dastanida, yene anisining bir buleyzikini bir tukkiningning tikiwalghanlikinimu yazghan, bu uning qinlikta qing turghanimu yaki chong ademningmu kiqik yerliri bolidighanlikimu mushundak bir kosak kupeknimu tarihka seliwitishni untup kalmighan.
Ependim asasen korkanqak adem, shu zamanda toghra tallanghan rehber. Bu hittaylarning "xiao cai zhong yong" oyunigha toluk qushunidu. Ependim ozining siyasi hayatining toghra hayat emes ikenligini kop ketim bashkilargha dep bergen kishi iken. Ependimning hayatining ahirida ozi eytkan ashu hulasisi eng toghra.

Unregistered
19-01-13, 03:09
Ependim

Omur Dastanlirini menmu oqughan.
Sizning dastandiki Abdukerim Abbasupqa bolghan chushenchingizge men qoshulimen.

men Seypidinning altun halqisi(bileyzuk emes,,anisi axiretlikide bu halqini oghligha wesiyet qilidu,lekin uruq-tuqqanliri
buni siz digendek tiqiwalidu,we seypidinge bermeydu)si mesilisidiki sizning kozqarishingizgha qoshulmaymen.bu altun halqa
meningche seypidin uchun mal emes,belki anining teweruku,anisining ornida. shuninggha u buninggha chidimaydu.we omrining axirsighicha bu ishni esidin chiqarmaydu. bu ishta men seypidinni eyiplimeymen,belki Hisdashliq qilimen.uning ashu achkoz,olmeydighandek yashighan namert tuqqinigha nepret oquymen.
bashqa tereplerdin bolsa ,Men seypidinni mana mushundaq dertler teripidin ozini,milletni setiwetken dep qaraymen.bu kechurgusiz jinayet.

aridin uzaq yillar otti,Biz uyghurlar uchun eng chong sir, pajie bolghan exmetjan qasim weqesini birerimiz hayatimizni beghishlap ,pul-melimizni beghishlap tekshurup tetqiq qilip heqiqetke yeqinlishayli dimiduq.yuzeki ozimizning perezlirini yezip qoyush bilenla otimiz.bu millitimizdiki ajizliqmu/yaki her-birimizdiki chushkunlikmu?

bishkektiki waqtimda bir ademning, yeni qeri bir ademning exmetjan qasimi heqqide gep qilip, 1986-yili kgb ning moskivadiki mexsus turmiside olgenlikini sozlep bergenliki esimge keliwatidu. u ademgimu bashqa bir qirghiz adem, yeni 45 yil kgb alahide bolum muawin bashliqi bolup ishligen qirghiz adem, oz olumidin burun sozlep beriptikenduqmu, ishqilip shundaqraq edimde qaptu.

Unregistered
19-01-13, 11:36
https://www.youtube.com/watch?v=ohmsJcgzNjQ

weten koldin ketmes hakimdar hushshar bolsa deydu awu nahshida

Unregistered
21-01-13, 13:26
ehmetjan qasimining ghuljigha kilishtin burun sowet ittipaqi terepte xotun-balliri bar idi diguchiler kop, bu zadi rsa gepmu-qandaq? ras bolsa ularning ismini yushurmasliq kirek.