PDA

View Full Version : Urumchi Weqesi Heqqide Yengi Munazire: Rus Alimliri Nime Deydu?



Unregistered
24-11-12, 19:48
Urumchi weqesi bolup aridin ikki yil otkende bir qisim Rus alimliri bu heqte kishi heyran qalarliq pikirlerni bayan qilghan. Kazakhstan'da tonul'ghan Uyghur tarih'shunas Dr.Ablet Kamalov bolsa Rus alimlirining bu qarashlirigha oh'shimaydighan halda ozgiche bayanlarni yazidu. "Uyghur Awazi" gezitide elan qilin'ghan bu maqale we Dr. Ablet Kamalovning uning'gha bergen jawabi her birimizning bir qetim oqup chiqishigha erziydighan pikirler bolghachqa Slawyan yeziqidin Uyghur latin yeziqigha aylandurup bu yerge chaplap qoydum.
Qerindashlarning eghizini buzup kichik yashtiki oghul- qizlirimiz oqup qalsa hijil bolup ketkidek ibarilerni qollinip, mezkur yazmini tillishish sorunigha aylandurup QOYMASLIQINI umit qilimen. Esli eserni oqushni halighuchilar arqida berilgen ulanmini chekse bolidu. Yeziq aylandurush jehette korulgen imlagha da'ir sewenlikler aptorlarning hataliqi emes.

http://kazgazeta.kz/?p=9657



Xinjiang Paji'esi

[«Uyghur awazi» gézitining esli tehrir élawisi]: «Munazire we Pakit» heptilik gézitining mushu yilqi 27-sanida élan qilin'ghan töwendiki maqale uning bilen tonushup chiqqanlarning héch qaysisini béperwa qaldurmighan bolsa kérek dep oylaymiz. Buni mezkür söhbetke nisbeten renjish we naraziliqlirini bildürüp, tehriratimizgha muraji'et qilghuchilarning köp bolghanlighimu testiqlaydu. Heqiqetenmu, tarixiy wetinimizning bügünki ehwali we tarixigha béghishlan'ghan mezkür maqalida söhbet bergüchi Konstantin Séryozhkin teripidin qeyt qilin'ghan bezi bir pikirlerning emeliyetke uyghun kelmeydighanlighi ademni échinduridu.
Bir qisim oqurmenlerning iltimasigha bina'en biz bügün mezkür söhbetni we uninggha jawap süpitide tarixchi alim Ablet Kamalowning izahini élan qiliwatimiz.

Ürümchi weqesidin ikki yil kéyin: Xinjiang Uyghur aptonom rayoni ( X U A R) diki toqunushning epsaniliri we sawaqliri toghrisida

2009 -Yili iyul éyining béshida Xitay xelq jumhuriyiti Xinjiang Uyghur aptonom rayonining merkizi Ürümchi shehiri pütkül dunya gézitlirining bash sehipiliridin, téléwiziye ékranlardin orun aldi. Saqchi xadimliri namayishchilar toplirini qoghlisa, ular dukanlar bilen öylerge ot qoydi. Shuningdin kéyin ikki yil ötti. Biraq shu waqi'ening sadasi hazirmu yangrimaqta. Eslide ürümchide néme weqe yüz berdi? Ghaljir isiyanmu yaki emelge ashmighan «renglik inqilap»mu? Bu toghriliq biz tonulghan Xitay shunas, siyasetshunasliq penlirining doktori, proféssor Konstantin Séryozhkin bilen söhbetleshtuq.
Shu yolni tekrarlawatidu
— Konstantin Séryozhkin , mesilini aydinglashturuwalayli. Bu Xitay metbu'ati xewerligendek, bölgünchiler isiyanimu yaki Uyghurperes menbeler testiqlawatqandek, «milliy-azatliq heriket» we «insan hoquqi üchün küresh» mu? Bu Xitay gha qarshi namayishmu yaki kommunistlargha qarshi namayishmu?
— Men Xitay ning mushu ölkiside yüz bériwatqan waqi'elerni uzundin bu yan bayqap-küzitip kéliwatimen. Waqi'elerning shahitliri, her ikki terepning siyasetshunasliri bilen söhbetleshtim. Shundaq bolsimu, öchmenlik we zorluq-zombiliqning peyda bolushigha qandaqtu-bir éniqlima bérelmeymen. Bu heqiqetenmu dozaq oti. Peqet birla nersini éniq éytalaymen: paji'e yüz bérip, ademler halak boldi. Uning bir nechche sewebi bar. Eng asasiy sewep — tarixiy we milliy epsaniler. Goya, Xinjiang térritoriyaside, sözsiz, musteqil Uyghur döliti mewjut bolushi kérek. Bu yerde heqiqetenmu melum bir waqitlarda Uyghur ahalisidin terkip tapqan dölet teshkilliri peyda bolghan we yoqighan, biraq u Uyghurlarning hazirqi Uyghurlar bilen alaqe-munasiwiti tamamen yiraq…
— Siz mushuning hemmisi Uyghurlargha musteqil döletke ümidwar bolush hoquqini bermeydu, dep hésaplamsiz?
— Uning peyda bolushi üchün nahayiti jiddiy zéminlar kérek. Rastini éytsam, hazirche men undaq zéminlarni körmeywatimen. Bir nechche ming namayishchi — bu pütkül xelq emes. Uning üstige Xinjiangning iqtisadimu sherqiy jenubiy we merkiziy Xitay dikige qarighanda xéli nachar . Éytmaqchi, buni küchke toluwatqan Xitay bilen munasiwetni üzüshke anchila intilip ketmeydighan Uyghurlarning mötidil lidérlirimu étirap qiliwatidu. Biraq 2009-yili iyuldiki ürümchi namayishida towlan'ghan shu'arda saghlam hésap we saghlam ang-sézim emes, belki men éytqandek, milliy epsanilerge bolghan ishench bilen qizitilghan siyasiy taqetsizlik üstün boldi. Bu birinchi sewep. Ikkinchi sewep — Xitay xelq jumhuriyiti hakimiyet orunlirining nopus siyasiti. 1949-Yilghiche Xitay lar ölke ahalisining bari-yoqi besh pérsentinila teshkil qilatti. Hazir ular 39 pirsentni teshkil qilidu. Köchüsh 1950- yillarning béshidin, yeni Xitay xelq jumhuriyiti qurulghan peyttin tartip bashlandi. Milliy tengpungluq 1970- yillarning otturilirida qolgha keltürüldi. Hazir tetür ehwal bayqalmaqta — xitaylar, shundaqla bashqa milliy toplarning yashliri Xinjiangdin kétiwatidu. Ularni siyasiy turaqsizliq, töwen ish heqqi qana'etlendürmeydu. Uning üstige — bu toghriliq köpchilik bilmeydu — hazir Xitay xelq jumhuriyitining ye dölet qurulmisi, ye kompartiyening özi xitaylarni Xinjiangda qélishqa mejburlawatqini yoq. Shundaq bolsimu, Uyghurlarning lidérliri yurtdashlirini ölke «üzül-késil Xitay liship kétip bériwatidu» dep qorqutmaqta. Üchinchi, dewr mesilisi we Xinjiangnimu egip ötmigen duniyawiy iqtisadiy bohran. X U A R ning qisqarghan towar aylinimi (jümlidin merkiziy Asiya memliketliri bilenmu) ish orunlirining qisqirishigha we milliy riqabetchilik mesilisining ré'alliqqa aylinishigha seweb boldi. Axirida milliy siyaset toghriliqmu bir-ikki éghiz söz éytmay ötüsh mümkin emes. Bu mesilidimu bir nechche epsaniler mewjut. Uning üstige, méningche, Xitay liq yoldashlar sabiq Sowét itipaqidiki sepdashlirining yolini tekrarlawatidu. Türlük milletlerning ijtima'iy we medeniy derijisini tengleshtürüsh milliy mesilini kün tertiptin yoq qilalaydu, dep hésaplap, shu yosunda heriket qiliwatidu.
Uyghuristan azatliq teshkilati ( u a t)ning stratégliri
— Sowét ittipaqi bilen oxshitish orunluq dep hésaplamsiz?
— Elwette! Sowét itipaqida milliy ölkilerni tereqqiy etküzüshke nahayiti nurghun iqtisad xejlinetti. Biraq memliketni parchilinishtin saqlap qélish mümkin bolmidi. Xitay lar peqet kéyinki on yildila X U A Rgha 300 milyard yüen'ge yéqin (40 milyard dollargha yéqin) meblegh ajratti. Bu, elwette, iqtisadiy ehwalni yaxshilidi, biraq Xinjiang qerizge yashashni dawamlashturuwatidu. Mezkur rayonda ishlep chiqirilghan her bir yüen'ge merkez hésawidin yene ikki yüen qoshulidu. Bu bügünki Xinjiangning obéktip riyalliqi. Éytmaqchi, bashqa aptonomiyelik birliklermu merkezning yardimisiz yashiyalmaydu. Xitay da «gheripni alahide tereqqiy etküzüsh» siyasitining qobul qilinishimu tesadipi emes. Memliketning iqtisadiy jehettin küchlük rayonliridin bu yerge meblegh ewetilidu. Biraq Uyghur milletchilirining lidérliri buninggha razi emes. Ular merkezni tebi'iy bayliqlarni élip kétiwatidu, dep eyiplimekte. Éytmaqchi, eger bir deqiqe Xinjiang toluq musteqillikke ége boldi, dep köz aldimizgha keltürsek, umu shundaq qilghan bolar idi. 1990- Yillarning bashlirida we otturilirida Qazaqstan da shundaq atalmish Uyghurstan azatliq teshkilati mewjut bolghan édi. Men UAT ning re'isi Hashir Wahidiyni yaxshi tonuyttim. Bir küni uninggha mundaq dédim: «Hashir aka, éytayluq, siler musteqillikke érishtinglar — uningdin kéyin néme qilisiler? Xitay diki Uyghurlarning arisida ishchilar sinipi bari-yoqi besh pérsentni, ilmiy-téxnikiliq ziyalilar — yette pérsentni teshkil qilidu. Siler soda qilishni, naxsha éytip, ussul oynashni yaxshi bilisiler. Emma uningdin kéyin néme bolidu? Qandaq qilisiler?». U: «kan rudilirini we néft satimiz» dep adil jawap bergen édi .
Ottura hal jemiyet
— Sowét ittipaqi Xitay komunistik partiyesi küchlük chaghda mewjut bolup turdi. Andin kéyin yélitsin we «démokratik platforma» peyda boldi. Ittipaqdash jumhuriyetlerde ghulghulilar bashlandi. Netijide, memliket berbat boldi. Qandaq oylaysiz, Xinjiangdiki waqi'eler Xitay kommunistik partiyasining ajizlighining alamiti emesmu? X U A R partkomi (Qazaqstan kompartiyasi merkiziy komitétigha oxshash qurulma) waqi'elerning mundaq tereqqiy étishigha teyyar bolmighan bolushi kérek…
— Xitay kompartiyesi buningdinmu küchlük ghulghulilarni bashtin kechürgen. Onlighan jawapker xadimlarni ishtin boshatti, kimdu-birini sotqa berdi. Pütti-wessalam. Éytmaqchi, Sowét itipaqini yélitsin berbat qilmidi. Bayliqlar tamamlan'ghanliqtin shundaq boldi. Dukanlarning bosh pukeyliri kommunistik hakimiyet rehberlirige qarshi saxarow bilen solzhéniydinmu yaxshiraq teshwiq qildi. Xitay dimu ene shundaq ehwal yüz bermekte. Emma u yerde ozuq-tülükni kartochkilar bilen texsim qilish derijisige yétidu, dégen'ge ishinish tes. Biraq bohran bashlandi. Ilgiri pul Xinjianggha nurghun kéletti. Kéyin u aziyishqa bashlidi. Karxanilar yépilip, ishsizliq östi. Shunglashqimu ademler meydan'gha chiqti. Mundaq reqem üstide pikir yürgüzüp köreyli: 2009-yili Qazaqstan ning Xitay bilen bolghan towar aylinimining derijisi qiriq pérsentke töwenlidi. Bu némini bildüridu? Bu shuni bildüriduki, bizge xoshna Xitay ölkisining sana'iti éghir waqitni bashtin kechürdi. Emdi bazarlarda soda qiliwatqanlar kimler? Mundaq éytqanda, Qazaqstan — Xitay soda munasiwetlirining ijrachiliri kimler? Toghra, Uyghurlar. Shunglashqimu ular eng awal bolup bohran chaqining astida qaldi. Naraziliqmu, qarshiliqmu ene shuningdin kélip chiqti. Rast, kéyinki ikki yilda ölkining iqtisadi örleshke bashlidi. Biraq bu yene shu merkezning maliye yardimi bilen yüz berdi. 2010-Yili 29-30-martta béyjingda Xinjiangni qollap-quwetlesh boyiche pütkül Xitay kéngeshmisi bolup ötti. Kéngeshmide Xitay ning 19 ölkisi bilen shehirining öz daramiti hésawigha Xinjiangning 12 wilayiti we 82 nahiyisi bilen shehirige, shundaqla atalmish ishlep chiqirish-qurulush korpuslirining 12 diwiziyesige yardem qilidighanlighi toghriliq qarar qobul qilindi. Bu planning asasiy meqsiti «10 yil mabeynide Xinjiangda ottura hal jemiyetni hertereplime qurush üchün küch-quwetni toplash» ni nezerde tutidu. Reqemlerge asaslinip gep qilsaq, u töwendikilerdin ibaret: besh yil mabeynide Xinjiangda kirim ahalining jan béshigha hésaplighanda, memlikettiki ottura derijige yétidu. On yildin kéyin bolsa, X U A Rda «ottura hal jemiyet» qurilidu. 2015-Yilgha qeder 700 ming déhqan a'ilisi normal turushluq öy sélish jeryanini ayaqlashturidu, 2020-yilgha qeder 100 ming charwichiliq égiligi üchün turushluq öy mesilisi asasen hel qilinidu. 2012-Yilgha qeder ikki tilda umumyüzlük bashlan'ghuch (ikki yilliq) bilim jariy qilinidu, 2015-yilgha qeder shundaq bilim bérish hemme jayda jariy qilinidu, 2020-yilgha qeder az sanliq milletlerdin kélip chiqqan oqughuchilar dölet tilini toluq özleshtüridu.

Qoshumche melumatlar
Uyghur xaqanlighi 8 – 9 - esirlerde hazirqi Bayqal köli rayonida mewjut bolghan. Hazirqi Xinjiang da'iriside Turpan Idiqut xanliqi mewjut bolghan. U 485 yil hayat kechürdi. Deslep (866 — 1125-yillarda) musteqil dölet, andin kéyin (1125 — 1209-yillarda) Gherbiy Lyaw (Qara Xitay ) dölitining béqindisi süpitide mewjut boldi. 1209 — 1335-Yillarda Chinggizxan impériyesining terkiwidiki ölke boldi. Döletning milliy asasini Uyghurlar, medeniyitini — buddizm teshkil qildi. Mushu yerde, yeni Xinjiangda, mongghullar bésip kirgiche Uyghurlarning milliy asaslighida Gawché (qangqil) döliti, Genju Uyghur xanliqi we Qaraxaniylar döliti (uning milliy asasi toghriliq alimlar mushu kemgiche talishiwatidu) mewjut bolghan. Bu döletler uzaq yashimidi. 19- Esirde Yaqupbeg bashchilighidiki Yettisher döliti wujutqa keldi. Mushu esirning ottuzinchi yillirida heyran qalarliq halda Sherqiy Turkistan Türk-Islam jumhuriyiti, 1940- yillarning otturilirida bolsa, Sherqiy Turkistan jumhuriyiti peyda boldi. Bu teshkillerning hemmisining heqiqiy égilik hoquqi heqqide melum derijide shek-shübhe bilen sözleshke bolidu. Yaqupbeg döliti In'glizlarning quralliri tüpeyli mewjut bolup turdi. Rédyard Kiplin'g yazghan «Büyük Oyun» bashlan'ghanda, Sherqiy Turkistan Türk-Islam jumhuriyiti, namidin kélip chiqip turghinidek, Türkiyege ümit baghlidi. Sherqiy Turkistan jumhuriyiti «xelqler dahisi» I'osif Stalinning xahishi bilen xeritide peyda boldi, kéyin u özining bu hamiy yérini kommunist dosti Mawgha «sogha qiliwetti».



Uyghurlar tarixigha jahan'girliq közide qarash


Ablet Kamalow


«Munazire we pakit» gézitining 2009-yili ürümchi shehiride yüz bergen paji'elik waqi'elerning seweplirini aridin ikki yil ötkendin kéyin aydinglashturushqa qaritilghan hemmige chüshinishlik bolghan istek- xahishi Konstantin Séryozhkin janaplirigha shexsiy nuqti'inezerini ipadileshke zémin yaratqan. Tonulghan Xitay shunasning buningdin ilgiriki emgekliride her xil shekillerde öz eksini tépip kéliwatqan mewqesini bilidighanlar üchün, uning bu qétimqi pikirlirimu qilche heyran qalarliq hadise bolmidi, dep oylaymen. Emma X U A R da 2009-yili yüz bergen waqi'elerni, milliy ziddiyetler seweplirini yorutushta we bolupmu Uyghurlarning tarixigha munasiwetlik menbelerge asaslinishidiki alahidiliklerde Konstantin Séryozhkin ning birtereplimilikke we xéli derijide gherezlikke yol qoyushi méni qolumgha qelem élishqa mejbur qildi.
Sözümni söhbet bergüchining méni heyran qaldurghan dawagerligidin bashlimaqchimen. Uning «epsaniler we Xitay diki milliy bölgünchilik heqqaniyiti hem merkiziy Asiya béxeterligi» dep atilidighan kitawining mawzusigha oxshash, bu qétimqi mulahizilirining merkizidimu yene shu «epsane» sözi turidu. Shunglashqa K.Sro’ézhkin oqurmenler aldida qandaqtu-bir epsanilerni (yeni ispat-asastin juda bolghan tesewwurlar) bayan qilghuchi süpitide gewdilinidu we peqet özila bilidighan «heqqaniyet»ke köpchilikni qayil qilmaqchi bolidu. Emma, shu nerse diqqetke sazawerki, K.Sro’ézhkin epsanilerni «pash qilish» arqiliq öziningmu yéngi epsanilerni toquwatqanlighini bayqimaydu. Uning hazirqi Uyghurlarning qedimiy Uyghurlar bilen we Sherqiy Turkistan térritoriyesidiki Uyghur döletliri bilen héch qandaq munasiwiti yoq, dégen pikri ene shundaq epsanilerning biri. Mushu asasta ötken esirning 80- yilliri Sowét Xitay shunasi a.Malyawkin teripidin« 9- ~ 13 - esirlerdiki Uyghur döletliri» namliq kitawida bashlighan munazire bizge melum. A.Malyawkin Turpan Idiqutlughini qurghan Uyghurlar özlirining terkiwige «Uyghurlarning» toqquz-oghuz qebilisining wekillirini az kirgüzgenligini körsitishke tirishqan. Emma uning bu nuqte'iynezeri tarixchilar teripidin qollap-quwetlenmidi. Tarixiy menbelerge asaslan'ghan halda tetqiqat yürgüzgen bashqa alimlarning héch biri Uyghur xaqanlighi (744 — 840) bilen Uyghur Turpan Idiqutlughining (9- ~ 13- esirler) arisida baghlinishning barlighigha shek keltürmidi. A.Malyawkinning özige özining qarshi chiqishi shuningdimu ochuq bayqilip turiduki, u özi qarashturghan döletlerning hemmisining Uyghurlargha te'elluq ékenligini étirap qilghan halda, kitawini «9 - ~13 - esirlerdiki Uyghur döletliri» dep ataydu. Umumen, malyawkinning kitawida Orxonni merkez qilghan Uyghur xaqanlighi bilen 840-yili, yeni u berpat bolghandin kéyin, Sherqiy Turkistan da qurulghan Uyghur Idiqutlughi arisidiki baghlinishni béwasite inkar qilidighan pikir yoq. Ötmüshte Uyghurlarning we ularning ejdatlirining Sherqiy Turkistan térritoriyeside Xitay gha béqinda bolmighan döletlirining mewjut bolghanlighini saqliniwatqan qol yazmilarmu (Uyghur, xitay we bashqa tillardiki) ispatlaydu. Buni K.Sro’ézhkinning özimu iqrar qilidu. Emma u bu döletlerni Uyghurlarning dep éytishni xalimaydu: melum bolushiche, ularning peqet ahalisila Uyghur bolup, emdi döletchilikning kimge te'elluqlighi namelum ékenmish. Shuning özide mezkür döletlerni berpa qilghan Uyghurlarning bügünki Uyghurlar bilen munasiwiti, K.Sro’ézhkinning pikriche, «tamamen yiraqmish». Bu yerde shuni qeyt qilish lazimki, hazirqi Uyghurlar bilen qedimiy Uyghurlar munasiwitining yiraq iékenligini testiqlash neqeder ilmiy asasqa ége bolmisa, shu qeder idé'ologiyelik we siyasiy meqsetke yéqindur.
Köpligen esirler mabeynide murekkep milliy jeryanlarning yüz bérishi netijiside u yaki bu milliy toplargha te'elluq xususiyetlerning özgiridighanlighi tebi'iy bolghanliqtin, hazirqi we qedimiy xelqlerni ilmiy jehettin bir-birige oxshitishqa hergiz bolmaydu. Qedimiy xelqlerning héch biri bügünki kün'ge qeder deslep peyda bolghan halitide saqlinip qalghini yoq. Buningdin barliq hazirqi zaman xelqliri, jümlidin merkiziy Asiya xelqlirimu mustesna emes. Bu jehettin merkiziy Asiya ning musteqil döletliride paydiliniliwatqan ülgini hazirqi Uyghurlarning kélip chiqishini tetqiq qilishtimu qollinishqa bolidu: hazirqi yerlik Türkiy xelqler — qazaqlar, özbekler, qirghizlar we Türkmenler — hazirqi döletlirining térritoriyeside shekillendi hem shuninggha muwapiq, qedimiy dewirlerdin tartip mezkur tewelerde mewjut bolghan barliq dölet teshkilatlirining mirasxorliri bolup hésaplinidu. Neq shuninggha oxshash, zamaniwiy Uyghurlarmu özliri millet süpitide shekillen'gen hazirqi Xinjiang Uyghur aptonom rayoni térritoriyeside buningdin ilgiri qurulghan barliq döletlerning mirasxorliri bolup sanilidu. Hazirqi Uyghurlar bashqa qérindash Türkiy xelqlerge oxshash, qedimiy hindi- iranliq we kéyinirektiki Türkiy qatarliq ikki xil milliy muhit asasida shekillendi. Shu seweptin Uyghurlar Sherqiy Turkistan térritoriyeside shekillen'gen yerlik xelq süpitide mezkur rayon'gha te'elluq bolghan barliq tarixning, jümlidin qedim dewirlerdin bashlap shu térritoriyede qurulghan döletlerning hemmisining biwasite mirasxoridur.
Sherqiy Turkistan ning bügünki we qedimqi ahalisi, yeni hazirqi Uyghurlar bilen qedimiy Uyghurlar arisidiki zenjirbend baghlinishning ispati buning bilenla cheklenmeydu. Yuquridikilerning hemmisi K.Sro’ézhkinning ilmiy mewqeni emes, belki peqet siyasiy we idé'ologiyelik menpe'etdarliqni üstün qoyidighanlighini ispatlash üchünla qeyt qilindi.
K.Sro’ézhkinning axirqi milliy ziddiyetke baghliq Xinjiangdiki weziyetke nisbeten mewqesini bahalighandimu, mu'ellipning mustemlikichilik we jahan'girlik yosunida pikir qilishning terghibatchisi ékenligini bayqiwélish tes emes. Uning bezi bir mulahiziliri bolsa, ishchilar sinipining roli toghriliq marksche-léninche telimatlargha asaslan'ghan. Uning mustemlikichilik süpetke ége pikir qilishi shuningdin ibaretki, Xinjiangning iqtisadiy tereqqiyati we milliy ziddiyetlerning sewepliri Xitay dölitining menpe'etliri nuqtisidin, be'eyni ular aliyjanap ishlarni emelge ashuriwetkendek, chet ölkilerni yükseldürüshke intiliwatqandek, xitaylargha te'elluq emes tewelerning iqtisadini kötirishni meqset qiliwatqandek, xitay bolmighan xelqlerni qalaqliqtin qutuldurushqa tirishiwatqandek, öz nowitide, yaxshiliqni bilmeydighan yerlik yawayilar bolsa, döletning ularni tereqqiyperwerlikke dewet qiliwatqanlighini chüshenmeywatqandek süpette iz'har qilin'ghan. Éniq körünüp turiduki, Sro’ézhkinning Xinjiangdiki waqi'elerge bergen bahasi we tarixiy chékinishliri toluqi bilen birtereplimilik bolup qalghan. Etimalim, buni özimu sezse kérek, mulahizilirining bir yéride Sro’ézhkin hökümetnimu bir az tenqitleydu. U Xitay liq yoldashliri toghriliq «ular sabiq Sowét itipaqidiki sepdashlirining yolini tekrarlawatidu. Türlük milletlerning ijtima'iy we medeniy derijisini tengleshtürüsh milliy mesilini kün tertiptin élip tashlaydu, dep hésaplap, shu yosunda heriket qiliwatidu», deydu. Emma K.Sro’ézhkin özining «Xitay yoldashlirini» keskin tenqit qilmay, belki dostlarche ulargha yénik tenbih béridu.
Shundaqla döletmenlik mustemlikichilik turghusidiki köz qarash Sro’ézhkinning Uyghurlargha soda qilishni, naxsha éytishni, ussul oynashni yaxshi bilidighan, emma Xitay lardin musteqil halda hayat kechürüshke qabil emes xelq süpitide mengsitmeslik neziride munasiwet qilishidimu yarqin közge chéliqidu. K.Sro’ézhkinning hashir wahidiy bilen bolghan söhbette: «siler soda qilishni, naxsha éytip, ussul oynashni yaxshi bilisiler. Emma uningdin kéyin néme bolidu? Qandaq qilisiler?» dégen sözliri ene shuninggha ahangdash. Bu sözlerning Uyghurlar üchün kemsitish ikenligini éytmisaqmu, qayta qurush waqtida Sowét ittipaqi jumhuriyetlirining musteqil bolushigha qarshi bolghanlar shu xil pikirlerni bildürgen idi. Shu chaghda ular rus bolmighan xelqler moskwasiz yashiyalmaydu dep ishinetti, emeliyette bolsa, tamamen bashqiche boldi.
K.Sro’ézhkinning "ishchilar sinipining we ilmiy-téxnikiliq ziyalilarning ajizlighi musteqillik yolidiki tosalghu" dégen tesewwuri tamamen konirighan léninche telimat bolup hésaplinidu. Melumki, öz mezgilide rus bolmighan xelqlerde tereqqiyperwer ishchilar sinipi (kéyinirek ilmiy-téxnikiliq ziyaliliri) mewjut bolmighiche, Sowét itipaqi xelqlirining öz teghdirini özliri hel qilish hoquqini heqiqiy jariy qilish mümkin emes, dep hésaplinatti. Ishchilar sinipi bilen ilmiy-téxnikiliq ziyalilar ehlining yétilip chiqishi döletning kelgüsidiki tereqqiyat amili bolushi mümkin, emma u musteqil döletning peyda bolup, shekillinishi üchün zörür bolghan shara'itni yaritalmaydu.
Biz siyasetshunasliq penlirining doktori K.Sro’ézhkindin Xinjiangdiki milliy ziddiyetlerning seweplirige a'it hertereplime chongqur tehlil-pikirlerni anglashni xalighan bolar iduq. Uning ornigha oqurmenlerge birtereplimilik, yaman gherezge tolup-tashqan mezmundiki waqi'elik tepsilatliri teghdim qilin'ghan. Uning milliy ziddiyetlerge bergen bahasida biz peqet hökümetningla izahini köreleymiz, emma uningda X U A Rdiki Uyghurlarning heqiqi iqtisadiy hem ijtima'iy ehwaligha munasiwetlik tehliller tamamen yoq.
Xinjiangdiki waqi'elerge saghlam baha bérish üchün ürümchidiki toqunushlarni «milliy-azatliq» heriket süpitide qobul qilidighan Uyghur «bölgünchilirining» yaki her qandaq ziddiyetni Xitay ning pütünligige dexil yetküzüshke qaritilghan bölgünchilik pa'aliyet dep qaraydighan Xitay hakimiyitining mewqeside bolush shert emes. Heqiqetenmu, K.Sro’ézhkin'gha oxshash, Xitay hökümitining Xinjiang iqtisadini kötirishke qanchilik miqdarda meblegh bölüwatqanlighi toghriliq köp nersilerni éytishqa bolidu. Emma yerlik ahalining iqtisadiy islahatlardin chette qéliwatqanlighini we mezkür mebleghning intayin az qisminila éliwatqanlighini qeyt qilishnimu untumasliq kérek. Rast, Xitay hökümitining yerlik ahalini ilmiy-téxnikiliq tereqqiyatqa jelip qilish charilirini körüwatqanlighinimu tilgha almay mümkin emes. Emma bu charilerning Uyghurlarni ana tilida bilim élish hoquqliridin mehrum qilish bedilige emelge ashuruluwatqanlighighimu diqqet bölgen orunluq. 2001-Yildin bashlap X U A Rdiki aliy mekteplerde bilim bérish tolughi bilen Xitay tilida yürgüzülüwatqanlighi, kéyinki waqitlarda bu siyasetning ottura we bashlan'ghuch mekteplernimu öz ilkige éliwatqanlighi K.Sro’ézhkin'gha melum bolsa kérek. Bu X U A R ning toqquz milyondin oshuq bolghan yerlik ahalisi öz ana tilida aliy bilim élish hoquqidin mehrum dégen söz! bu Xitay hakimiyitining asta tesir qilidighan minasi (bombisi) we qarimu-qarshiliqlar bilen naraziliqlarning tughulushigha asas yaritidighan charilirining biri bolup hésaplinidu. Epsuski, bu xildiki ürümchide yüz bergen milliy ziddiyetlerning seweplirini aydinglashturushta intayin muhim ehmiyetke ége bolghan X U A R diki Uyghurlarning hayatidin élin'ghan we bashqimu köpligen misallargha munasiwetlik tehlillerni biz K.Sro’ézhkinning maqalisidin uchritalmiduq.

Unregistered
25-11-12, 01:40
Hörmetlik Dr. Ablet Kamal ependi, sizdek realist tetqiqatchi Alimlirimizge Millitimizning ihtiyaji kuchluk. Uyghuralrgha teximu medet bereelydighan mushundaq qimmetlik pikirlerni yorutqan kishilirimiz Milletning meshelidur.

Unregistered
25-11-12, 01:56
Bu K .So,ezhkin digen rusning atalmish alimi Hitaylar bikargha pul berip,ayrupilan biliti,yatighi we tamighi hemmisini bikargha hitay koturup keliwatqan dokturmu?tehi uning hotuni Hitaymu?u hitayning Sherqiy turkistanda dolet terorliq siyaset ishlitiwatqanlighini ket,i bilmemdu yaki qulighi gazmu,kozi kormemdu?hitaylarning 63yildin beri 24saetlep bulap-tarang qelip ekitiwatqan 113 hil renglik metal we rengsiz metal,nefit,tebi,i gaz,atom bombisi yasaydighangha ait qimmetlik istidagiriyelik metallarni qanchilik bulap elip ketiwatqinini ket,i bilmemdu?Bumu hitayning siyasi kengeshning ezasimu (sey-bilen jingmoma)berse qalaymiqan jolep nerse yazidighan hem sozleydighan ghelite mehluqmu?

Unregistered
25-11-12, 13:31
Uning üstige — bu toghriliq köpchilik bilmeydu — hazir Xitay xelq jumhuriyitining ye dölet qurulmisi, ye kompartiyening özi xitaylarni Xinjiangda qélishqa mejburlawatqini

bu jümliler asassiz bolup qaptu chünki hazir ichkiridin chiqqan her bir xitaygha 100 minglap pul berip righbetlendüriwatidu ispatim bar.

Unregistered
25-11-12, 19:39
ruslar özlirining rus tilini 70 yil SSR teweligidiki yeni 15 resboplikidiki pütün her-xil milletlerge singdürüpmu ,axiri meghlup boldi.
Ulugh ALLLA biznimu bir küni ,bu nijiz qara-qizil xittaylaning quli din qutuldiridu.
bir milletni asimlatsiye qilip yoq qiliwetish, yaki makanini menggü besiwelishqa hechkimmu yol qoymaydu........xalas!

Unregistered
26-11-12, 08:31
buni RFA hawar qilip yazsa bolidiken obdan hawar chiqar iken

Unregistered
27-11-12, 02:05
Jallat kam-nomus iplas fashist hitay terorist hokumiti1-din:Iqtisatta yahshi korunush yoq aldida,2-din islahattin qet,i Umit yoq,hitay kam-nomus hokumiti putunley fashizimgha yuzlengen,Yengi hitay kam-nomus bashlighi chiqsimu asasliq nurghun dolet qurulmiliri ozgermeydu buning echide (laogay)kolliktip ademlerni turme tuzumide tutup turup quldek bikargha ishlitish.2-din kolliktip bandit bolup, jallatliq hokumran tehtisige chiqqan bir ochum qaltis hiyanetchi,parhor ,insan qelibidin tamamen chiqqan hitay hoququdarliri,3-din ULUGH SHERQIY TURKISTANNI bulangchi 19 hitay olkisige bolup bergen Bayliqni bulang-tarang qilish siyasiti ozgermeydu.Meyli atalmish rusning alimliri nime dep jolisun Ular beribir Shanghey 6 hemkarliqning ezaliri****s tilida 6 digen nahayiti bir set soz menisi Jalap digen menida.chunki 6ni burisa 9 bolidu,9ni burisa 6 bolidu.shunga bular hemmisi 21-esirdiki dunyaning hechqandaq bir dolitidiki jalaplargha ohshimaydighan Zamanlashqan Qip-qizil Kam-nomusning Fashisti jalapliridur.

Unregistered
27-11-12, 13:08
http://kazgazeta.kz/?p=9657 diki "Xinjiang Paji'esi" namliq maqale we Ablet Kamal ependining Reddiye maqalisi qatarliqlar ilan qilindi. uyghurlarda reaksiye yoq diyerlik. buning sewebi bar-elbette.

< Xitayning sabiq Reisi xu jintaw 11-Ayning 21-Küni Rosiye fédératsiyisining dölet mudapie ministiri Sérgéi Shoigu bilen jungnenxeyde uchrashqan. Bu qétimqi uchrishishta Uyghurlar mesilisi alahide tilgha élinghan>-bu neqil yuqurda bolghinidin qisqartildi.

DUQ ning kona-yingi Reisliri Ta bugungiche :" biz xitay xelqining Dimokratiyesi uchun koresh qilidighan yolni talliwalduq"dep kilishti. xitaylar bilen turluk satqun kilishimler tuzup kilishti. Rosiyeni , Ottura Asiya Doletlirini Uyghur musteqilliq korishidin Ayrip ularni Dushmen ornida korsitip kilishti. chiqish Yolimizni Amerikida, Turkiyede izdshke salghan DUQ Reisi Erkin Eysa hetta : " Uyghurlar turkiye uchun ozini qurban qilishi kirek" digen idi.

* Erkin Eysa : " men uyghurlargha wakaliten Chin Fidrftsiyoni(Xitay birliki)ni qobul qilimen" dep 1994-yili Turkiye gizitide ilan qildi.

* Rabiye qadir 5-Iyul qirghinchiliqi harpisi Italiyede dunya Axbaratigha: " Biz uyghurlar musteqilliq telep qilmaymiz" dep ilan qildi.

Ish Biz Unutqan Rosiyedin Axir chiqishqa Bashlidi. Wetinimiz Uyghuristangha Biwaste Chigra Siziqi bilen Xoshna bolghan Rosiye Doliti Jumhuriyetlerge Musteqilliqini Qayturup biripla qalmastin Axirqi Jumhuriyitimiz-Uyghur Dolitining Eslige Kelishi Uchun Moskiwadin bir Bayanat Ilan qilsa Kupaye.
10 nechche doletning Musteqilliqinimu Gorbachiw bir-qanche Minotluq nutqi bilen Ilan qilghan idi. Uyghurlarni Intayin Soyunduridighan bir Xewer peyda boldi. Rosiye Dölet Mudapie Ministirining Xitay Dolet Rehberlirini alaq-zade qilghan 11-ayning 21-kuni Jung Nen xey diki Sohbiti Uyghurlarni zil-zilge salidu.

< Xitayning sabiq Reisi xu jintaw 11-Ayning 21-Küni Rosiye fédératsiyisining dölet mudapie ministiri Sérgéi Shoigu bilen jungnenxeyde uchrashqan. Bu qétimqi uchrishishta Uyghurlar mesilisi alahide tilgha élinghan.

Yaponiyilik istratégiye mutexessisi Higashi i taroning «yirtilish aldidiki kélishimler we qurulush aldiki sherqiy türkistan» namliq mezkur maqalisidin elinghan Rusiyining sabiq prézidénti gorbachéw bilen xitayning sabiq rehbiri déng shawping, reisi li shyennenler bilen jungnenxeyde uchrashqan körünüsh. 1989-Yili 15-May, béyjing.

Yaponiyilik istratégiye mutexessisi higashi i taro 11-Ayning 22-Küni özining «xitaygha qarang» tor bétide élan qilghan «yirtilish aldidiki kélishimler we qurulush aldiki sherqiy türkistan» namliq maqalisini élan qilghan. Aptor maqalisini mundaq bayan qilghan:

Bu qétimqi uchrishishta xu jintaw rusiyining xitayning tinchliqi üchün her jehette hemkarlishiwatqanliqigha rehmet éytqan. Xu jintaw sérgéi bilen bolghan söhbitide sherqiy türkistan mesilisi toghrisida sözleshken. Rosiye hökümitining soghuq urush yillirida xitay bilen tüzgen barliq shertnamilerni bikar qiliwetmeslikini ötüngen we déng shawping bilen gorbachéfning 1989-Yilidiki söhbitini yene qaytidin eslep ötüshken. Xu jintawning 18-Nöwetlik partiye qurultiyi tügesh bilenla aldirap Rosiye mudapie ministiri bilen uchrishishi, bu yil 12-Ayda yaponiyining sabiq bash ministiri nodaning rusiyide élip baridighan ziyariti bilen munasiwetlik. Xitay hökümiti, Rosiye bilen yaponiye otturisidiki zémin mesilisi toghrisida urush yillirida tüzülgen «yalta kélishimliri» toghrisida muzakirilishish we ikki dölet arisidiki zémin mesilisini tinchliq bilen hel qilish söhbitidin qattiq chöchüwatqan bolushi mumkin. Chünki «yalta kélishimliri» yalghuz yaponiyining zémin mesilisila emes, belki xitayning zémin mesilisigimu chétishliq bolup, eger bu kélishimler bikar qilinsa, tarixta ruslar teripidin xitaygha sétiwétilgen sherqiy türkistan jumhuriyiti yene qayta qurulushi mumkin.
Aptor maqalisini mundaq dawamlashturidu:

Xitayning sabiq tashqi ishlar ministiri chen chichenning xitayning diplomatiye ishliri heqqide yazghan qolyazmiliridin ashkarilinishiche, 1989-Yili 5-Ayning 15-Küni rusiyining sabiq prézidénti gorbachéw bilen xitayning sabiq rehbiri déng shawping, reisi li shyennenler bilen jungnenxeyde uchrashqanda, déng shawping «siler yéqinda soghuq urush yilliridiki, Rosiye bilen gérmaniye otturisida imzalanghan barliq kélishimlerni bikar qildinglar, 1945-Yili 8-Ayda gomindang hökümiti, 1950-Yili 2-Ayda reis maw zédung bilen tüzgen «junggo-Sowét shertnamisi» nimu bikar qilamsiler?» dep sorighanda, gorbachéf we uning hemrahliri bu mesilige jawab bérishtin özini qachurup, sözni bashqa yerge burap jawab bermigen, déng shawping buni arqa-Arqidin üch qétim tekrarlighan bolsimu, yéterlik jawabqa érishelmey axirida achchiqlinip turup «biz tarixta sherqiy türkistangha barawer kélidighan bir zéminni, tashqi mongghuliyini rusiyige bériwetken, shunga Rosiye hökümitining emdi sherqiy türkistan mesilisi toghrisida gep qilmasliqini ümid qilimiz» dégen. 84 Yashliq déng shawping bilen 58 yashliq gorbachéf ikki yérim saet söhbetleshken.

Higashi i taro maqalisini mundaq axirlashturghan:
Hazirqi Rosiye fédératsiyisining yaponiye toghrisidiki kélishimliri bikar qilinsa, undaqta emdi xitay bilen tüzülgen eyni waqittiki kélishimlernimu bikar qilidighan waqit keldimu qandaq? eger u kélishimler bikar qilinsa, Rosiye fédératsiyisi bilen xitay hökümiti uyghurlardin epu sorishi we sherqiy türkistan jumhuriyitining tézlikte qurulushigha yardemlishishi kérekte.

Kagoshima xelqara uniwérsitétining siyasiy iqtisad penliri doktori, proféssor séiji nishihara ependiler ependi :“ Soghuq urush yilliridiki yeng ichide tüzülgen mexpiy kélishimler yeni sowét-Gérman kélishimliri 1989-Yili bikar qilindi. Emdi yaponiye toghrisidiki kélishimler bikar qilinsa, nöwet elwette uyghurlargha kélidu we sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulidu.“

*********

Bu Munasiwet bilenXitayning alaqzadiliqi burunla bashlanghan idi. DUQ we satqunlarmu emdi xitay bilen teng Jiddiliship Alaqzade bolushiwatidu. "Milli heriket","musteqilliq" deydighan boluwilishti tixi. JInayi qilmishlirini yoshurush uchun ajayip yingi neyrenglerni, shumluqlarni ishqa selishi shek-shubhisizdur! towendiki alametlerge nezer tashlang:

"Dimokratiyechi Xitaylar uyghurlarning Musteqilliqi uchun Xitay birliki(Chin Fidiratsiyuni) ustide Akadimik tetqiqat ilip biriwatidu. shunga uyghur Milli herikiti bu musteqilliqqa teyyar turishimiz kirek" digen Mawzu we mezmunlardiki maqalisada Perhat Yorungqash( M.Sayrami ) "Xitay birliki"ni Musteqilliq dep Uyghurlargha yodurup-ichurushke urunghan. maqale M.Sayrami Namida UAA da uzun maqale ilan qilghan idi. maqalining meqsiti DUQ, Erkin eysa we Rabiyeler arqiliq "Uyghur wekili" namidin Xitaylarni Alaqzadiliqtin, Ole-tirilishige qarimay Qichishtin qutuldurup "Urumchide peyda bolghan Berlin Temi"ni chiqip Uyghur-Xitay dosluqi, Ittipaqliqini teshwiq qilishtin ibaret idi.

Qarshi reddiyemizdin kiyin Ilip Tashlashqa mejbur bolushti-axir. Perhat yorungqash ependi DUQ Axbarat sahesining 20 yilliq Bash Tehriri, Riyasetchisi we RFA ning "Alahide teklip qilinghan Obzorchisi".

ikki kundin biriqi xitay xewerliride Wetinimizdiki Xitaylarning Uyghurlar bilen birge yashap qilish umitliri
turluk pilanliri bilen birge Ima-Isharet qilinmaqta. Alim seytopning alte xitay bilen Resturanda yep -ichip Mihman bolushliri, quchaqliship hinggiyip aghzining quliqigha yetkenliki xitaylarning bir nimilerni ewde qiliwatqanliqidin derek biridu. DUQ ning xitayche bayanatchisi Alim Seytop DUQ we Rabiyege Wakaliten Amerika TV side "Xenzularning Shinjangda saylam hoqoqi bar"dep dunyagha ilan qilghan idi.

Xitayche metbuatlarda yene aldinqi orunda "ayrilmas bir qismi" digenler kop.

* "Xitay birliki-Junxa Fidratsiyuni)" tewsiye qilinmaqta.
* shing shisedek Bijingdin memuru ayrilghan ikkinji xitay doliti qurush (buning uchun Qesqerni Paytexit qilish Pilani alahide korsitilmekte,
* Seypidin dewridikidek Memuri organlarni Millilashturup " Respoblika" ilan qilip birish,
* Qorchaq Reislerni zorlap Shing shiseydek Ikkinji Xitay Doliti bolup Bijingdin Ayrilip chiqish .....qatarliq sinariyelermu qoyulmaqta. bularning hemmisi mahiyette xitay mustemlikisini saqlap qilishning hich bolmighanda xitay kochmenlirini wetinimizde tutup turushning awarechiliqliridur.

Xitaygha qarighanda arimizdiki xitaydinmu better satqunlar tiximu aware boliushmaqta. ular Uyghurlargha bu Kunning seriqini Korsetmeslik uchun xitaydinmu better rezilliklerni qilmay qalmaydu. 30 yillar ilgiri Sowet ittipaqining xitaygha urush ilan qilghandek herbi heywisidin urkigen xitaylar kuligha qach-qach qilip poyiz sitassida tiqiliship olgen idi.herbi rayunning yirimi digidek aldin kitip bolghan idi. qeshqerde xitaylar welisipitlirini 5 som xitay puligha satalmighan idi. shu chaghda ichki-tashqi satqunlar xitaylarni tutup qilish uchun qilmighanliri qalmighan idi. bu qitim tolop ketken xitaylarning qechishi tesewwurgha sighmaydu. Realliq rehimsiz nerse !

60 yildin kiyin bu xewer bizde hayajan oyghitalmaywatidu. biraq satqunlar yer tewresh aldida chashqanlar tipirlap uwisdin chiqip qutrighandek ular torbetliride ajayip oyunlarni qoyiwatidu. mesilen "Dimokrati xitaylar Musteqlliqimiz uchun Akadimik tetqiqat ilip biriwatidu" namliq maqlide nimile bar?

Diqqet we Nezerlirimizni Ulardin yotkimeyli. Ularning kozige 100 yil qarawatqandek Tikilip turiwalayli.

DUD Teshkilati Reisi
Sidiqhaji MetMusa (Diplom Arxitiktur)
Frankfurt M
Germaniye