PDA

View Full Version : Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-3



N.Tursun
06-04-06, 00:18
Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler

Dr. Nebijan Tursun

Yalta Yighini We Uyghurlar
(dawami)


Stalin razwétkisi inqilabni xelq’aralashturmasliq üchün ishlidi


Tarixiy pakitlar bolupmu, yéqinqi yillarda ashkarilan’ghan neq arxip matériyalliri körsettiki ,Moskwa Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining Sowét ittipaqidin bashqa her qandaq dölet bilen alaqe qilishini hemde jumhuriyet dairisige bashqa dölet küchlirining kirishini qattiq chekligen bolup, hetta jumhuriyet rehberlirining bashqa döletler hemde küchler bilen alaqe ornitish arzusini éniqlash we uni qamal qilish üchün mexsus razwétka xadimlirini ishqa salghan.
Sowét ittipaqi hökümiti hökümiti Ili inqilabi bashlinishtin ilgirila Qazaqistan ,Qirghizistan we Ozbékistan térritoriyiliride herbiy-siyasiy teshkillesh paaliyetliri uyushturghanidi sirt yene Tashkent we Almuta shehiride Uyghur ziyaliylirini ishqa sélip, “Sherq heqiqiti” we “ Qazaq éli” qatarliq jurnallarni neshir qilip, uning Ili, Tarbaghatay we bashqa rayonlargha kirgüzgen (22). Bu jurnallarda Uyghurlarni musteqilliqqe ündeydighan we Uyghurlarning mewjut haliti hemde tarixiy ötmüshini ekis ettüridighan maqalilar köplep élan qilin’ghan bolup, 1943-1944-yillirida mezkur jurnallar Ili wadisidiki Uyghur ziyaliyliri arisigha tarqalghan. Mezkur jurnallarning asasliq teshkilligüchiliri we tehrirliri hem aptorliri ataqliq sowét Uyghur rehbiri Abdulla Ruzibaqiyéfning inisi Abduméjit Ruzibaqiyéf, siyasiy erbab Tursun Rehimof, we Ataqliq shair Qadir Hesenop hemde ataqliq Uyghur tarixchisi Ershidin Hidayetof we bashqilar idi(24). Sowét ittipaqidin mexpiy kirgen mezkur jurnallardiki maqalilar Uyghurlarning milletchilik idiyilirining küchiyishige belgilik tesir körsetken bolup, milliy inqilab qatnashquchiliridin Mesümjan Zulpiqarof we Tursun Qahari qatarliq eyni waqitta özlirining bu jurnallarni oqup, uningdin bilim alghanliqi we Gomindanggha qarshi héssiyatlirining téximu ashqanliqini chüshendüridu. Buningdin bashqa yene Almuta etrapida we Qirghizistanning issiq köl boyida we bashqa jaylarda ilgiri kéyin Fatix batur, Seyfullayév hemde Issaqbeg Munonop qatarliqlarning bashlamchiliqi hem qatnishishi astida mexpiy qoralliq etretler qurulup, herbiy-telim terbiye élip bérilghan idi.(25)
Sherqiy Türkistan inqilabini qozghash ishi 1943-yili Sowét ittipaqi kom partiyisi merkiziy komitéti teripidin qarar qilin’ghan bolup, buninggha eyni waqitta Stalin, Bériya, Molotov qatarliq sowét ittipaqi aliy rehberliri biwasite ishtirak qilghan(26). Bixeterlik ishlirigha mesul Bériya asasliq wezipini zémmisige alghan bolup, Inqilabning qozghilishidin ilgirila Sowét ittipaqining Ghulja, Chöchek qatarliq jayliridiki konsulliri Uyghurlar arisidiki Shéng shisey we Gomindanggha qarshi keypiyatlarni közetken. Emeliyette, Uyghur, Qazaqlarning qarshiliq heriketliri Sowét ittipaqi qol tiqishtin ilgirila bashlinip, bolghan bolup, Altay teweside Osman batur bashchiliqida Qazaqlarning qoralliq qozghilangliri héch tinchimighan idi.

Ili wadisida Ghuljini merkez qilghan halda yerlik xelqler bilen xitaylar arisidiki milliy ziddiyet yuqiri pellige yetken, xelqning Gomindang herbiyliri we biyokratlirigha bolghan ghezipi qaynap tashqan bolup, Shéngshiseyning qattiq qol siyasiti we basturushliri Uyghur qatarliq hemme milletning Xenzu hökümranlar tebiqisige bolghan nepritini kücheytiwetken idi. Gomindang hoquqni qolghandin kéyin, Ilini öz ichige alghan pütün Uyghur diyaridiki barliq dégüdek herbiy-memuriy hoquqlar xenzularning qolida bolup, bu jehettimu Xenzular bilen Uyghurlar arisida roshen perqler shekillinip bolghan. Yazghuchi Z.Sabiri bu heqte özining “ Ana Yurt” romanida nahayiti éniq teswirleydu. Eyni waqittiki tarixiy shahidlardin merhum Seydulla Seyfullayév(27), Ziya Semedi (28)we bashqilarmu eyni waqittiki Ghuljing weziyitini öz eserliride tepsili körsitidu. Ene shularning emgekliri we bashqa tarixiy pakitlargha tayan’ghanda 1943-yilidin bashlap Ghuljida mexpiy teshkilatlargha uyushush ishliri bashlan’ghan bolup, sabiq Sherqiy Türkistan jumhuriyiti herbiy nazaritining kapitan derijilik ofitséri , Exmetjan Qasimining sékritari Maxmut Parmashéfning éytip bérishiche, Ilidiki jümlidin Ghuljidiki inqilabni Uyghurlar özliri qozghighan . 1943-yilining axirliri, 1944-yilining bashlirida Ghulja shehiridiki mehellilerde Uyghur yashlirining “ chogh” , “ghunche” namliq yer asti teshkilatliri qurulup bolghan(29). Démek, “ azadliq “ teshkilatini qurush teklipini Sowet razwétchikliri ene shu weziyetni közitip we tehlil qilip, inqilabning teyyarlinip qalghanliqidek weziyetning piship yétilgenlikini chüshen’gendin kéyinla Elixan Töre, Abdurewup Mexsum , Salihjan Bay, Abdukerim Abbasop tarliq kishilerge bergen iken. Mezkur uyushturush paaliyetliride Ghuljidiki Sowét doxturxanisining doxturi, emeliyette Sowét ittipaqi razwétka xadimi Hakim Jappar Yarullabékop we yene bir neper Polat isimlik özbék kishi wasitichilik rol oynighan.(30)

Sowét ittipaqi Ili we Tarbaghatayda bashlinish aldidiki inqilabni kontrol qilish hemde uni teshkillesh we ulghaytish üchün Nilqa we Ghulja qozghilangliridin ilgirila Sowét ittipaqi ichki ishlar xelq komissariyati( NKVD, kéyinki KGB) teripidin Almuta shehiri we Qorghasta alahide heriket guruppisi qurulghan. NKVD ning mezkur guruppisining xadimliri shimaliy we jenubiy Uyghur diyarida paaliyet élip barghan bolup, lékin mezkur guruppining asasliq paaliyiti üch wilayet dairisige tarqalghan idi(31). Uyghur diyaridiki Sowét alahide heriket guruppisining bashliqi général mayor Egnarop bolup(32), Bu adem kéyin Elixan torige meslihetchilik qilipla qalmastin belki bir tereptin Ghuljidiki 1-we 2-nomurluq öyning bash rehbiri bolghan. Sherqiy türkistan jumhuriyitige herbiy we siyasiy jehetlerdin meslihetchilik qilidighan 1- 2-nomurluq öylerning wezipilirining biri jumhuriyetni razwétka qilish bolup, général Egnarov Sherqiy türkistan jumhuriyitige qaritilghan pütün razwétka ishlirigha mesul idi. Eyni waqitta Uyghur inqilabchilirigha özlirini Tatar dep tonushturup, ular bilen zich ariliship ketken podpolkovnik unwanidiki Sowét razwitchikliri (Jasusliri) bashqurt millitidin bolghan Eli Memedof, Qirghizistanda tughulup yerlik Uyghur, Qirghiz tillirini puxta ögen’gen ruslardin Ivan Ivanowich Ivanop ( Uyghurche ismi Iskender) we Pétr Sawin ( Zakir) qatarliq üch kishi eng dangliq razwetchiklard1933-1937-yillarda Jenubiy wilayetlerde paaliyet élip barghan idi.
Eli Memedop Uyghurlar arisida Eli ependi dep tonulghan u bir mezgil Sherqiy Türkistan jumhuriyiti ichki ishlar ministirliqining meslihetchisi bolup, pütün razwétka ishlirini bashqurghan. U biwasite général Egnaropqa boysunatti. Zakir ependi bolsa, Herbiy razwétkini kontrol qilghan bolup, U issiq köl boyida teshkillen’gen “ Batur” namliq qoralliq guruppining razwétka ishlirigha mesul rehbiri idi. mezkur guruppigha Is’haq beg Munonop rehberlik qilghan. Uning terkibide 1937-yili Qeshqerde qirghinchiliq élip barghan Sowét ittipaqi herbiy xadimi Razzaq Mewlanop qatarliqlarmu bar idi. Zakir Aqsugha chüshken qoshunning herbiy meslihetchisi bolghan. U Aqsugha yürüsh qilghan qoshunni kontrol qilghan bolup, bu Ghuljidiki Iskender we Egnaroplar bile biwasite alaqe qilip turatti. Aqusidin chékinish buyruqinimu Zakir bilen Iskender yetküzgen(32). Ene shu Sowét jasuslirining küchlük heriketliri tüpeylidin Elixan Törining podpolkovnik Sopaxun qatarliq bashqa Uyghur rehbiri xadimlargha Iligha chékinmey, dawamliq Aqsuda jeng qilip, urushni jenubiy wilayetlerge kéngeytish heqqidiki ikki parche -mexpiy xéti Ghuljidiki 2-nomurluq öyning qomandani général Egnaropning qoligha yetküzülidu.(33) Egnarop bu xetning mezmuni heqqide Moskwagha uchur yollaydu. Qisqisi Elixan Torining Aqsudin chékinmey, inqilab otini pütün Jenubqa tutashturup, Stalinning alqinidin qutulup, musulman dunyasini öz ichige alghan cheteller bile alaqe qilish niyiti emelge ashmay qalidu. Bu heqte milliy qehriman merhum Sopaxun aka 90-yillarda muellipke bu heqte sözlep bergen idi. Shunga Zakirning kéyin Sopaxun heqqidiki eslimiside uning ajayip qehriman ikenlikini ten élip, uning Sowétlik meslihetchiler( Zakirning)ning sözini anglimaydighanliqini körsetken(34).
Yeqinda neshir qilin’ghan eshu Eli Memedopning eslime xataktérliq kitabidin melum bolushiche, Sowét razwétkisi Sherqiy Türkistan jumhuryitini shunchilik qamal qilghanki, hetta, Milliy armiye sépi we hökumettiki “aq orus”lar dep atalghan Milliy armiye bash qomandani Polinop, Milliy armiye polkovniki Léskin, Maliye ministirliqining meslihetchisi Gribnikov, polkovnik Mogotnop, Qirghizlardin Mewlanop, Noghaybayéf bashqa nechche onlighan yuqiri derijilik herbiy siyasiy xadimlar Sowét razwétkisigha baghlan’ghan we uning biwasite xadimliri bolghan iken. Sherqiy Türkistan jumhuriyiti hökümiti we uning her qaysi ministirliqliridiki meslihetchilering köpinchisi Sowét NKVD si bilen munasiwetlik kishiler bolghan. Mezkur kitabta körsitilishiche, Géneral Egnarop, taki 1949-yilining axirlirighiche Qorghasta turup, Sherqiy Türkistandiki herbiy-siyasiy weziyetni kontrol qilishqa rehberlik qilghan. Hetta, A.Mexsumning sözlep bérishiche, 1945-yilining otturlirida Sowét ittipaqi razwétka orunliri bir kishini “Afghanistandin kelgen” dégen nam bilen Ghuljigha ewetken bolup, Ozbékche, Parische tillarni yaxshi sözleydighan bu adem mashina heydesh we rémont qilish , herbiy komandirliq, ressamliq hemde xelqara siyasiy weziyet shuningdek diniy ilim qatarliq her tereptin yétishken tolimu qabiliyetlik kishi idi. Elixan töre uning ilida Sherqiy Türkistan jumhuriyiti qurulghanliqini anglap yardemge kelgenlikidin ibaret sözlirige ishinip, uni öz yénida qaldurghan. U Elixan tore bilen bir mezgil birge yürgen hemde uning kanwoylirigha herbiy bilimlerni ögetken. Lékin, uzun ötmey, tuyuqsizla uning esli chet’el ishpiyoni ikenliki pash boldi dep tutup kétilip iz déreksiz yoqalghan. Eslide u, chet’el ishpiyoni emes belki, Sowét ittipaqining özining Elixan törining yénigha tashlighan jasusi iken, u Elixan törining ichki köz qarashliri hemde mexsetlirini közitishke mexsus ewetilgen iken.(36)

Omumen, Sowét ittipaqi bir tereptin milliy inqilabni qollighan bilen uni toluq qamal qilish üchün barliq charilerni qollan’ghan bolup, bu ishni emelge ashurushta Sowét ittipaqi razwétkisi ünümlük xizmet qilghan. Sowét razwétkisi Stalinning ili inqilabini xelq’aralashturmasliqta zor netije qazan’ghan bolup, hetta Yalta yighini we Stalinning kelgüsi pilanliridin Sherqy Türkistan jumhuriyiti rehberliri xewersiz bolupla qalmastin belki, Xitay rehbiri Jang Keyshimu xewersiz qalghan idi. U, Peqet kélishim tüzülüp, bir qanche aylardin kéyinla ene shundaq bir kélishimning bolghanliqidin xewer tapqan. Junggo dairiliri buninggha qarshiliq körsetmekchi bolsimu, lékin eyni waqittiki ularning küchsiz hem passip xelqaraliq orni buninggha yol qoymighan. Jang keyshi hökümiti Stalin hökümiti bilen tirkishishqa urunup baqqan bolsimu, lékin amalsiz qalghan. Stalin bashtin axiri aktip orunda turghan, gomindang hökümiti bolsa passip halatte qéliwergen. 1945-6-Aydin bashlanghan Sowét –Junggo uchrishishlirida Stalin eger Junggo Yalta kélishimidiki shertlerge könsila Junggoning "Shinjangdiki igilik hoquqi"gha kapaletlik qilidighanliqini bildürdi. Netijide, 1945-Yili 8-Iyun küni Jang keyshi Yalta kélishimidiki maddilargha asasen "eger Sowét ittipaqi Junggoning sherqiy shimal we Shinjangdiki igilik hoquqi hem zémin pütünlikini kapaletke ige qilsa, junggo kommunstliri we Shinjangdiki qozghilanglarni dawamliq qollimasliqqa kapaletlik qilsila, yapongha qarshi urush ghelbe qilghandin kéyin, omumi xelq awaz bérish usuli bilen Mongghuliyining musteqilliq mesilisini hel qilidu shuningdek yene junggo Daliyenning erkin port bolushi, sherqiy shimal tömür yoli we lüshün portini Sowét –Junggo ortaq paydilinishqa emma bashqurush hoquqi Junggoning qolida bolushqa qoshulidu" (39)dégendek qarargha kélip, Sowét ittipaqi terepke resmi bildürdi. Jang keyshimu “Shinjang” bilen Manjuriyini saqlap qélish üchün zor menpeetliridin waz kéchishke teyyar bolghan, Stalinmu öz menpeetlirini qolgha keltürüsh üchün Sherqiy Türkistanni jümlidin Uyghurlarni qurban qilishqa teyyar bolghan, Qisqisi eyni waqitta Uyghur mesilisi bilen Junggo kommunistliri mesilisi Sowét –Junggo munasiwetliridiki achquchluq nuqtigha aylanghan bolup, Uyghurlar Stalinning qolidiki siyasiy qertke aylinip qalghan idi.