PDA

View Full Version : Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-2



N.Tursun
03-04-06, 23:45
Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler

Dr. Nebijan Tursun

Yalta Kélishimi we Uyghurlar

(Dawami)


Yalta yighini jeryanida “Sherqiy Türkistan jumhuriyiti” mesilisining muzakire témisi bolghanliqi yaki bolmighanliqi heqqide hazirche éniq pakit yoqluqini, emma mezkur jumhuriyetning teqdirining eshu Yalta yighinidin kéyin Stalin bilen Jang keyshi otturisidiki Sowét –Junggo dostluq shertnamisidiki belgilimiler bilen baghlinishliq ikenlikini körsetken Rusiyidiki Barnaul uniwérsitétining tarix proféssori, Ili inqilabigha ait Sowét ittipaqi arxip matériyallirini tetqiq qilghan doktor Walériy Barmin ependining otturigha qoyushiche, ene shu Yalta yighindin kéyin Stalin weziyetni mölcherlep, qozghilangchilargha qoral yaraq bermeslikke we yardem qilmasliqqa qarar qildi . Chünki, u özining Junggo bilen bolghan munasiwitini buziwélishini xalimaytti, qisqisi “ bashta Sherqiy Türkistan jumhuriyitining qurulushini qollap, axiri uni qurban qiliwétishtek nahayiti meynet bir oyunni oynidi”(16)
Bir qisim Uyghur ziyalilirining chüshinishiche, Yalta yighinida Stalin Sherqiy Türkistan jumhuriyitini qurban qilish bedilige Mongghuliyining musteqilliqini we özining Manjuriyidiki menpeetlirini saqlap qalghan. U, Yalta yighinidiki kélishimlerge asasen Junggo bilen shertname imzalap, Sherqiy Türkistan rehberlirini jumhuriyet namini ishletmeslikke qistighan.
Yalta kélishimining maddilirida Uyghur éligha jümlidin Ghuljida tesis qilin’ghan Sherqiy Türkistan waqitliq hökümitige ait héchqandaq madda yoq. Bu nuqta kélishim terkibige kirgüzülmigen. Emma, bu hergizmu mezkur mesilining nezerdin saqit qilin’ghinidin dérek bermeydu. Uyghurlarning siyasiy teqdirige munasiwetlik nuqta del Yalta kélishimining Sowét –Junggo-Yaponiye maddiliri bilen baghlinishliqtur.
Amérika alimi yazghan, Sidiq Haji Ruzi ependi terjime qilghan “Reqibler we ittipaqdashlar" namliq kitabqa asaslan’ghanda , mezkur yighinda Stalin Mongghuliyining musteqilliqini saqlap qélish, Manjuriye we bashqa jaylardiki imtiyazlargha érishish bedilige Uyghurlarning yéngidin qurulghan hakimiyitini munqerz qilghan. Sidiq Haji Ruzining pikriche, Yalta yighinida pütüshülgen Junggoning birlikini saqlap qélish yéngi qurulghan Uyghur dölitining pajiesini keltürüp chiqarghan.(17) Lékin, Sherqiy Türkistan jumhuriyiti bash katipi, merhum Abdurewup Mexsum Ibrahimi “Yaltida pütüshülgen kélishim boyiche Stalin Sherqiy Türkistan jumhuriyitini yoqatti, Uyghurlarning musteqilliqini qurban qildi dégen pikirge qoshulmaymen. Bizning teqdirimizni peqet Yalta yighinigha baghlash natoghra, méningche bizning teqdirimiz Stalinning qolida alliqachan belgilen’gen bolup, Stalinning esli niyitide bizni musteqil qilish yoq. U, öz pilanini emelge ashurup bolghandin kéyin, beribir bizni qurban qilar idi. U, peqet öz közligen meqsitige yétish üchünla bizni qollighan iken. Stalinning niyitide adimilik yoq, uning bizge qilghini, bizni aldap, özimizning méyimiz bilen özimizning göshini qoridi, axirida bizni aldap, Xitay kommunstlirigha tutup berdi xalas, Mana bu uning bizge qilghini” deydu(18). Démek, yuqirida éytiliwatqan söz Azadliq teshkilatining uyushturulishidin tartip taki jumhuriyetning tesis qilinishi we öz ishlirini yürüshtürishigiche bolghan mezgilde mexsus dölet ishliri bash katipiliq wezipisi bilen hökümetning kündilik xizmetliri hem pilanliridin toluq xewerdar bir yuqiri derijilik erbabning xulasisi bolup, Abdurewup Mexsum Ibrahimi Elixan Törining Sowét ittipaqi meslihetchiliri we konsolliri bilen bolghan her bir uchrishishlirigha asasen dégüdek ishtirak qilghanliqi üchün eyni waqittiki Sowét ittipaqining siyasitini bir qeder yaxshi chüshen’gen idi.

Yalta yighinida Stalin némilerni telep qildi?

Tarixiy pakitlargha asaslanghanda Yalta yighini jeryanida 1945-Yili 2-Ayning 8-Küni Stalin bilen Amérika prizdénti Ruzwélt mexsus Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnishish shertliri heqqide söhbetleshken hemde bu üch dölet rehberliri 11-Féwral küni kélishim hasil qilghan. Amérika terep Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnishishini ümid qilghan bolup, Stalin buning üchün "tashqi Mongghuliyining mewjut halitini saqlash, Daliyenni soda porti qilip xelq’aralashturush hemde Sowét ittipaqi alahide imtiyazgha ige bolush, Sowét ittipaqi Lüshün portini herbiy baza qilip kiragha élish. Sowét ittipaqi bilen Junggo Manjuriye tömür yolini ortaq bashqurush shuningdek Sowét ittipaqining imtiyazliq hoquqi we Junggoning Manjuriyidiki igilik hoquqi kapaletke ige bolush axirida Sowét ittipaqi Junggo hökümiti bilen dostluq shertnamisi tüzüsh" qatarliq shertlerni qoyup, axiri Ruzwétl we Chérchilning qoshulushqa érishti. Netijide, yuqiridiki mezmunlar Yalta kélishimidin orun aldi. Sowét ittipaqi 1941-yili Yaponiye bilen tüzgen özara tajawuz qilishmasliq kélishimini bikar qilip, Gérmaniyini meghlup qilghandin kéyin Yaponiyige qarshi urush échishqa maqul boldi. Bu chagh Amérikining tinch okyan rayonidiki Yaponiye qoshunlirigha qarshi urushliri ghelibige qarap méngip, urush liniyisi arallardin ötüp, Yaponiye zéminigha qarap tereqqi qiliwatatti, Egerde Sowét ittipaqi Manjuriyidiki Yaponiyining texminen bir milyon kishilik Kanton armiyisige hujum qozghap, uni meghlup qilsa, bu pütün Junggo quruqluqidiki Yaponiye qoshunlirining meghlubiyitini tézlitipla qalmastin belki, Yaponiyining tinch okyanda tamamen meghlup bolup, qisqa waqit ichide teslim bolushini qolgha keltürgili hemde Amérika armiyisining chiqimlirini azlatqili bolatti. Yaponiyining teslim bolushini qolgha keltürgende, pütün dunyada urush otlirini toluq öchürüp, dunya weziyitini muqimlashturushni qolgha keltürgili bolatti. Elwette, shuni tekitlesh mumkinki, egerde tinch okyan rayonida Amérikining töt yildin artuq urush qilip, Tinch okyan rayonini azad qilishi , Sowét ittipaqining Manjuriyige kirip, Yaponiye qoshunlirini meghlup qilishi bolmighan bolsa, Xitayning Yaponlar ishghaliyitidin 1945-yili 8-ayda azad bolushi esla mumkin emes idi. Belki, Junggoning Yapon’gha qarshi urushi yene qanche yillar dawamlishishini perez qilish tes.

Yalta yighinining eng chong ehmiyitining biri shuki, Sowét ittipaqi qanchilik menpeetke érishsun, beribir axirqi hésabta bu Junggoning chong bir dölet bolup qélishi üchün paydiliq boldi. Kéyinki, Mawzédung Stalinning yardimini qolgha keltürüp, öz hakimiyitini tiklep bolghandin kéyin beribir Sowét Ittipaqining hemde ilgiriki char Rusiyining azghina kem bir esirge yéqin waqit tikligen Manjuriyidiki menpeetlirini bikar qilip, bu jaydin Rus tesirini taziliwetti xalas!
Yalta kélishimidin kéyinki Sowét-Junggo kürishi


Egerde Sherqiy Turkistan mesilisi Yalta yighinida mexsus türde muzakire qilinmidi dégende , buni Stalinning “Sherqiy Türkistan jumhuriyiti mesilisini” xelq’aralashturmay , uni peqet özining Yalta kélishimde qolgha keltürgen netijiliri üchün xizmet qildurushtila ishletti dep qarashqa bolidu. Egerde bu mesile Yalta kélishimide muzakire qilinsa belki, Sowét ittipaqining Sherqiy Türkistanda közligen meqsiti uning ittipaqchilirini shübhilendürüshi hetta bu mesilining xelqara jemiyet teripidin tonulushini keltürüp chiqiratti, Chünki, Sowét hökümiti ili inqilabini qollighanliqini, hetta Sherqiy Türkistan jumhuriyitini herbiy –siyasiy kadirlar shuningdek herbiy esliheler bilen teminligenlikini ezeldinla mexpiy tutqanliqi üchün belki bu mesilini mezkur sorun’gha élip chiqmay, peqet uni Junggo bilen Sowét ittipaqi arisidila muzakire qilishqa qaldurup, uningdin öz aldigha paydilanghan bolushi mumkin. Sowét ittipaqi eyni waqitta Ilida yüz bergen inqilab we Sherqiy Türkistan hökümitini herbiy hem siyasiy jehettin qollighanliqini qet’iy étirap qilmighan bolup, Gomindang hökümiti gherb diplomatlirigha bu weqeni Sowét ittipaqi oynap chiqqan dep teshwiq qilishqa , hetta Sowét ittipaqining iligha esker kirgüzgenlikini ispatlashqa tirishqan hemde Junggo merkiziy gézitliri bundaq uchurlarni tarqatqan. Chongchingdiki gherb diplomatliri peqet Junggo merkiziy hökümiti arqiliqla “Ili weqesi” heqqide uchurgha ige bolghandin sirt yene Urümchidiki En’giliye we Amérika konsulxanilirimu her xil yollar arqiliq hemde Urümchidiki gomindang ölkilik hökümiti arqiliq diplomatiyilik yol bilen “ili weqesi “ heqqide qismen uchurlargha érishken. Sowét ittipaqining milliy armiyini Manas deryasi boyida toxtitip qoyup, Urümchige kirgüzmeslikining seweblirining biri belki, Urümchide eshu gherb diplomatlirining barliqi, eger Sherqiy Türkistan armiyisi Urümchini ishghal qilghanda, Sowét ittipaqining bériwatqan yardemlirining ashkarilinip qélishini xalimighanliqi bolsa kérek.

Sowét ittipaqining desleptila keng kölemlik inqilab qozghash pilanini En’giliye hökümranliqidiki Hindistan shuningdek Afghanistan bilen chégrilinidighan Uyghur élining jenubiy rayonlirida emes, belki Tengri taghlirining shimalidiki gherb döletliri bilen chégrisi bolmighan , peqet Sowét ittipaqi hem Sowét hökümranliqi astidiki Mongghuliye bilenla chégrilinidighan Ili, Altay wadisida qozghishi tesadipiy emes idi. Shunga, Sowét ittipaqi Sherqiy Türkistan hökümitini peqet Altay w Tengri taghlirining arisidiki Jungghariye oymanliqi dairisidila cheklep, mezkur jaygha jenup we shimal yaki sherqtin héchqandaq gheyri küchlerning singip kirelmesliki hemde uchur igiliyelmeslikidek weziyet berpa qildi. Bu xil jughrapiyilik muhit hem Moskwaning inqilabni kéngeytiwetmey, öz qolida kontrol qilishi üchün qolayliq sharaitlar bilen teminlidi. Egerde mutleq köp qisim nopus Uyghurlardin terkip tapqan, Tarim wadisi jümlidin Qeshqerni merkez qilip, inqilab qozghalsa hemde Sherqiy Türkistan hökümiti Ghuljini emes belki, Qeshqerni merkez qilghan halda mewjut bolghan bolsa, belki Sowét ittipaqining mezkur jumhuriyetni öz menpeetliri üchün ishlitishi hemde uninggha herbiy we bashqa jehetlerdin yardem bérip, hemme ishlarni qamal qilishini Birinchidin Qeshqeriye bilen qoshna ulugh Béritaniyidin we bashqa memliketlerdin yoshuralmaytti. Bu ish tézdinla pütün dunyagha bilinip kétetti, Sowét ittipaqining en’eniwi qarishi boyiche alghanda buninggha “En’gizlar qol tiqishi mumkin idi”.
Ikkinchidin bu Sherqiy Türkistan hökümitini unche asan yoq qilalmaytti shuningdek bu hökümetni qattiq kontrolluq astigha alalmaytti. Bunigdiki sewebler türlük bolup, birinchidin qeshqerde 1933-1937-yilliri Moskwa keltürüp chiqarghan Uyghur qozghilanglirining meghlubiyitige munasiwetlik eslidinla Sowét ittipaqigha ishenmeslik we qarshiliq idiyiliri mewjut.
Üchinchidin bu jaydiki milliy terkip shimaldin perqliq bolup, qeshqeriye teweside Uyghurlar 90%tin artuq. Uning üstige bu jayda Ruslarning biwasite medeniyet hem siyasiy tesirige uchrighan Tatarlar hem Rus köchmenliri yoq déyerlik bolup, az sandiki Qirghizlar we Ozbékler shuningdek Tungganlarning inqilabqa qatnishishi emma, muhim salmaqni igiliyelmesliki tebiiy idi. Biraq, Ilidiki Sherqiy Türkistan hökümitide Uyghurlardin bashqa milletler bu hökümetning memuriy we herbiy rehbiriy xizmetliride muhim salmaqni igiligen bolup, bular arisida Sowét tesiri nahayiti küchlük idi. shunga Sowétler ittipaqi inqilabni kontrol qilishta bashqa milliy terkiplerdinmu ünümlük paydilanghan idi.
Tötinchidin Qeshqeriyidiki ahalilarning hemmisi dégüdek islam dinigha étiqad qilghan bolghachqa bu jay ezeldinla islam dunyasi bilen meniwi baghlinishqa ige bolup kelgen. Islam diniy étiqadi hem milliy mendeniyet éngi küchlük bolushtin sirt bu jayda Sowét tesiridin bashqa yene Türk dunyasini öz ichige alghan islam dunyasining tesiri hemde gherb döletlirining yoshurun siyasiy tesirlirimu mewjut idi. Idéoligiyilik jehettin éytqanda, kommunizmgha qarshi pikirlar üstünlükke ige bolup, Islamiy güllinish, Türkchilik pikirliri bilen yughurulghan musteqilliq idiyiliri mewjut idi. Démek, Moskwa 1943-yili “Shinjangda” Sheng shiseyge qarshi heriket qozghash istratégiyisini tüzgende, shimal bilen jenubni sélishturup, yuqiridiki ehwallarni nezerge élip, axiri Ili wadisini baza qilishni talliwalghan idi.(19)

Yalta kélishimidin kéyin, Sowét ittipaqi tashqi ishlar ministiri Molotov Xitay we Gherb diplomatlirigha Ili weqesining “ téz arida hel bolidighanliqini" körsetken bolsimu(20), Lékin, Moskwa beribir milliy armiyining dawamliq hujum qozghap, Manas deryasi boyighiche kélishige tosqunluq qilmighan. Buningdiki seweb Stalin bu Jang keyshi hökümitini Yalta kélishimidiki Mongghuliyining musteqilliqi hem bashqa bir qatar shertlerge maqul kélishke qistashtiki bir wasite qilghan bolup, Moskwa inqilabning axirqi chékining qandaq bolidighanliqini eslidinla békitip bolghan bolup, peqet Junggo hökümitini Moskwaning yalta kélishimide kapaletke ige qilin’ghan shertlirige köndürüshkiche bolghan ariliqni chek qilghan idi. Shunga Sowet ittipaqi hökümiti Birinchidin Sherqiy Türkistan hökümitinining özini étirap qilish telipini ret qilghan . Ikkinchidin bu hökümetni xelq’ara jemiyettin xupiyane tutup, uning xelqara jemiyet teripidin étirap qilinishining aldini alghan. Shu wejidin Sherqiy Türkistan hökümiti qurulghanda, barliq hökümet apparatliri hemde her qaysi ministirliqlar tesis qilin’ghan bolsimu, emma Moskwa meslihetchiliri mezkur jumhuriyetning tashqi ishlar ministirliqini qurushini qollimighan. Jumhuriyet bash katipi Abdurewup Mexsum Ibrahimining éytishiche, Sowét meslihetchiliri ulargha hazirche bundaq minisitirliqni qurushning téxi waqti kelmigenlikini, kéyin toluq ghelibidin kéyin uni qurushni otturigha qoyghanda, Moskwagha qattiq ishen’gen jumhuriyet rehberliri buninggha maqul bolghan.(21)