PDA

View Full Version : Uyghur Til-yéziqining imlasigha alahide ehmiyet béreyli!



Unregistered
04-10-12, 00:12
Uyghur Til-yéziqining imlasigha alahide ehmiyet béreyli!

OCTOBER 4, 2012 LEAVE A COMMENT

Til-yéziqning mewjutliqi bir milletning mewjut bolup torushidiki eng muhim amil. Herqandaq bir milletning til – yéziq medeniyitining derijisi shu milletning medeniyet derijisining muhim bir ölchimi bolup hésablinidu. Shunga, melum bir milletning yéziq edebiy tili üchün hemmige omumiy bolghan we hemmining ri’aye qilishi mejburiy bolghan yézish qa’idilirini tüzüp chiqish hem shu arqiliq shu ortaq tilda sözlishidighan milletning oz oy-pikir we chüshenchilirini toluq, uqushluq bayan qilishigha imkaniyet yaritish shu milletning til-yéziq medeniyitini östurush sahesidiki zörür xizmetlerning biri hésablinidu.
Xizmet we kündülük turmushimizda biz her waqit yéziq alaqisi arqiliq bashqilar bilen alaqe we uchur almashturush bilen shoghullinimiz. Yéziqimizning imlasining toghra yaki xata bolushi uchur alaqimizning toghra, muweppiqiyetlik bolushi uchün intayin muhim. Imlasi xata yézilghan, tinish belgisi xata qoyulghan bir söz, bir jümle oqurmenlerde chüshenmeslik, bizarliq tuyghusi keltürüp chiqarsa, shu eser yazghuchighimu zor köngülsizliklerni élip kélidighanliqinimu qet’i nezerdin saqit qilmasliq kérek.
Tordashlarning ana til-yéziqimizning imlasini toghra qollinishigha paydiliq bolsun üchün munasiwetlik matériyallardin paydilinip bu eserni diqqitingizlerge sundum.
Hazirqi zaman uyghur edebiy tilida qolliniliwatqan tinish belgiliri töwendikilerdin ibaret:
1. Chékit (.), 2. So’al belgisi (?), 3. Ündesh belgisi (!), 4. Pesh (,), 5.Chékitlik pesh (;), 6. Qosh chékit (, 7. Qosh tirnaq («»), 8. Yalang tirnaq (‹ ›), 9. Tirnaq ( ( ) ), 10. Siziqche (-)11. Siziq (), 12. Köp chékit (…)
Yuqirqilardin bashqa chong tirnaq ([ ]) we qosh pesh qatarliqlarmu bolup, töwende köprek ishlitilidighan we birqeder omumlashqan tinish belgilirining ishlitilishi üstide toxtilimiz:
1-chékit (.) we uning ishlitilishi
1) toluq ayaghlashqan melum bir oy – pikirni bildüridighan bayan jümliler (addiy we qoshma jümliler)ning axirigha chékit qoyulidu.
Mesilen: men bazargha bardim. Alimjan xet yézishqa usta.
Shuninggha qet’iy ishinishimiz lazimki, bizning ghayimiz choqum emelge ashidu.
2 ) buyruq we ündesh ahangda iytilghan, bayan ahangda iytilghan buyruq, ündesh jümlilerdin kiyin qoyulidu.
Mesilen: barliq mal- dunyarimiz we eqil-parasitimizni ulugh ishlarni qilishqa serp qilayli.
Sen gülnarni chaqirip kel.
3) ret – tertipni bildüridighan qatar sanlardin kéyin chékit qoyulidu. Mesilen:
Obraz töwendikiche:
1. Qayta körsitish asasida yaritilghan obraz.
2. Lirik héssyatni ipadilesh asasida yaritilghan obraz.
3. Tipik obraz.
4. Simwolluq obraz.
4) qisqartip yézilghan isim bilen familining arisigha chékit qoyulidu. Mesilen:
T. Éliyéf
L. Mutellip
A. T. Ötkür
5) yil, ay we kün reqem bilen ipadilen’gende, ularning arisigha chékit qoyulidu. Mesilen:
2012.8.25
6) onluq kesirdiki pütün san bilen kesir san arisigha chékit qoyulidu. Mesilen:
4.5(töt pütün ondin besh), 7.8 (yette pütün ondin sekkiz)
Eskertish: téma mawzusining arqigha chékit qoyulmaydu. Shundaqla chékit aldigha boshluq qoyulmaydu.
2-pesh (,) we uning ishlitilishi
Pesh tilimizda eng köp ishlitilidighan belge bolup, jümle bilen jümlining, söz bilen sözning, shundaqla jümle böleklirining öz’ara munasiwetlirini perqlendüridighan asasi belgilerning biri. U töwendiki orunlarda ishlitilidu:
1) murekkep jümle terkibidiki addiy jümlilerni bir – biridin ayrip körsitish üchün pesh qoyulidu. Mesilen:
Sali emgekchan, aq köngül déhqan bolghachqa, jami qanchilik yüzsizlik qilsimu, chish yérip bir néme démidi.
Uning sékilekliri, tal-tal örülgen chachliri, chéchigha ésiwalghan chach chatquch, chach tumarliri bekmu maslashqanidi.
Kishining tügmidek eyibi körüner, özining tögidek eyibi körünmes.
2) jümlidiki tengdash böleklerning arisigha pesh qoyulidu. Mesilen:
Bizning ediblirimiz, sen’etkarlirimiz, pen-téxnika xadimlirimiz, piroféssorlirimiz, oqutquchilirimiz, xelqni terbiyilewatidu, oqughuchilarni terbiyilewatidu.
Abdulla sulayman hem sha’ir, hem tetqiqatchi.
Mektipimizdiki barliq oqutquchi, oqughuchi, ishchi – xizmetchilerge bolghan idiyewi terbiyeni boshashturup qoyushqa bolmaydu.
3) bir xil böleklerning aldida kelgen baghlighuchilar tekrarlansa, tekrarlan’ghan baghlighuchining aldidin pesh qoyulidu. Mesilen:
Men bu pulgha ya kitab, ya depter alimen.
Men bu yil hem shé’ir yézishta, hem tetqiqat témamni tamamlashta, hem bashqa ishlirimda mol netijilerge érishtim.
4) «mu» ulanmisi bilen tekrarlinip kelgen bir xil böleklerdin kéyinmu pesh qoyulidu. Mesilen:
Adil tildinmu, edebiyattinmu, tarixtinmu, siyasettinmu yuqiri nomur aldi.
5) baghlighuchilarsiz baghlinip kelgen addiy jümlilerning arisigha pesh qoyulidu. Mesilen:
Oqutquchimiz sözlidi, biz xatirliduq.
Hawa tutuldi, yamghur yaghmidi.
6) « emma, lékin, biraq» qatarliq qarimu-qarshi baghlighuchilar arqiliq baghlan’ghan qoshma jümlilerdiki addiy jümlilernibir-biridin ajritish üchün yuqiriqi baghlighuchilardin burun pesh qoyulidu. Mesilen:
Hawa tutuldi, chaqmaq chaqti, emma yamghur yaghmidi.
Bügün hemmimiz bagh seylisige chiqtuq, biraq abdurusul chiqmidi.
Bahar keldi, lékin hawa issimidi.
Men uni kördüm, emma u méni körmidi.
7) «de» ulanmisi bilen baghlan’ghan jümlilerde shu ulanmidin kéyin pesh qoyulidu. Mesilen:
Hawa ushtumtut tutuldi-de, yamghur quyuwetti.
Oqutquchi sinipqa kirdi-de, achchiqlapla ketti.
8) jümle bilen girammatikiliq baghlinishi bolmighan terkib qaratma söz, yaki qisturma söz jümlining béshida kelse, keynidin, otturisida kelse, ikki teripidin, axirida kelse, aldidin pesh qoyulidu. Mesilen:
Qedirlik yoldashlar, urushta yarilinip qaytiwatqan jengchilirimiz kéche düshmenning tuyuqsiz hujumigha uchridi.
Nege barding, yaqup?
Yaxshi ögininglar, balilar.
Elwette, biz ijtihat bilen oquwatimiz.
Semet, shübhisiz, hemme pende yuqiri nomur alalaydu.
Seperqulning sanaq nöwiti, némishqidur, hemmidin kéyinki retke qoyulghanidi.
Bügün yolgha chiqimiz, éhtimal.
9) jümle terkibidiki imliq ündesh sözler pesh arqiliq ayrip yézilidu. Mesilen:
Hettiginey,pa’aliyetke ülgürüp kélelmey qaldim.
Ah, ichimge ot ketti. Wayjan, béshim bek aghrip kétiwatidu.
Pah, némidégen chirayliq qizlar bu. Apla, bu yolda mangmisam bolghaniken.
10) köp xaniliq sanaq sanni xanilargha ayrighanda herbir guruppa xanilarning arisigha ong pesh qoyulidu. Mesilen:
1, ( 421, 683), (21, 575 jing), (589, 4 yüen)
Eskertish: jümle yaki söz keynige pesh qoyulghanda boshluq peqet peshning keynigila qoyulidu.
Misal: elwette, biz ijtihat bilen oquwatimiz. (pesh we boshluqning qoyulush orni toghra)
Elwette ,biz ijtihat bilen oquwatimiz. ( boshluqning qoyulush orni xata)
3- so’al belgisi (?) we uning ishlitilishi
1) birla oy – pikirni bildüridighan her xil so’al jümlilerdin kéyin so’al belgisi qoyulidu. Mesilen:
Ishiktin chiqip ketken kim?
Men sizni körmey qaptimen, qachanlarda kelgentingiz?
2) arqa- arqidin ulinip kelgen so’allarning eng axirqisidin kéyin so’al belgisi qoyulidu. Aldinqisigha pesh qoyulidu. Mesilen:
Inqilap menpeti hemidin üstün turidighan turuqluq, bizde qurban qilghili bolmaydighan yene qandaq shexsiy menpe’et bolsun, waz kechkili bolmaydighan yene qandaq xataliq bolsun?
Bu ishni sen uqamsen, uqmamsen?
Siz bu jem’iyetning ezasimu, emesmu?
(1)bu yerde shunimu eskertip ötüsh kérekki, birdin artuq so’al jümlilerdin terkip tapqan murekkep jümlilerde, eger bu so’al jümliler bir-birige munasiwetlik bir omumiy oy-pikirni ipadilise, so’al belgisi ularning eng axiriqisidin kéyin qoyulidu.
(2)birdin artuq so’al jümlilerdin terkib tapqan qoshma jümlilerde, eger bu so’al jümlilerning herbiri mezmun jehettin musteqil bolsa yaki bularning her biri alahide tekitlep éytilsa, mundaq jümlilerning her biridin kéyin so’al belgisi qoyulidu. Mesilen:
Bu néme qiliq emdi? Mushundaq ammiwiy sorundimu adem tillap inkas yazamsiz? Téma igisi körüp qalsa qandaq bolidu?
3) qayturma soraq jümlilerdin kéyin so’al belgisi qoyulidu. Mesilen:
Ejeba bundaq yazghinim xatamu?
Bundaq désingiz qandaq bolidu?
4) jümlide aptorgha namelum bolghan yaki aptor guman bilen qarighan terkiblerdin kéyin so’al belgisi qoyulidu. Mesilen:
Men orda qarawullirini (?) köpeyttim.
Shu chaghda ular pétinip (titriship?) uning yénigha yéqin bardi.
Seley chaqqan (1905 ?) uyghur xelqining dangliq letipichiliridin biri.
4-ündesh belgisi (!) we uning ishlitilishi
1) ündesh jümlilerning axirigha ündesh belgisi qoyulidu. Mesilen:
Pah, pah, bu bézekler ejeb chirayliqken!
2) kötürenggü yaki qattiq ahang bilen éytilghan buyruq jümlilerdin kéyin ündesh belgisi qoyulidu. Mesilen:
Qolungni tart!
3) sho’arni bildüridighan jümlilerdin kéyin ündesh belgisi qoyulidu. Mesilen:
Munbirimiz güllep yashnisun!
4) höküm yaki késim menisini bildüridighan, intunatsiyisi küchlük bolghan bezi jümlilerdin kéyinmu undesh belgisi qoyulidu. Mesilen:
Méni qandaqmu sizge sélishturghili bolsun!
Towa! sen bularning sétiwalghan qulimiding?
Balam! xudagha amanet!
Yoldashlar! gheyret qilinglar!
5) bezi jümliler birla waqitta so’al hem ündesh mezmunida kélishi mumkin. Mundaq jümlilerning axirigha so’al belgisi bilen ündesh belgisi qatar qoyulidu. Mesilen:
Hem ündesh, hem so’al menisini anglatqan jümlilerdin kéyin, ündesh belgisi bilen so’al belgisi teng qoyulidu. Eger ündesh menisi küchlükrek bolsa, awwal ündesh, andin su’al belgisi qoyulidu; Mesilen:
Néme dastan, néme ijat, tepekkur,
Néme bu tügimes nazuk tesewur!?
(a.Ötkür)
Eger so’al menisi küchlükrek bolsa, awwal so’al, andin ündesh belgisi qoyulidu; Mesilen:
Yapraqsiz derex bolmighandekla,
Derexsiz yapraq tughular nedin?!
( a. Xuja)
5- chékitlik pesh (;) we uning ishlitilishi:
Addiy tengdash terkiblerni élip kelgen, murekkep tengdash terkiblerning arisigha chékitlik pesh qoyulidu. Mesilen:
Kimki chéliship méni yéngelise, shu kishige qizimni bérimen; Eger yéngelmise, jénini ténidin juda qilimen.
Uning köridighini süküt we meynet töt tam; Puraydighini achchiq tamaka bilen qangsiq zey; Huzurlinidighini kitab we erkin xiyal idi.
Tamda ösken qomushning béshi éghir, tüwi ajiz, yiltizi téyiz bolidu; Taghda ösken bambuk notisining uchi uchluq, posti qélin, ichi kawak bolidu.
6- qosh chékit ( we uning ishlitilishi
Qosh chékit asasen bayan belgisi bolup, töwendiki orunlarda ishlitilidu:
1) omumlashturghuchi terkiplerdin kéyin qoyulidu. Mesilen:
Bizning yézida térilidighan zira’etler: bughday, qonaq, zighir, qicha, qoghun- tawuzdin ibaret.
Mektepning béghidabar bolghan herxil méwiler: alma, örük, shaptul, gilas, üzüm we enjürler bar.
Uning aldida ikkila yol qalghanidi: biri, ölüsh; Yene biri, héliqi sheherlik temburchi yigitni izdep-sorap tépish.
2) köchürme jümlining aldida kelgen aptor sözidin kéyin qosh chékit qoyulidu. Mesilen:
Yoldash mawzédung: «köp, téz, téjeshlik ishlep sotsiyalizm qurunglar» dégenidi.
Konilarning: «xet yérim didar» dégini rast iken.
3) hörmet teriqiside éytilghan qaratma sözdin kéyin qosh chékit qoyulidu. Mesilen:
…Wilayetlik xelq hökümitige:
Hörmetlik Ⅹ Ⅹ Ⅹ ependim:
Sizni ete kechte bizning öyge chaygha teklip qilimiz.
Hörmet bilen: Ⅹ Ⅹ Ⅹ (yil, ay, kün)
4) waqit uqumini reqem bilen ipadiligende sa’et bilen minut yaki minut bilen deqiqe ariliqigha qosh chékit qoyulidu.
Sa’et 4:30 (sa’et töttin ottuz minut ötkende)
7-qosh tirnaq («») we uning ishlitilishi
1) aptor sözining ichide kelgen köchürme jümle we köchürme sözler qosh tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
Mu’ellim bizge: «bilmigenni peqet bildim démenglar, bilsenglarmu men bilimen, dep özünglarni chong tutmanglar, her da’im kemter bulunglar» deydu.
«ölmekning üstige tepmek» dégendek ish boldi.
Asiyem némishqidur choghdek qizardi-de, «adil aka, mu’ellim» déyishtin bashqa gep qilalmay qaldi.
2) birer sözni atap körsetkende yaki birer söz esliy meniside ishlitelmey köchürme meniside ishlitish toghra kelgende bundaq söz qosh tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
Peqet «su» sözigila 3- shexste «si» qoshulmay, «yi» qoshulidu.
Ekber bezide oghriliq qilip qoyatti, shunga kishiler uninggha «owchi» dep leqem qoyup qoyushqanidi.
Ehwalning özige paydisiz boluwatqanliqini sezgen baywechche «qorqqan awwal musht kötürer» dégendek, jama’etke hörkirigendin kéyin yandaqchilirigha «teyyar bolush» dégen menide qarap qoydi.
Yasin özidin burun bu kamérda yétiwatqan: «péshqedem» mehbuslarning terjimihali bilen tonushushqa bashlidi.
3) jümle ichide kelgen kitab, gézit, zhurnal we eserlerning namliri, idare we xelq teshkilatlirining namliri, tarixiy weqelerning namliri qosh tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
Yasin zilal «tarim» zhurnilida ishleydu.
Bu misallar ataqliq sha’ir téyipjan éliyéfning shé’irlar toplimi «yantaq»namliq toplimidin élindi.
Bu qétimqi qurultayda «jungxua xelq jumhuriyitining asasiy qanuni» maqullandi.
Bügün «8- mart»ni kütiwélish üchün olturush qilduq.
8- yalang tirnaq (‹›) we uning ishlitilishi
Yalang tirnaq ,qosh tirnaqqa nisbeten roli kichikrek bolghan tinish belgisi. U töwendikidek orunlarda ishlitilidu:
1) qosh tirnaq ichige élin’ghan köchürme jümlilerning ichide kelgen köchürme terkibler yalang tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
«towa, dep oylidi zeripixan sugha qarap olturup, jahanning hemme ghémini menla yighiwalghan oxshaymen. Anam rehmiti: ‹baylarning xotunliri yalghan külidu› deydighan, rast oxshaydu. Échilay désem, yigha yamishipla turidu. Külümsirey désem, közlirimdin yash egiydu…»
2) qosh tirnaq ichige élin’ghan kitab, gézit, zhurnal, maqale, eser namliri ichide yene kitab, gézit, zhurnal, maqale, eser namliri kelse, ular yalang tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
«nutuq» élan qilin’ghanliqining ellik yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen «shinjang géziti»de yoldash qéyum turdining «‹yen’en edebiyat-sen’et söhbet yighinida sözlen’gen nutuq›ni öginishtin alghan tesiratim» namliq maqalisi bésildi.
«turghun, sanga apirin éytimen, dostum! ‹shinjang géziti›ning yéqinqi ‹edebiyat gülzari› sehipiside élan qilin’ghan ikki parche shé’iring nahayiti yaxshi yéziliptu, heqdadigha yetküzüp yézipsen!…»
9- tirnaq 【( )】we uning ishlitilishi
1) jümle ichide izahlash, toluqlash meniside we yeshme xaraktéride kelgen jümliler tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
U bizning öyni (burun kelmigen bolsimu) ténimey tépip keptu.
Méning üch géktar (birgéktar 15 mogha teng) yérim bar.
Bügünki yighin’gha (késellerni hésabqa almighanda) hemmeylen toluq qatnashti.
Burhan ependim (junggo islam jem’iyitining re’isi) késel bolup, 94 yéshida béyjingda wapat boldi.
2) eserlerde birer kishining tughulghan we wapat bolghan waqtini, birer tarixiy weqening yüz bergen, tamamlan’ghan waqtini eskertip körsetkende tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
L. Mutellip (1922 1945) uyghur xelqining talantliq sha’iri.
Ching xandanliqi (1644 1911) junggo tarixidiki eng axirqi xandanliq hésablinidu.
3) neqil keltürülgen misalning élin’ghan jayini körsetkende aptor we kitab nami tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
Toghra éytting aka, bizde néme amal bolsun?
(ayshem exmet: «öchmes izlar»din)
«anijan tughqan élim junggo uning perzentimen,
Rishtige jismim bilen, ishqim bilen peywendimen.»
(téyipjan éliyéf: «weten heqqide ghezel»din)
4) her qandaq izah, chüshendürme we toluqlima tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
Jungxua xelq jumhuriyitining warisliq qanuni (1985- yil 4- ayning 10- küni 6- nöwetlik memliketlik xelq qurultiyining 3-yighinida maqullan’ghan)
(nyutonning ikkichi qanuni)
(heriket énérgiyesi qanuni)
(ikkidin bir)
5) ret tertipni bildüridighan birqanche sanlar élinip, ularning chong -kichiklikini perqlendürüsh lazim tépilghanda, chong mawzu ichidiki kichik mawzuning ret -tertipini bildüridighan sanlar tirnaq ichige élinidu. Mesilen:
1. Shinjangda béqilidighan asasliq öy haywanliri:
(1) kala
(2) qoy
(3) öchke
(10- siziqche (-) we uning ishlitilishi
1) jüp sözlerning arisigha siziqche qoyulidu. Mesilen:
Oruq-sémiz, issiq-soghuq,xushal-xuram, égiz-pakar, yétip-qopush, uzun-qisqa, hayt-huyt, kir-kir…
2) reqem bilen ipadilen’gen derije sanlardin kéyin siziqche qoyulidu. Mesilen:
Méning ikkinchi oghlum 7- sinipta oquydu.
Piroféssor abdulla sulayman 1952- yili chira nahyeside tughulghan.
3) sözlerge ulinip kelgen «he, de, ya» ulanmilirining aldidin siziqche qoyulidu. Mesilen:
Pah, némidégen güzel jay bu- he!
Taza waqtida kelding – de, adash.
Yéqindin béri keypiyating nahayiti nachar turidu, birer xapiliq tartip qaldingmu- ya?
4) köp boghumluq sözning qur axirigha sighmay qalghan qismini bölüp ikkinchi qurgha köchürgende bölün’gen boghumdin kéyin siziqche qoyulidu. Mesilen:
…Ögini-
Shimiz…
Mektepler -
Ge …
5) söz yaki qoshumche ulan’ghanliqini körsitish üchün pé’ilning buyruq sheklining arqisidin, aldi qoshulghuchining arqisidin, arqa qoshumchisining aldidin siziqche qoyulidu. Mesilen:
Qanséra-qansérimaq, na – na’ehli, bi – bi’edep, -dash sawaqdash, -chi oqughuchi
11-siziq () we uning ishlitishi
Siziq mezmun jehettin teng derijidiki izahlan’ghuchi bilen izahlighuchining yaki mezmun jehettin teng derijidiki ige qisim bilen xewer qisimning munasiwitin bildüridighan belge bolup, töwendiki orunlarda qoyulidu:
1) xewer bash kélishtiki isimlar bilen kelgende, uning aldidin siziq qoyulidu. Mesilen:
Wetinimizning paytexti béyjing.
Aptonom rayonimizning merkizi ürümchi.
Men mu’ellim. U doxtur.
2) birxil bölekler omumlashturghuchi sözdin burun kelse, birxil böleklerdin kéyin siziq qoyulidu. Mesilen:
Alma, üzüm, shaptul, örük hemmisi bizning baghda bar.
Sinipimizdiki alim, erkin, gülnar, yasin hemmisi elachi oqughuchilar.
3) diyaloglarda herbir sözligüchining sözi siziq arqiliq bashlinidu. Mesilen:
Turup qaptilighu?
Silige saqlap…
Yürsile, emise.
Nege?
Barsa, kelmes yerge.
Barsaq kélelmemduq?
Kélelmisek, turupqalarmiz.
Ezbirayi xuda, men undaq yolgha méngip baqmighan dédi güzel’ay.
Edebiy eserlerde diyalog bilen aptor sözini ayrish üchün, ularning arisigha siziq qoyulidu. Mesilen:
Xosh ustam, bu yerni néme qilmaqchi boliwatidila? Dédi hashim külümsirep.
Otturisini bagh, chörisini tagh qilaymikin dewatimen, qandaq deysiz, hashimaxun, dédi chaqchaq qilip metniyaz ustam.
(4) aptor sözidin kéyin yaki pérsonazh sözidin kéyin kélidighan peshning keynige siziq qoyulidu. Mesilen:
_ béshim bek aghrip ketti,_ dédi u bashlirini silashturup.
(5) bezide chüshendürmekchi bolghan atalghudin kéyinmu siziq qoyulidu. Mesilen:
«chékit_ jümlining mene alahidilikini ipadileydighan jümle axiri tinish belgiliridin biri.»
6) waqit, orun, miqdarni bildüridighan teng derijidiki ikki sözning otturisigha siziq qoyulidu. Mesilen:
Qeshqer xoten tömür yoli 2010- yilighiche pütüp qatnash bashlinidu.
Shangxey ürümchi xoten hawa yolida chong ayropilan qatnawatidu.
Men aliy mektepte 1981 1985-yillarda oqughan.
Oyun kech sa’et toqquz onlarda tügeydu.
12- köp chékit (…) we uning qollinilishi
1) pikirning toluq éytilip tügimigenliki, dawami barliqini bildürüsh üchün köp chékit qoyulidu. Mesilen:
Ikkisi chay ichip olturup,ötken – kechkenler heqqide paranggha chüshüp ketti…
Dostlardin könglüng qalsa, mendinmu könglüng qaldimu?… Biz bille oynisaq, külsek,… Neqeder yaxshi bolatti – he!
2) sözligüchining hayajanlan’ghanliqidin nutuqning üzülüp qilin’ghanliqini ipadilesh üchün nurghun chékit qoyulidu. Mesilen:
Aman qul tömür xelipige qarap: «ra…Zi… Bol… Aka!» dédi-de, közni yumdi.
Emetning erwahi uchti, chishliri ghuchurlap, tili kalwalishishqa bashlidi we ikki yénigha qarap warqiridi:
Bu… Ninggha…Özünglarni körsitip qoyunglar!
3) jümlidiki tekrar we sozulup éytilidighan sözlerning (asasen imliq we ündesh sözlerning) arisigha köp chékit qoyulidu. Mesilen:
Adil… Hey… Adil… Mawu yerge kéle, mawu yerge.
Gösh yeymen. Qorsiqim ach, «miyaw…Miyaw… Miyaw» deptu müshük.
Yerning qeridin «gür… Gür…Gür» qilghandek birxil awaz anglandi.
4) köp chékit kitab, zhurnallarning munderijiliride téma, mawzu we bet nomurining arisigha qoyulidu. Mesilen:
Hazirqi zaman uyghur shé’iriyiti toghrisida mulahize…………………………………….1
Shé’ir we sha’ir………………………………12
Shé’iriyitimizni téximu janlandurayli……………….25
Normal ehwal astida köp chikitni qollan’ghanda(1-2-3-türdikidek) köp chékittin peqet üchila qoyulidu.Artuq yaki kem qoyuwélishqa bolmaydu.
‹‹ tinish belgisi›› déginimiz ijtima’iy alaqining éhtiyajigha asasen, oy – pikirni toghra ipadilesh üchün yéziq tilida yéziqning qoshumche wasitisi süpitide ishlitilidighan belgilerni körsütidu. Ular yéziq tili arqiliq béjirilidighan alaqining mezmun ipadilesh iqtidarini ashuridu. U «tinish» sözige «belge» sözining qoshulushi bilen kélip chiqqan bolup, u edebiy yéziq tilining kem bolsa bolmaydighan muhim terkibiy qismi hésablinidu. Tinish belgisi omumen yazma nutuqtiki tinish we toxtashlargha wekillik qilidighan belgilerdin ibaret. Lékin, tinish belgisini noqul halda‹‹ yazma nutuqtiki tin’ghan we toxtighan orunlarghila qoyulidighan belge›› dep qarash taza yéterlik bolmaydu. Chünki, janliq tilda tinish bolmighan orunlardimu jümle qurulmisi we mene zörüriyiti tüpeylidin tinish belgisini ishlitish zörür bolup qalidu.
Éghiz tilidiki jümliler özige xas intonatsiye, pa’uza we urghugha ige bolghanliqi üchün, ular tesirlik, chüshinishlik bolup anglinidu. Yéziq tilida bu xil xususiyetler türlük tinish belgiliri arqiliq ipade qilinidu. Eger éghiztilida yuqiriqi alametlersiz nutuq yürgüzülse, bu xil nutuqning tesirsiz, chüshiniksiz, ünümsiz bolup qalidighanliqi tebi’iy ehwal. Tinish belgiliri oy – pikirni toghra, éniq, chüshinishlik ipadileshte, jümle we jümle böleklirining öz’ara munasiwiti hemde ularning mezmun hem shekil jehettiki alahidiliklirini körsitishte muhim rol oynaydu. Shunga,til- yéziqi xéli mukemmel derijide qéliplashqan bizge oxshash milletler özining yéziq tilida tinish belgilirini qollinishning belgilik qa’ide-qanuniyetlirige emel qilidu.
Tinish belgiliri we ularning ishlitilish qa’idiliri shu milletning tilidiki jümle, jümlidiki sözlerning öz’ara munasiwiti, mezmuni, shuningdek janliq tildiki urghu, pa’uza, intonatsiye we bashqa jehetlerdiki alahidiliklerni asas qilishi kérek. Eger bu alahidiliklerni asas qilmay her kim özi xalighanche ish tutidighan bolsa, yéziq tilida qalaymiqanchiliqlar kélip chiqidu.
Töwende tinish belgilirini qollunushning ehmiyitini qisqiche yighinchaqlap ötümiz.
1) tinish belgiliri yazma notuq oy–pikirni toghra, tesirlik, janliq qilip ipadileshte muhim ehmiyetke ige .
2 ) yéziq til arqiliq ipadilen’gen oy–pikirlerni qsim we böleklerge ajritish hem ularning öz – ara munasiwiti perqi qatarliqlarni aydinglashturuwilish, söz jümlilerning we murekkep jümlilerning menilirini iniq chüshinish qatarliqlarda muhim ehmiyetke ige .
3 ) jümle we jümle böleklirining üz–ara munasiwiti, baghlinishi hem alahidiliklirini körsitishte muhim ehmiyetke ige .
4 ) yazma nutuqtiki süz – jümlilerni qandaq ahangda we qandaq sür’ette oqush , toxtash , tinish ritimliriqlarni ipadileshte tinish belgiliri muhim ehmiyetke ige .
Toqquz yilliq mejburi ma’aripta terbiye alghan köpligen tordashlarning ana til-yéziqimizda yéziwatqan yazmiliridiki imla xataliqi, sözlerning xata yézilishi, herplerning chüshüp qélip menisining özgirip bashqiche bir menalarni bérishi, mes’uliyet tuyghumizning tolimu ajiz ikenlikini ispatlap turuptu.
Ésimizde bolsun. Özimiz qedirlimigenni bashqilar hergizmu qedirlimeydu.


http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=13292&extra=page%3D1