PDA

View Full Version : «Téroy yaghach at» weqesi we «itipaqliship parchilash »héylsi



Unregistered
18-09-12, 07:15
«Téroy yaghach at» weqesi we «itipaqliship parchilash »héylsi
Tarixta, miladidin ilgiri 12 -esirde kichik asiya yérim arilida yüz bergen “téroyi yaghach at” weqesini hemmimiz bilimiz . Bu toghrisda bir kinomu bar.bir terep ghayet zor bir yaghach atni yasap uning ichige jengge mahir kishilerni yoshurup hem urushta meghlup bolghanliqini ipadilep qarshi terep sipilining aldida quyup qoyidu, reqibi bu yaghach atni xatire boyimi qilish süpitide saqlash üchün nurghun küch chiqirip orda sépilinng ichige ekirip tuxtitip qoyidu, shuning bilen kéchisi bolghanda bu yaghach atning ichidiki jengchiler chiqip sépil derwzisini échip sirttiki qoshunni kirgüzidu hem sheherni weyran qilip ghelibe qilidu.
Bu pem, kishilerning nezirige adet bolup qalghan shlargha qarita anche diqqet qilmaydighan, belki alahide ehwalgha bekrek diqqet qilidighan pisxkisidin paydilinip, hemme ademge normal körinidighan haletning arisigha mexpiyetlikni yushuridu. Bu xuddi haywanatlar dunyasidiki bezi haywanatlar bedinining renggini öz muhitining renggige oxshash qilip özgertip yushurunghinigha oxshash. Shuningda bashqilar uni asan bayqiyalmaydu. Owlighuchi muhitning renggige kirip yushurunushtiki meqsiti owlanghuchining körmey qélip uninggha yem bolishini meqset qilidu, owlanghuchining shundaq qilishi xeterdin saqlinishni meqset qilidu. “Aq ishekni aydingda tapmaq tes” bolishimu shuninggha oxshash ish.

Xitay yiqinqi zaman tari'ixidiki gungchendang -gomindang birleshme ittipaqi qurghan waqtida (1923-yillar etirapida),mundaq bir weqe sözlinidu. Bularning birlishishini siwit ittipaqi'ining sünjungshen rehberligidiki gumindang partiysige ishletken diplumatik we siyasi mejburlashliri,iqtisadi we herbi yardemliri netijisde ruyapqa chiqqan idi.shu chaghda , xitay kuminst partiyesning yuqiri derjilik rehberlirining bir yighinida, siwit inturnatsi'unalining xitaydiki wekili malin , küminst xitay rehberlerge munularni jikiligen :« biz bu birlishishini silerni gumindang bilen birliship ketsun , ulargha qushulup ketsun ,yaki mushundaq qilip küminst partiye emdi asta -asta yuqap ketsun dep qilmiduq . Bizning silerni birleshtürüshtiki meqsidimiz siler bilen birleshturush arqilq gumindangning ichki qismini parchilashtur. Siler bundin kiyin tiximu aktip herket qilshingilar kirek .silerning qildighan wezipenglar shuki , gumindangning ungchil (mutidil)qisimini üzenglargha tartip ,ularning silerge mayillighini qulgha keltürüsh ,andin ularning sulchil (radikal)qisimigha qarshi turshini qullashtin ibarettur».
Rasit digendek bu qitimqi birlishishite , yingi qurulghan kumpartiye döletchilik we teshkilatchiliq bilimirini emiliyet arqiliq puxta üginish pursitige ige bulush bilen birge ,gumindangning aktip milletperwer bezi pa'aliyetchilerni qulgha keltürüp gumindang partiysini parchilash we üz ademlirini ishpiyun qilip qushuwitish arqiliq gumindang memuriyet sistimisning mexpiyetlikini xuddi üzining ishxanisidiki ishlardin xewerdar bulghandek igellep turush imkaniyti yaratqan . Bu xil ewzellik gungchendanggha ta 1949-yilghiche hetta hazirghi'iche teywen hökümitining mexpiyetligini igellep turushqa qeder kargha kelgen hem kiliwatqan bulishi mumkin .
Xata bisilghan bu qedem , gumindng partiysige hisapsiz ziyan we talapetlerni ilip kelgen hetta hazirghiche dawam qliwatqan bulshimu ihtimal .gumindng gerche 1928-ylidin buyan herbi we iqtisadi jehette izchil gungchendengdin küp ewzel urunda turghan bulsimu likin siyasi , teshkili we mexpiyetlik qughdash qatarliq bixeterlik jehette izchil gungchendenggha buzek bulup kelgenligi del mushu malin ning telimatining emiliyleshkenligi bilen munasiwetlik dep qarash lazim .
Sunjungshenning qullighuchiliri ichide ,jiyang jiyshi deslepte bu birleshme ittipaqning aktip qullighuchisi idi.emma kiyin yuqirda diyilgen ehwallar yüz bergendin jiyang jiyshi bu ishlargha qattiq pushayman qilghan we ichinghan .we kiyin küministlargha eng esheddi öchmenlik qli'idighanlarning birsi bulup qalghan .

Bu ikki weqeni eslitip ütüshni shuning üchün layiq taptuqki , biz uyghurlar bu 80ylliq köreshlirimiz jeryanida , uxshash uyun , tuzaq , suyqesit we bashqa sirliq hadisilerni arqimu -arqa nechche qitim bishimizdin kechürup bulduq ,emma bir qitim bulsimu sawaq almiduq . Bir turup uylap qalimiz : jiyang jiyshi bu suwitlerdin yigen taktikilargha chidiyalmay ,derdini biz uyghurlardin chiqirshni uylap chiqqan , hich bulighanda si'uwitning xitaylargha qilghinidin sawaq ilip , ügnip andin uni biz uyghulargha ishletken bulghiymidi ya!
Chünki weqe hadsiler bir-birige quyup quyghandek uxshaydu , peqet adem bilen waqit uxshimaydu . Tariximizdiki weqelerdin tuwendikilerge qarap baqayli .
1. Birinji jumhuriyettin kiyin :
Memtimin bughra apghanistanda(7yil waqit) ilmi tetqiqat bilen shughullinish bilen birlikte, bash elchilik sewiyesidiki bashqa dölet rehberliri bilen uchirship, siyasi pa'aliyetlernimu élip barghan idi. Xuddi hazirqi rabiye qadir xanim qilghandek sherqi turkistan meslisini xelqara mesilige aylandurush meqsidide pa'aliyet qilghan diyshke bulidu. Likin eysa yüsüp kilip uni memliket sirtida emes xitayning ichide turup köresh qlishqa kündürdu . Shuning bilen «xelqaralishish» yuli kislip, «xitaylishish» yuligha rawan bulidu.bularni we shu chaghdiki xelqara qa'ide-nizamlarlarni meyli eysa yüsüp bulsun yaki memtimin bughra bulsun hichqaysisi yaxshi chüshenmeydu dep iytish mumkin ,chünki ularning hichqaysisi musteqil bir dölette xelqara sewiyede pa'aliyet qlghan kechürmishi yuq insanlardur. Bularni peqet dölet (xitay döliti) uylap chiqip mushundaq tedbir alghan diyshke bulidu. Eysa yüsüp bilen memtimin bughraning atalimish «uchirship»qilishi we yiqin dustlardin bulup ölpetliship , hemme gepliri bir yerdin chiqip , kiyin bille ittipaqilship köresh qilmaqchi bulshi...... Del memtimin bughradek utyürek ,talanit igisini «yaghach at hilisi» bilen bablap ,tipilghusiz hemra , bille köresh qildighan sebdash bilen uchirship qalghan hisyatqa keltürüp ,andin uni aldap apghanistandin qayturup ektip ,sherqi turkstan mesilsining xelqaralashmaslighi üchün muwepiqyetlik urunlanghan bir pilan ikenligini uylap yitish mumkin .

2, Nenjingdiki we chungchingdiki pa'aliytide:
Yene shu eysa yüsüp bu ikkeylen bilen «ittipaq»lishiwilip,ularning qilghan ishlirida hetta nahayti aktip rul ilp , emilyette ishining ichide turup ishni buzush , ichkirdiki u alte-yette uyghurni «ittipaqilship parchilash» hilisi bilen bir uyun uynalghanlighini bilishke bulidu. Jiyang jiyshi mushularni estayidil we inchike halda layhelep urunlashturghanlighini perez qilip turusaq , kiyin bu perzimiz ispatlinip qalsa ejep emes .

3.Wetendiki pa'aliyti:
Xitay hökümiti deslep u ikkeylenni wetenge barghuzmighan . Yeni yumshaq nezerbenit qilip nenjingde tutup turmaqchi bulghan . Likin sherqi turkistan jumhuriyti herbi we siyasi jehette künsiri üstünlük qazinip , atalmish «shinjang»diki wujungshin hökümiti alaqzade bulup, weziyetni kuntirul qilalmay qalghanda, bu ucheylenning tiximu tughirsi ikkeylenning si'uwit itipaqigha qarshi we küminizimgha qarshi sadda hisyatidin paydilinip sherqi turkistan xelqining iddiysini qaymuqturup , siyasi iddiye jehette sherqi turkistan jumhuriytige qarshi eqil kürshige atlandurush üchün bularni ekelgen . Elwette likin sherqi turkistan terep bilen bulghan söhbetlerge qeti qatnashturmighan . Peqet uchuq ashkara halda siwitke qarshi , küminizimgha qarshi köresh qlisa , yushurun halda bu siwit we kuminizimchilar quwwetlep turghan sherqi turkistan jumhuriytge qarshi köresh qlidighan «yallanma mujahid»qa aylandurwalghan . Mushu jeryandimu gumindngning ghalchisi eysa yüsüp bu ikkeylendin bir qedemmu ayrilmighan yeni «ching ititpaq»liship , bu ikkeylenning üzli'irining xiyallirini emelge ashurush üchün élip barghan «xususi herket»lirining weziytini tuluq igellep turghan . Xiwir tümürning eslimiside yizilishiche , eysa yüsüpning shexsi kütüpxansida turkchilikke a'it nurghun kitaplar bar bulup , memtimin bughraning kütüpxanisidimu ünchilik kitaplar yuq iken . Dimek gumindng hökümiti tapshurghan wezipini eysa yüsüp nahayti jan dil bilen ,qulidin kilidighan barliq imkaniyetlirini hazirlap we ishlitip , bekmu uxshutup , ajayip qamlashturup uynighan idi.

4. Uluschilarning sherqi turkstan azat rayungha birshi:
Exmetjan qasimning maqalisida bu nahayti iniq yizilghan . Maqalide yizilishiche , bu atalmish «uluschilar» azat rayungha birip deslep , «biz yurt, millet qayghusida yürduq emdi bizni bu yerdin siler qoghlimisanglar, biz milletning paydisi üchün padichiliq xizmiti bolsimu artquzsaq» dep jumhuriyet rehberliri we xeliqning hisdashlighigha irshiwilip andin , jumhuriyettiki rehbiri kadirlarning bezenlirni maxtap uchurup, bashqiliri bilen dey -deyge silip , zidiyet peyda qlip , bir qisimini üzlirige mayil qlip , bashqa rehberler bilen sürkilsh qlishining urughini chéchip , xuddi suwit inturnatsi'unalining 1923-yilliri xitay kuminstlirigha telimat berginidek , bundaq taktikani sherqi turkistan dölitining rehbiri kadirlar qatlimida eynen ishletken. Bumu «ittpaqliship parchilash»hilisi idi.

5.Hijrettin kiyinki pa'aliyti:
Yene uxshash usul , uxshash taktika ,hetta uxshash adem, uxshash mesilide qayta -qayta ishlitildi. Ta memtimin bughra wapat bulghangha qeder . Yeni «ittipaqliship turup parchiliwitish» ,«birliship turup midirlighili quymasliq» ,«yuqilang ishlargha meshxul qilip kardin chiqirish ».....usulliri memtimin bughrani, hayatining axirda , namazgha ezan chiqip tursimu huylida purqurtup tamaka chikip xiyalgha pitip ulturdighan , namaz -niyaz digenlerge anche isenkirmeydighan bir haletke kep qalghan derjide tügeshtürwetken .

6. Barin inqilawi we ghulja weqesidin kiynki janlinishining «jinini chiqirish»:
1990-Yili yüz bergen barin inqilawining partilishi ,1997-yli ghulja weqeside bigunah qirindashlirimzining ültürülüp qirlishi, chetellerdiki chügiltilip bishi qaydurulghan , deldengship qalghan dürüst -kishlirimizni we utyürek shexslirimizni xijil qilghan bulsa , dawayimizning aghzigha yügen silip ching tartip turghan , hichkimge taritquzup quymasliq üchün barliq amallarni qullunup hetta nurghun mal -bisat we pul-malni shexsi hisabida tutup tursimu emma üzige «namiratliq»markisini chapliwilip , bir kastiyumni besh adem teng kiyip milletning küzini buyap yürgen kazzap eysa yüsüp jemetini jiddileshtürgen .emma bu waqitta yene uxshash taktika bilen bu dürüst kishlerning pa'aliyetlirimu sugha chilashturulghan . Perhat yurungqash ependining gipge qarighanda shu waqitlarda hich bulmighanda 6 qitim qurultay qurulup , andin chuwulup andin iz -direksiz yuqulup , milletning tarixidiki nahayti külkilik ,eng numusluq , eng tayini yuqluqning ,«uyghur digen bu millette eqil digen nerse yuq, dölet bulargha qeti jayiz emes» digen iddiyening bir ispatini körsitidighan menzire utturgha chiqqan .

7. Rabiye qadir dewri diki misli kürülmigen «ittipaqlishish»:
Sidiq haji akimizning bayanigha qarighanda , amrika hökümiti 2000-yillardin kiyn , xitay hökümiti bilen nahayti keskin diplumatik köreshler , küch sinishishlar , siyasi suda lar arqilq rabiye qadir xanimni qutquzup chiqishning meshxulatini bashlighan .kürüshke buliduki sürgündiki hökümetning qurlushi del rabiye qadir xanim chiqqandin kiyin ,xelqara siyaset sehniside we chetellerdiki uyghur ammisi ichide yüz birish ihtimali bulghan, xitaygha paydisiz zenjirsiman ri'aksiyelerning aldini élish üchün élinghan bir tedbir , su kilishitin burun silinghan bir tughan idi.
Emma kim bilsun bu tughanni enwer yüsüp wetenge« tashqi ishlar ziyariti» qilip buzup quyghan buldi.

2008-Yli'ighu deymen ,rabiye qadir xanim gullandiyede qilghan bir nutqida mundaq deydu :
- Men undaq qildim , mundaq qildim ,..... Shunga men bu yerge chiqqandin kiyin hetta munapiqlarmu mining etirapimgha uyushup ,mini qullap ittipaqlashti , shunga siler mundaq qlinglar , üz köchinglargha tayinip yashanglar , bikar qutquzush puli ilp yatmanglar ..........

Emilyette , rabiye qadir xanim 2006-ylidiki saylamgha qatnishish harpisda, xitayning nurghun ilmi jurnal we metbu'atiliri rabiye qadir xanimning amrikigha ötküzülüp birlishining yaxshi bulmighanlighini ,u hazir duq qa re'is bulup saylansa bekmu xeterlik bir ish bulidighanlighini , chünki uni amrikining qullaydighanlighini yizip qaynap ketkenligini erkin asiya radyusimu xewer qilghan idi.
Emma rabiye qadir xanim duq re'isi bulup saylanghandin kiyin , xitay ghalchliri qurghan teshkilatlar we shexsiler arqa -arqidin rabiye qadir xanimni qullap ,uning etirapidin niri ketmey ,uninggha tiximu yiqin turushqa tirishti . Esli mentiqe buyinche bulghanda ,rabiye qadir xanimgha qarshi meydanda turushi kirek idi emesmu !
Dölet digen haman dölet , eqilning nime ikenligini , qabilyetning qandaq nerse ikenligini dölet tutqan adem , dölet quralighan millet, dölet adimi bulghan insan bekmu ubdan bilidu. Bizdekler bulsa , «huy bizge uxshash bir insanghu ! Bizdin nime perqi barken ?....» Dep bishimizni ighitip quyimiz . Likin rabiye qadir xanimning bizlerdin nime perqi barlighini xitay hökümiti yaxshi chüshinidu. Shunga derhal taktikisini özgertip , «yushurun halda namsiz pitne tarqitip sisitish , ashkara halda tiximu yiqinlishish,ittpaqilshish ,hetta pütün küchi bilen qullap quwwetlesh» taktikisi bilen qaytidin köreshke atlanghan gep . Munapiqlarning rabiye qadir xanimning etirapigha uyushup , ittipaqilshishi hergiz ularning «emdi xitay hökümitige yalaqchiliq qilmayli , üz millitimizge ishleyli » dep tughr a yulgha qayitqini emes belki eysa yüsüp ghalcha memtimin bughra gha ishletken «ittipaqliship parchilash»hilisining ijra qlinshidur. Erkin aliptikinning deslep üzi aktip halda rabiye qadir xanimgha resilikni ütünüp bergenligi (anisi yaki dadisining qalghan mirasni ütünüp bergendek), andin kiyin 2010-yillarda purset piship yitlidi dep «rabiye qadir xanimgha uchuq xet»ni üz imzasida yizip , rabiye qadir xanimni «ruhi jehettin ajizlap qalghan » ,«turmidiki ballirining derdide keypiyatini kuntirul qilalmaydighan bulup qalghan » ,«etrapidki hemme ademdin gumanlindighan aditi bar » ,«waqirap ,chiqirap adem qurqutqan »,«hawaliq yer tipip bir mezgil aram ilshni tewsiye qilimen »,,,,,,digendek geplerni uchuq ilan qlish arqilq awamning uning nurmal qabilyiti we iqtidarigha bulghan gumani qarshisining shekillinishige chandurmay ishik achqanlighi ,mana emdilikte gumindang ghalchisi ikenlik quyrughi chiqip qalghandin kiyin ,hem azatliq tor bitini weyran qiliwitish charisi bilen bu shamalni tusup qalalmighandin kiyin ,qaytidin «tughra yul»(kuna taktika)gha qaytip , numusmu qilmasitin ,rabiye qadir xanimning re'is bulshini, uzining qurultaygha qatnishishining aldinqi sherti qilip , «chong yaxshi adem » , «eng isl kishi» ,«rabiye qadirning re'is bulshini pütün küchi bilen qullighuchi» ,«weten millet üchün bash qaturghuchi », «muhterem zat »............qiyapitde qaytidin otturgha chiqishi bu yaxshliqning bisharitimu yaki yamanliqmning bisharitimu ?
Se'id shirazi ning «gülistan»namliq kitawida mundaq bir bayan uchraydu:
- Döshmen pütün köchi bilen sini yuqatman üchün gheyret kürsiter , eger küchi yetmise yaki meqsidi emelge ashmisa dostluq kürsitip hijiyip aldinggha kiler , bu uning döshmenlikidinmu yaman
Yeni xulasilep ekelsek ,
Erkin aliptikin we bashkatip ,enwer esqer qatarliq ghalchilarning
Awwal rabiye qadir animzni maxtap kükke kütürup ittpaqilshish, re'is qilp saylighan buluwilish ,
Andin astirittin sisitqach rabiye qadir animzni tizginlep tutup turushqa tirishish ,
Meghlup bulghandin kiyin , tor bet dunyasida sisitip weziyet yaritip purset kütüsh ,
Andin purset chiqqanda uchuq xet yizip inawitini chüshürup yer bilen yeksan qilmaqchi bulush ,
Meghlup bulghandin kiyin yaki üzi qiyin ehwalda qalghandin kiyin yene qayta kuna chapanni kiyip ittipaqlishish lushiyenige qaytip kilish .
.
.
.
Yene qandaq ishlar buldighanlighini waqit bizge körsitip biridu.
Siyasette uyun mana mushundaq uynilidu ,hemmidin muhim bulghini bizning uni angqiralishimizda!



Azatliq tori