PDA

View Full Version : alkuyi.com



nadan keklik
30-08-12, 12:41
http://qamus.okyan.com/View.aspx?ID=12020

alkuyi.com da hemme Uyghur oqushqa erziydighan bir maqalini oqup qaldim, shunga bashqilarningmu oqup beqishini yewsiye qilip bu yerge qoyup qoydum, choqum oqunglar.

Unregistered
30-08-12, 17:45
http://qamus.okyan.com/View.aspx?ID=12020

alkuyi.com da hemme Uyghur oqushqa erziydighan bir maqalini oqup qaldim, shunga bashqilarningmu oqup beqishini yewsiye qilip bu yerge qoyup qoydum, choqum oqunglar.

Men u qamalini oqush asan bolsun dep, xet almashturup qoydum


Xarabati nezeridiki qehrimanliq

(«xarabati mundaq deydu: qehriman yénimizda, xa'inmu yiraqta emes»)

(Muhakimiliq félyeton)

Abbas muniyaz türkiyqan

Tilmach ilawisi:

Bu ilawini körüp oqurmenlerning «ilawe yézishqa bek amraq tilmachken» dep méni eyiblimeslikini töwenchilik bilen ötünümen. Hemme ish zörüriyettin tughulidu. Maqale emeliyiti terjime ilawisi yézishmning zörürlikini hés qildurdi. Oqurmenler bu noqtini chüshensiken, dégen ümiddimen.

Mezkur maqalining esli mawzusi: «xarabati mundaq deydu: qehriman yénimizda, xa'inmu yiraqta emes» idi. Lékin, men bu mawzuni « xarabati nezeridiki qehrimanliq» dep özgertip terjime qildim. Özimiz rast gepni déyelmigenni az dep, bashqa millet edib, alimliri yazghan chin söz, heqiqi urghuluq maqalilarnimu buzup, héch bolmisa urghini peseytip terjime qilish hazirqi uyghur tilmachlirining dewrge mas terjime istili. Péqir bu xil « ortaq terjime istili chembiriki» din qutulushqa shunche urunup körgen bolsammu, yenila maqalining mawzusini bolsimu özgertmey könglüm unmidi. Hey! Istil dégen gep késel dégen menagha yéqin kélidighan oxshimamdu? Eger rastinla shundaq bolsa, uqurmenlerning téximu asan epu qilishigha érishidighanliqimda gep yoq.

Esli gépimge kelsem, ötkenki bir terjime esirimning béshida, uqurmenlerge: chetel alim, ediblirining biz toghriliq yazghan maqalelirini buningdin kéyinmu terjime qilip turidighanliqim① toghrisida wede bergenidim. Mezkur terjime neq shu wedemning yene bir qétim emeliylishishi bolup hésablinidu. Eqilliq uqurmenlerge melum, radi'o dolqunliri we intérnét qudriti dunyani tesewwur qilghusiz derijide taraytiwetti. Bügünki künde, dunyada mutleq we menggü mexpiy qalidighan héchqandaq sir yoq. (Uning ilgiri-kéyin ashkare bolushi peqet waqit mesilisi, xalas)

1. «Dunyawiy metbu'atta kimlerning gépi» namliq maqale közde tutilidu.

Késp éytish kérekki, bügünki dunya uchur dunyasi, uchur kimning tézginide bolsa, ghelibe shuning, bayliq shuning, imtiyaz, hoqoq....shuning, qisqisi, dunya shuning.

Yer sharida her küni yüz bérip turiwatqan sansizlighan yéngiliqlarning shu künila bizge uchur bolup yétip kélishi (uning mahiyitini derhal bilelmeslik bizning gunahimiz emes) del biz teriplep kéliwatqan uchur wastisining karamiti. Zamaniwiy uchur wastisila bolidiken, jahanning herqandaq jayidiki türlük uchurlar, hetta eng erzimes yéngiliq bolghan halettimu bashqa jaylargha tézlikte taralmay qalmaydu. Chetelning ilim-pen, ma'arip, medeniyet.... Yéngiliqliri bizge qandaq téz yétip kelgen bolsa, bizning ehwalimizmu ulargha shundaq téz, hetta bizge kelgen uchurdinmu téz sürette yétip baridu.

Yene bir tekitlep ötüshüm zörürki, bizge erzimes ish bolup tuyulghan, diqqitimizni zadila tartmaydighan kichikkine ishlirimizmu .... Türlük zamaniwi uchur wastiliri arqiliq dunyagha shu künila anglinidu. Chetelning yéngiliqliri bizge mexpiyetlik bilinmiginige oxshash, bizning herqandaq ishlirimizmu dunyagha sir emes....

Péqir terjime qilip tonushturghan töwendiki maqalimu, bizning dunyagha ashkare bolmighan héch yérimiz qalmighanliqining yene bir pakiti. Maqalide, kilassik sha'irimiz xarabatining qimmiti éship bériwatqan pelsepewiy qarashliri arqiliq, bügünki uyghur kishilirining méhnetni wijdanigha uyghulashturush derijisige nezer aghdurulidu. Xarabatini emes, özimiznimu bilip bolalmaywatqan, xarabatining idiyisini chüshinish tügül, öz idiyimizning yönilishinimu békitip ülgürmigen mushu künlerde bir chetellik alimning wijdanimiz toghriliq qelem tewritishi tolimu xalis niyet bilen élip bérilghan we qedirleshke erziydighan emgek dep qaraymen.

Maqalining toluq tékisti töwendikiche:

1

Qedimiy medeniyetke ige uyghurlar uzaq esirlerdin buyan ottura - merkiziy asiyani özining hayatliq makani qilip yashap keldi. Ular mushu keng ichkiy quruqluq rayunida ajayip jelipkar we özgiche medeniyet tindurmisini shekillendurup, bügünki kündki gholluq bir pen- «uyghur tetqiqati» üchün yéterlik matériyal menbesi yaratti. Shuning bilen birge, dewr tiwishlirige mas haldiki insani telpünüshliri bilen öz namini jahan boylap anglatti. Emdilikte ular dunyaning siyasiy, medeniyet, örp-adet we diniy étiqad tetqiqati sahesidikiler üchün atlap ötüp kétishke bolmaydighan ré'alni bir téma .....shundaq déyeleymenki, bu jehette ular buningdin kéyin téximu muhim rollarni alidu. Hetta yéqin kelguside ularning özlük heqqidiki izdinishliri pütkül dunyaning nopuz we ilim ehlilirini ortaq bash qaturushqa mejburlaydighan qiziq mesile bolup qalidu. Mushu mesilige obyéktip we yéterlik jawab tépilmighuche türlük ilm we nopuz igilrining teleppuz we tetqiqati pütün bolmaydu.

Ularni xenzu, hindi, ros qatarliq köp nopusluq milletlerning ottursida qapsilip yashawatqanliqi seweplik, az nopusluq millet (etraptiki köp nopusluq milletler uyghurlarni özige sélishturup shundaq dep ataydu) déyishke mejburmiz. Emma pütün dunya miqiyasidin élip éytqanda, ular yenila köp nopusluq millet. Hazirqi éqiwatqan söz boyiche éytqanda, chong millet. Ularning budda, hindi, xiristi'an medeniyitining qisilchiqida yashap turupmu özigila xas bolghan medeniyet bostanliqini berpa qilalighanliqi kishini téximu söyündüridu. Del mushu yéri, bu milletning büyüklikini yenimu ashurup, chong millet iken, dégüzidu herqandaq kishi.

Men, uyghurlarni tetqiq qilip yürgili uzun yillar boldi. Yéqinda uyghur medeniyitige a'it bir parche maqale yézip, dokturluq ilmiy tajinimu kiydim. Oylap baqsam, mushu millet tetqiqati bilen hepileshkinim we ularning tilini bilginim manga köp nan bériptu. Mushu seweplik shan-sherepning yuqiri pellisige chiqiptimen. Uning üstige tepekkür usulummu barghanséri ularningkige oxshap kétiwétiptu. Uyghur kilassikliri we bügünki dewr qelem sahibliri yazghan eserlerni köp oqughanséri, özümni ulargha shunche yéqinliship kétiwatqandek hés qilimen. Hetta ariliqtiki érqiy perq yoqap, özümni uyghur bolup qalghandek sézimen bezide. Ejdadim rastinla uyghurmidikin _ tang! Irqiy we érsiy muhebbet tetqiqat wastisi arqiliq öz küchini körsitiwatqan bolsichu? .....

Tetqiqatimning meqsiti bu bolmisimu, lékin men shundaq oylap kétimen. Shu wejidin bolsa kérek, ulardin kelgen her bir uyghurche eser méni qiziqturidu. Eser arqiliq ularni qayta körgendek bolimen. Némishqikin, uyghurlar yazghan her qandaq bir eserni oqup bolghandin kéyin, ular heqqide chongqur oygha chökimen. Ularning seltenetlik ötmüshi, kiriziske tolghan bügüni we sansiz su'allar yéghip turidighan kélechikini xiyalimdin ötküzimen....

Téxi yéqindila, zordun sabir (anglisam, bor zat wapat bolup kétiptu), memtimin hoshur, toxti ayup, muhemmed baghrash, nurmuhemmet toxti, extem ömer.... Qatarliq bir türküm uyghur yazghuchilirining bedi'iy pasahet we pikriy balaghette yüksek pelle yaratqan edebiy eserlirini hem abduqadir jalalidin, eset solayman qatarliq tetqiqatchilarning küchlük kespiy we milliy mesulyet éngi bilen yézilghan yuqiri sewiyilik maqalilirini oqup süyüngenidim. Mana emdi, ilgiri smini zadila anglap baqmighan abbas muniyaz türkiyqan atliq bir apturning «xarabati» namliq kitabi (kitapqa eserning janéri eskertilmeptu, lékin, méningche bu, yaman emes yézilghan bir parche roman) oqup olturuptimen. Kitabqu way dep ketkudek yoquri sewiyide yézilghanmu emesken. Lékin uningda tilgha élinghan xarabati dégen zat manga rastinla qaltis adem bolup tuyuldi. Ésimge alsam, ilgiri bu ulugh zatning «mesniwi xarabati» namidiki eserler topliminimu körgen ikenmen.

Xarabatining toluq ismi muhemmet binni abdulla, «xarabati» uning texellusi, bu, dewa'iy ishq yolida, öz eqidisi koyida xarap bolghuchi dégenlik. U miladi1638-yili shinjang uyghur aptonom rayonining aqsu shehrige qarashliq égerchi yézisining choghtal kentide uqumushluq uyghur diniy ölima a'iliside dunyagha kélip, texminen 1737-yili öz yurtida wapat bolghan. Uning qebrisi hazirmu aqsu choghtaldiki « haji xarabati maziri » namida atalghan qedimiy mazarda qed kötürüp turmaqta.

17-Esirning axiri we 18-esirning bashliridiki uyghur pelsepe we shé'iriyet tarixini waraqlighanda, bu zatning nami körünerlik orunda gewdilinip turiwatqanliqi melum bolidu. Uning muderrislik hayati téximu tesirlik.

Uyghur oqurmenler we tetqiqatchilar bir nuqtigha diqqet qildimu-yoq, bilmidim. Meripetperwerlik we milletperwerlik-xarabati idiyisining jan tomuri. «Xarabati» namliq kitabta bu noqtigha alahide orun bérilgen. Kitabning qimmiti del xarabatining mushu xil rohini küchep yurutqanliqida.

Xarabati-meshhur peylasop, sha'ir, ma'aripchi we katta diniy ölima. Uning her bir emgikige_terbiyet, mulaqet, tepsir we telqinlirige; hem yene shé'ir, petiwa, munazire we terghibatlirigha ....meripetperwerlik we milletperwerlik idiyisi yétekchi küch bolup singdürülgen. Quran we hedistin bashqa ilim türlirige yol bérilmeydighan ashu dewr muhitida bu qaltis jasaret we ademni ich-ichidin qayil qilidighan wijdani bésharet. Toghra, mushuning özila wijdan. Shundaq diyish kérekki, millet mesilisi _ wijdan mesilisi. Ilim saheside élip bérilghan bu xil pidakarliqni xarabati bilen zamandash bolghan gherb alimliridin qanchilik adem ishqa ashuralidi? Uyghurlar düch kelgen ashu jahaletlik muhitqa sélishturup éytqandichu?

Xarabatining emiliyitila emes, idiyisimu öz dewr wijdanining yol achquchisi, yurutquchisi. Undaqta, bügünge nisbetenchu? Méning toxtilidighinim del mushu téma.

Xarabatining wijdani burch chembiriki diniy exlaq, milliyet, rohiyet we meripet ...kebi köp sahelerni qorshap turidu. Lékin, bularning ichidiki yadrowiy tartishchanliq küchi yenila milliyet merkizidin tarilidu. Eger mezkur alimning milliyet mayilliqini eqide qorshawining yadrosi dések, qehrimanliq uqumi öz nöwitide paydiliq méhnet uquminimu öz da'irsige qoshuwalidu. Bu teripi biz chüshinip kéliwatqan eneniwi «qehriman» atalghusining chégrasini kéngeytip, bizning yénimizghiche, téximu muhimi, her bir uyghurning yürikigiche élip kélidu. Bu hal, herkim xalighanche qol sozushqa jüret qilalmaydighan bu shöhret pellisining peshtiqini zor derijide chüshürüp adettikidin perqsiz bir tekshilikke qoyidu. Qarisingiz, sizmu, menmu qehrimandek, yene bir qarisa, hemmila uyghur qehrimandek. Téximu qiziqarliqi, xarabati hezretning milliy burch mizani boyiche éytqanda, her bir ademning xa'in bolushimu bek asan. Bir qarisa, uyghurning hemmisila xa'indek. Uyghur uqurmenler, xarabati idiyisidiki mushu xil yadroluq mayilliqni hés qildimikin? Méningche, xarabatining ulughluqi, uning méhnetliri bilen bir gewdileshken aktiwal idiyisining teshebbuschisi bolghanliqida. Xarabati idiyisining ulughluqi del uninggha qimmiti éship bériwatqan pelsepewi mayilliqning yadro qilinghanliqida. Yene kélip, bu xil mayilliqning ghayiwi yüksekliktin awamning méhnet imkaniyetlirige uyghun bir pellige chüshürülgenlikide. Yeni eneniwi qehrimanliq uqumining mena pasilini ré'allashturup, uni adettiki xelq ammisimu emelge ashuralaydighan méhnet pa'aliyiti qilalighanliqida. Shunga bügünki uyghurlar héch bolmisa, öz méhnetlirige uyghunlashturulghan mushu keng qol mizanni ré'alliqigha tedbiqlap béqishliri kérek.

2

Xarabati islamning chin mahiyitige yetken teqwadar musulman. U, barliq ehli musulmanlargha oxshash, alemning yaratquchisi barliqigha qetiy ishinidu. «Quran kerim» we «hedis» ni islam rohining jan tomuri dep qaraydu. Uningche, heqiqiy musulman bir allaghila choqunishi, ewliya-enbiya, xoja-ishan, pir-mushiriklar simahsigha bash urmasliqi lazim. Allata'ala bilen nopuz talashqanlar dehri sanalghinigha oxshash, ulargha (xuja-ishan, pir-ewliyalargha) egeshkenlermu hem kamil musulman jümlisidin emes.

Xarabati islamning esli mahiyitige emel qilishni musulmandarchiliqning ek ölchemlik mizani dep tekitleydu. Shuning bilen birge, allaning wehiyisi bolghan «qoran kerim» ning musulmanlar üchün nahayiti dana we keng qollarche tüzülgen qanun ikenlikige chongqur ishinidu. Uning qarishiche «qoran » we «hedis» ni herkim öz xahishi boyiche tefsir qilmasliqi lazim. Emma, uni ölük tedbiq qilishqimu bolmaydu.«qoran kerim» de musulmanlar üchün nahayiti keng imkaniyetler qaldurulghan. Her bir musulman mushu imkaniyetlerning pasilini sozuwetmigen we buzuwetmigen shert astida, uning rohini öz pa'aliyetlirige emeliy tedbiq qilsa bolidu.

U, bir tereptin, mewjud étiqad udumliri we adetleshken diniy ehkamlarni islamning emelyitige qayturush arqiliq, buzulghan milliy exlaq nizamliri hem uninggha burmulinip singgen diniy eqidilerni paklashturush üchün heriket qilsa, yene bir tereptin, «qoran kerim» din öz millitining ehwaligha bap tefsir imkaniyetlirini izdeydu. Mundaqche éytqanda, uyghurlarning musulman bolush süpiti bilen uyghur bolushqimu heqliq ikenlikini ispatlashqa orunidu. U mundaq qaraydu: uyghurlar-musulmandur, shuningdek, musulman bulushtin muqeddem hem uyghurdur.

Körüshke boludiki, xarabati özini aldi bilen uyghur, uningdin kéyin musulman dep tunuydu. Diniy étqad bilen milliy adet arliship, ajralmas bir gewde bolup ketken bir dewrde, yene kélip, damullam ünwani bilen diniy ilimning eng yuquri pellisige put qoyghan bir ademning milliy terkibini étiqad qaynimidin süzüp chiqalishi we uni étiqadigha zitlashmaydighan büyük bir mewqege qoyalishi uyghurlarning shu dewr muhitida kam uchraydighan möjiziwiy hadise. Men diniy ilim sahesidiki talay zatlarni tetqiq qilip körgen. Ularning hemmisi dégüdek axirqi hésabta millitining balisi bolmay, dinning adimi bolup chiqidu. Örp-adet, medeniyet we milliy enene bayliqini özi étiqad qilghan dinning xislet zéminidin apiride bolghan ündürme dep bilidu. Ularche, özi aldi bilen muxlis, andin qalsa milliy gewde ichidiki adem, muxlis bolushqa yaralghan, muxlis bolup kétidu. Buning eksiche, yene bezi zatlarnimu uchritish mümkin. Bu xildikiler diniy menpe'et bilen milliy menpe'etni muresseleshtürüshke ajizliq qilip, yene bir yaqqa-milletchilik topigha éghip ketken. Axirqi hésabta ularning milletchiliki esebiylik derijisige bérip yétip, étiqadidin yiraqlishishqa élip barghan. Hetta xudanimu tonumaydighan halgha yetken. Ularning öz millitini zéminning erkisi, ademlerning elasi, dep bilip, bashqa milletlerni adem qatarida körmigenliki del ularning dindin yatliship, xudadin yüz örigenlikidur. Undaq bolmighanda, ular hemme qewim allaning oxshash bendiliri ikenlikige ishengen bolatti.

Emdi xarabatigha kelsek, uning sawaq we sherhi, teqsirliride étiqad bilen milliy menpe'etni ot bilen su halitige keltürüp qoyidighan diweng alametlerni körmeymiz. Birni yoqiri, birni töwen orungha qoyup, qaysidur bir yaqqa keskin éghip ketkenlikinimu sezmeymiz. U peqet milliy menpe'etke diniy étqadidin paydiliq terkip izdeydu. Milliy émmonététni kücheytish arqiliq diniy küchtünggürlükni namayish qilishni teshebbus qilidu. Uning «uyghur» uqumini «musulman» atalghusining aldigha qoyushi - del uning islam chembiriki ichide turup, milliy menpe'etke dindin imkaniyet izdesh idiyisining roshen ipadilinishidur. Bu hergizmu éghish emes, ténish téximu emes. Eksiche, insanning yaralmish we kechmish qismetlirige bap haldiki meniwi uyghunluqtur. Uning adettiki sözliridimu étiqadqa uyghun haldiki meniwi izdinish mewqesi öz izini qaldurup baridu.

Miladiye 1658-yili yazda, xarabati hezret ikkinchi buxara atalghan qedimiy astane qeshqerge ilim tehsil qilmaq üchün seperge atlinidu. Yoldiki bir chüshkünde musulman bir erkekning, saraydin chiqip kétiwatqan yochun qalmaqqa «texiying ayrilip qaldi» dep tekrar-tekrar warqirighinini anglap qalidu. Emeliyette, texey qalmaqning emes idi. Sewep, qalmaqning minip mangghini xéchir idi. Xéchirning texiyi bar dégenni kim anglighan? Ghezipi tashqan xarabati qolini kanay qilip towlawatqan kishige yüzlinip kélip, shundaq soraydu:

- Özliri kim bolila teqsir?

- Men. . . . Yolochi. Qeshqerlik, teqsir . . . ._ Xuddi bir ishni xata qilip qoyghandek duduqlap jawap béridu méhman.

- Eptiliridin qeshqerlik ikenliklirini bildim. Deymenki: özliri zadi kim bolila?

- Péqirni chim① bolila dewatamla? . . . – Yénishlap bir soriwétip andin jawap béridu méhman, - he, özlirige oxshashla elhemdulla musulmanmen teqsir, qeshqer xanliq medrisining xadimi.

___________

① «Kim» dégenni «chim» dep atash qeshqerning teleppuz aditide hazirmu bar iken.

- Aghzingni yum! ! – Tuyuqsizla hawa güldürligendek towlaydu xarabati.

Uning birersini «sen»lishimu mushu tunji qétim idi, - démisengmu sen musulman hem yene uyghursen. Bilip qoy, aldi bilen uyghurdursen. Emma, xanliq medrisning adimi men dep yalghan éyitma. Qeshqer xanliq medristin sendek adem chiqmaydu . . . Qéni, medris adimidek pezilet barmu sende? Sanga désem méhman, medris adimi istiqlal chirighini nurlandurush koyida bolidu. Sanga oxshash, yatlarning paylaqchisigha chéqim bolup yürmeydu . . . Qalmaqlarning bu elge salghan parakendichiliki azmu? Ular her qétim bulang-talanggha kelgende bir munche nersilirimizdin ayrilduq. Qan-qérindash, aka-inilirimizni chaqtuq. Bir-birimizni tutup berduq. Emdi biz qalmaqqa chaqmighan kichikkine texey qaldighu? .... Biz özimizge tewe bolghan texey chaghliq nersilernimu qalmaqlargha chéqip nime qilmaqchimiz . . . Yaq, méhman, bundaq qilsaq bolmaydu! Millet ezasining éghizidin chiqqan bir kelime tuzkurane söz, qildin qiyiq kupurane heriketmu . . . Ulugh xanliqning uligha zerer yetküzidu. Gézi kelse, iman we mesuliyet bilen déyilgen bir sözmu qudretlik xanliqimizning xisletlik chirighini nurlanduridighan may, küchlendüridighan pilik. Wijdan bilen ish qil, méhman. Sen – uyghur, sen – musulmandursen! . . . («Xarabati» 106-, 107-, 108-betler)

Mushuqurlarni oquwatqinimda, hayajandin«esteem!», «Admire!»① Dewettim. Chünki axirqi bu agahlandurushlar manga, sen – éngiliz, sen – xiristi'an, dégendek bilinip ketti. Bizde mushundaq déyeleydighan adem chiqmaywatatti. Shuning üchünmu, özimizge te'elluq meniwi tupraqni xiristi'an ehkamliri bilen toyundurup, axirida ikki xasliq zéminini ajralmas bir yaralmish qilip chüshenduq. Netijide, xiristi'an üchün orunsiz bedellerni töliduq. Nede xiristi'an bolsa, shu yerde biz bar, dep qarap, bizge munasiwetsiz ziddiyetler üchün talay qurbanlarni berduq. Yene qurban bériwatimiz . . . . Eng yaman bolghini shuki, biz – xiristi'an, xiristi'an – biz dégen bir gewdichilik qarashning

__________________

① Éngilizche, apirin dégen menada.

Yétekchilikide, bir gewde bolushqa tégishlik dunyani parchilap, diniy medeniyetler toqunushigha sörep kirduq. . . . Emma, uzaq esirler burun,

Bizdin tolimu yiraq elde yashighan xarabati del mushu meslini intayin toghra hel qilip, milliy xasliq bilen diniy özlükni düshmenleshtüriwetmigen hem bir-birige yem qiliwetmigen. Mushuning özila möjizane muresse idi.

Baya körgen qurlar, uning teyyarliqsiz halettiki mewqe ipadilishi. Eger u, sawaq yaki terghibat qiyamida turghan bolsa, «uyghur, andin musulman» qarishini téximu éniq sherhiyligen we bu ikkisining muresse halitini chirayliq mejazlar bilen yenimu ishinerlik lewzde bayan qilghan bolatti.

Men bir xiristi'an murti bolush süpitim bilen, islam ölimasi sanalghan xarabati hezretning roh we mewqesini qorshap turghan birlemchi alametlerni hem uning ebediylik yadrowiy yüzlinishni toluq chüshendim dep éytalmaymen. Biraq, uning menpe'et bilen étiqadni qana'etlinerlik muresse noqtisigha élip kélip, milliy menpe'etning eng adettiki ipadisi üchünmu zor mesuliyet pozitsiyiside bolushi we amalsizliqtin ejir qilalmisimu, waz kechmeslik rohi uning hayatining adaqqi tiniqlirighiche parlap turidu. Men mushu ishenchilik alametlerdin uning di'alog, telqinlirini anglighandek boldum. Hetta uni özi bilen dewrdash bolmighan meshhur islam peylasopi jamalidin afghani① bilen xiyalen munazirigimu sélip kördüm.

- Xarabati hezret – dédi jamalidin afghani méhmanlar dastixangha toluq özliship, bir-biridin tartinmas bir halgha kelgende, özi nahayiti hörmet qilidighan peylasopqa iltijaliq telmürüp, - özliridin bir ish xususida sorimaqni niyet qilip yürettim. Ijazetmidu?

- Xosh sorawersiler, inim, - qolini köksige qoyup turup qobul qildi xarabati hezret.

_ Kemine musulman dunyasining köp yerlirini kezdim. Ehwal omumen oxshash. Xulasem shuki, sherqtiki döletler (musulman elliri) heqiqiy ornidin turmaqchi bolsa, jezmen islahat élip

___________

①Jamalidin afghani(miladiye 1839-1993. 3. 9) Islam, ereb peylasopi, kabulda tughulup, istanbulda wapat bolghan.

Bérishliri kérekken. Özliriche, islahatni hökümettin bashlash kérekmidu yaki

Xelqtin bashlash kérekmidu?

- Xelqtin, adettiki puqradin bashlimaq zörür. Seweb shuki, islam

Rohi esli menisidin éyitqanda, hakimiyet tüzülmisige emes, her bir shexisning meniwi alimige özleshken. U yene awamning étiqadqa aylanghan heriket ipadiliri arqiliq mukemmellikke yétip, yekün tapidu.

- Barikalla, ustaz. Menmu uzundin shundaq oylap yürettim. Mana bügün toluq ishench turghuzdum. Janabliri éyitqandek, islam dunyasi islahatni xelqtin, shexsiydin bashlimiqi lazim. Buning üchün milliy iptixar tuyghusi we milliy ghorur bolushi zörürdur. Hem yene islahat telipi kishilerning éghizidiki telep bolup qalmasliqi, chin dilidin chiqqan bolushi kérek . . . Yene bir shert shuki, zulmet ichide yashawatqan xelq özi behriman bolushqa tégishlik hoquqni bilishi lazim. Shundila uni qandaq qolgha keltürüsh we qandaq qoghdashni bileleydu.(«bügünki zaman islam-ereb pelsepisi» 97-bet)

- Bek toghra éyittila inim, péqirmu shu qarashta. Mescht, medrisler we awam arisida köprek terghibat qilishimning wejhimu hem shu.

- Islahatning küchi bilen türlük ilimler tereqqi qilsa, pütkül musulman dunyasi bir bayraq astigha(toghrisi, türkiye bayriqi astigha) uyushup, bir xelq bolup yashisa . . . .

- Bunisi mumkin emes, afghani inim.

- Wejhi néme, ustaz?

- Her bir milletning özige oxshimiqi allaning iradisi. Uning ayrim qewm bolup yaritilghanliqila buning ispati. Musulman xelqler bir xil étiqad chembiriki ichide uyushup, kücheyse bolidu. Emma bu xil uyushush milliy xasliqning yem bolushigha élip barsa bolmaydu. Yer yüzidiki her bir musulman qewm alla yaratqan bir gül. Uni perwish qilmaq kérekki, öltürüp qoyush jayiz emes.

- Edebsizlik bilinmigey, men pütkül musulman dunyasi, xususen, musulman xelqler bir gewde bolup yashisa dégen ümiddemen hem mushu mewqeni quwwetleymen. Tartiwatqan riyazetlirimmu shuning üchün.

- Men bu qarashlirigha qoshulalmaymen, inim. Pakit körsettiki, alla ayrim chiray we xulq bilen yaratqan qewmlerni gheyri yol bilen bir gewde qiliwétish mumkin emes. Zorlap qoshuwalghan we hetta xalap qoshulghan halettimu milliy xasliq haman özini ashkare qilidu. Uyghur dégen uyghur. Ereb dégen u haman ereb. Uyghurlar musulman bolghini üchün, öz peyghembirining quwmi bolghan ereblerge pütün bir millet boyiche yiyilip ketmeydu. Ereblermu peyghember qowmidin bolghanliqi üchünla, diny qérindash bolghan uyghurlargha inayet qilip, bizning milliy terkibimizge singip ketmeydu hem singip ketmesliki kérek. Xuddi janapliri kabulda dunyagha köz achqan ereb turughluq musulman afghanlargha singip ketmigenliklirige oxshash(gerche afghani dégen texellusni xalap ishletken bolsilirimu)

- Undaqta, musulman qowmlar arisidiki birlik zadila ishqa ashmasmu siliche?

- Ishqa é'ishishliri mumkin. Emma, her bir millet öz xasliqini saqlighan haldiki sus meniwi(étiqad) birlik boliduki, hergizmu eslini yoqitish sheklidiki küchlük siyasiy birlik bolalmaydu. Musulman osman impériyesining ichkiy mesililiri bu noqtini ispatlap turuptu. Buningsiz mushundaq yekün chiqirish artuqche emeski, milliy xasliqini yoqitishni bedel qilghan her qandaq shekildiki birlik heqiqiy menisi bilen menggü ishqa ashmaydu. Zorlap ishqa ashurulghanlirining qisqa ömrige bolsa tarix eyni baha bergüsidur . . . . Uyumgha kelgen shu nersinimu dep qoyushum zörürki, ténch shara'ittiki diniy menpe'etning musulman milletliri üchün ortaq bolghan aliy menpe'et sanilidighanliqi sözsiz. Emma, milliy menpe'et bilen diniy menpe'et toqunushqanda, köpinche musulmanning milliy menpe'et terepke aghidighanliqidimu gep yoq. Ewladlirimiz shundaq künlerni köriduki, haman bir küni qaysibir musulman millet milliy menpe'etni qoghdash yolida, milliy menpe'etning diniy menpe'ettin üstün turidighanliqini ispatlap chiqidu. Hetta shundaq künlermu kéliduki, melum musulman quwmi milliy menpe'et üchün özining diniy qérindishini yat dindikilerning dari astigha sörep ekilip béridighan ehwalmu yüz béridu. Mana bu, milliy menpe'et üchün küresh. Xasliq kürishi, söz kalamki, milliy xasliqni yoq qilish hésabidiki her qandaq birlikke urunush netijisiz axirlashqusidur. Toghra yol shuki, milliy xasliqni qoghdash asasidiki islam birlikini tekitlesh. Shundila xasliqmu yoqalmaydu, ortaq diniy ehkamlarmu parchilanmaydu. Eksiche, chin menisidiki étiqad birliki tebi'i haldila ishqa ashidu. . . .

Mana bular, ularning méning nezerimdiki mulaqiti. Öz mewqeliri we kimlikini ashkarilash yolidiki munazirisi. Qoyuwetsek, ularning munazirisi menggü tügimesliki mumkin. Lékin ayiqi chiqmighan mushu xiyalen munazirilerdin shuni körüsh mumkinki, xarabati hezret islam chembiriki ichidiki milliy xasliqni küchep tekitlesh arqiliq «men uyghur, hem yene musulman» dégen qarishini ispatlashqa heriket qilghan. Shu asasta, milliy xasliq méhri bilen diniy étiqad méhrini ajralmas qérindashqa aylandurup, bular arisida uzundin saqlinip kéliwatqan nopuz körishi yaki tengsiz muresseni idarkiy noqtidin kélishtürüshke urunghan. Diqqet qilishqa erziydighini, bu urunushning sobyéktip netijisi yenila milliy xasliq asasidiki étiqad birlikidin ibaret bolghan. Bu teripi xarabatining mewqe, méhnet we meniwiyet kimlikini ispatlashqa yéterlik bolsa kérek.

Milliy xasliqni tektleshning özi ghorur démektur. Xarabatining sözi boyiche éyitqanda, bumu qehrimanliq.

Undaqta, xarabati nezeridiki qehrimanliq qandaq tebirlengen? Asyiliq(xa'inliq)chu?

3

Xarabati mundaq deydu:

. . . . . Esliyet menisidin köre, asiyliq démek – heq-adalet we omumiyet yolidin chetnesh démektur. Shu zamangha teqqaslighanda, millitimizning omumiy menpe'eti we toghra exlaqi, diniy mizanliri . . . Heqqaniyettur. Shul yoldin chetnesh – asiyliq érur. Asiyliqning da'irisi zera keng bolur. Chong da'iridin éyitqanda, milletning omumiy menpe'etni sétish asiyliqtur. Kichikraq da'iridin éyitqanda, milletning diniy we exlaqiy mizanlirini burmilash, rohini zeherlersh; ularni passiq- munapiqliq yoligha bashlash; ichimlik, chékimlik, qimar . . . . Kebiy nashayan ishlargha ögitish asiyliqtur. Hem yene milletning béshigha kün chüshkende, xelq qolidiki bir burda nannimu tartiwélish, ularni kemsitish; düshmenni küchlük körsitip, xelqni ajiz körüsh; düshmenni ziyade teshwiq qilip, xelqning rohini sundurush; ümidsizlikni terghip qilip, jasaretni paymal qilishmu . . . Hem asiyliqtur».(«xarabati» 146-, 147-betler) xarabati hezret asiyliq(xa'inliq) ning tebirige ulapla «qehrimanliq» uqumighimu sherhi béridu. U yene mundaq deydu: «. . . Yuqiriqilarning eksiche (asiyliqqa tebir bergenning eksiche), yaraq élip ghazatqa chiqqandin bashqa yene milliy qehrimanlarni medhiyeligenmu qehriman. Qehriman üchün medet bergen, yash tökken, bir piyale su, bir burda nan bergenmu qehriman. Qehrimangha tehsin oqughan, ushul tehsin arqiliq xelqqe rohi küch ata qilghan, ümid bexish etken; sawaq we terbiyet bergenmu qehriman. Éghir künlerde, xelqqe ishench béghishlap, istiqbal we istiqlal ümidini ashurghanmu . . . Hem qehriman . . . »(«Xarabati» 147-bet) milliy xasliq küchini ashurush arqiliq étiqad uyushushchanliqigha yétishni teshebbus qilghan xara'abati hezretning, qehrimanliq we asiyliq(xa'inliq)qa yuqiriqidek tebir bérish héch ejeblinerlik emes idi. Mushu yerge kelgende, mulahizimizning bash qisimidiki: xarabati hezret biz chüshinip kelgen qehrimanliq uqumini kéngeytip, awam yénigha qeder élip kelgen, dégen qurlarni yene bir eslep ötsek artuqche bolmas dep oylaymen. Men yene shundaq qaraymenki, awam nezeridiki ghayiwi qehrimanliq pellisini ré'alni bir noqtigha – xelqning da'imliq pa'aliyet siziqigha qeder kéngeytish – hezriti xarabatining meniwi izdinish musapiside mewqesige mas halda qazanghan yene bir utiqi. Méhnet qedemlirining muhim semerisi. Rastini désem, men gherb peylasopliridin bundaq jula we jüretni körelmidim. Xarabati hezretning rohi qorunmisa idi, uning qehrimanliq toghrisidiki tebirining axirigha: ghayiwiy uqumni ré'alni milliy menpe'etke yüzlendürüp sherhiyligenmu qehriman, dégen jümlini qoshup qoyghan bolattim.

Xarabatining uyghurche zuwan bilen éytqan qehrimanliq we asiyliq heqqidiki tebirini qayta sherhiylep olturush hajetsiz. Lékin, «xarabati dewri»ning mehsuli bolghan bu idraki tedbiqning bügünki zamaniwiliq toni kiygen uyghur jemiyitige we türlük zamaniwi keshpiyatlardin behir élip ülgürgen(gerche bundaqlarning sani nahayiti az bolsimu) uyghurlar éngigha qaysi derijide uyghunluqini tekshürüp körüsh artuqche emes dep oylaymen.

Estayidil közetsek, xarabati tebiridiki qehrimanliq we asiyliq uqumining mena pasili uyghurlar jama'itining kündilik méhnetlirige shunche yéqin ariliqta bolushigha qarimay, uning muhim aldinqi shertliri barliqini bayqaymiz. U bolsimu, «milletning béshigha kün chüshkende» we «paydiliq méhnet». Mushu ikki uqumni mentiqi yusunda yughursaqla, xarabatining pikir mewqesi aydinglishidu hem uyghur emgekchilirining méhnet mizani üchünmu bir adil meniwi taraza shekillinidu.

Eger, xarabati hezretning uyghur xasliqi singgen «milletning béshigha kün chüshkende» (béshigha kün chüshüsh dégen gep uyghurlarda bek köp ishlitilidiken) dégen gépi biz dep kéliwatqan «millet kirizisigha patqanda» dégen uqumgha tengdash-menidash bolidighan bolsa, undaqta, késip éytimenki, uyghurlar hazir éghir kirizista. Bu kirizis, yeni xarabati tili boyiche éyitqanda, uyghurlar béshigha chüshken bu kün aldi bilen meniwi yaqtin közge chéliqidu.

Ijtima'iyet ilmiy xadimlirigha shunisi sir emeski, dunya köp qatlam we köp menbelik medeniyetning birikishidin tüzülgen ijitma'iy gewde bolsimu, lékin her bir dewrning medeniyet yadrosi bolidu. Bu yadrowiy noqta shundaq bir yultuzki, u öz nurini eng yiraq jaylarghiche taritidu. Yene kélip, medeniyet waku'um noqtilirigha téximu asan yétip baridu(diqqet qilish kérekki, bu yerde déyiliwatqan «medeniyet wako'omi» uqumi zamaniwi medeniyet uqumigha qaritip éytiliwatidu). Her xil medeniyet muhitining özige te'elluq quyashi bolsimu, emma küchlük nurini qinigha sighduralmighan we omum étirapigha érishken yultuz qudriti aldida tosalghusiz chaqnashqa amalsiz. Xuddi gaz lampa yénida jin chiraghning, éliktir lampisi aldida, gaz lampisining, quyash nuri astida éliktir lampisining yuruqi xireliship ketkinige oxshash. Chünki yéngiliqqa intilish dunyaning hemmila yéridiki insangha ortaq. Del mushu yéri, eneniwi yerlik medeniyet quyashini xirelishish kirizisigha muptila qilidu. Zamaniwi dewrge uyghun medeniyet aldida temtireshke, hetta boyun qisishqa élip baridu. .. . .

Uyghurlarning ana makani bolghan ottura - merkiziy asiyaning bir mehel jahanning medeniyet merkezliridin bolghini pakit. Uyghurlarning, öz pa'aliyet meydani bolghan bu rayonda turup, dunyaning tarix we medeniyet tereqqiyatini ilgiri sürüshke gewdilik töhpe qoshqinimu rasit. Oxshimighan dewrde, oxshimighan ellerning medeniyet merkizilik ornigha ötkinimu emeliyet. Mushu «merkez»lik ornining köchüp, almiship yürgininimu ilim ehli toluq bilidu. Pakit shuki, «medeniyet merkizi»lik orni héch bir el we irqqa menggülük bexshende qilinghan imtiyaz emes. Uni saylam arqiliq bergilimu we tartiwalghilimu bolmaydu. Peqet uni téxnikilashqan uniwérisal medeniyet küchi arqiliq we ixtiyar étirap bilen qolgha élish mumkin. Amérika we gherbiy yawropa ellirining zamaniwi medeniyet küchi arqiliq omumiy étirapqa érishishi buning tipik misali. Yene yüreklik éytish kérekki, mushu eller yene xéli bir mezgillergiche jahan medeniyitining qaynaq merkezliridin bolup qalidu.

Esli témimizgha qayitsaq, dunyadiki barche milletler qatarida uyghurlarmu köz aldidiki yéngiche medeniyet zeretliridin qéchishqa amalsiz. Ularmu bashqa milletlerge oxshash, sirtqi medeniyetni öz imkaniyetlirige uyghunlashturup qobul qilishqa hem eneniwi milliy medeniyitini mewjud bolush qudritige ige qilishqa tirishidu. Lékin, yoshurmay éytish kérekki, bu jehette uyghurlar töleydighan bedel her qandaq bir milletningkidin köp bolidu. Buni ularning perqliq orni we bir yönilish üchün uyushup ülgürmigen rohiyet alimi belgiligen.

Aldi bilen közimizge xiris bolup körünidighini we bashqa milletlerge bilingen kebi ortaq xiris-dunyawi éqimgha aylanghan gherb medeniyiti. Bu, gherbtiki tereqqiy tapqan köp xil millet medenyitining uzaqtin buyanqi unwérsal yughurulmisi bolup, bu hetta yer shari medeniyitining bir qutubi we bir xil idi'ologiye éqimini shekillendürgen. Buninggha, qoghdulush imkaniyiti toluq bolghan hindi we xenzu medeniyiti kebi qedimiy we da'irilik séstimilarmu taqabil turushqa amalsiz. Ularmu öz enenisi asasidiki milliy medeniyitining mewjudluq küchini ashurush koyida tirkeshmekte. Ottura asiya medeniyiti we enenisining ghol éqinini teshkil qilidighan uyghur meniwiyet ghezine leshkerlirimu buningdin mustesina emes. Ularmu özining hayatliq muhitini istiladin saqlash ghémide. Lékin, gepni egitmeyla éyitish kérekki, dunyawi hadisige aylanghan bu medeniyet endizisining tesir da'irisidin héchqandaq bir milletning eneniwi medeniyiti qéchip qutulalmaydu. Hetta, gheyriy resmiy dunya tili ornigha kötürülgen éngiliz tilimu özi shekillendürgen «éngiliz tili medeniyiti» qorghinini sirtqi medeniyet zeretliridin qoghdap bolalmay aware. Démek, bu, medeniyetning hemmila sahesige chétilidighan, hemmini quruq qoymaydighan qudretlik magnit, rehimsiz meniwi opqan.

Uyghur milliy medeniyitining ezeliyilik we ebediylik muhitidin élip éytqanda, uninggha tarixtin buyan pak ösüsh tupriqi bolup kelgen we buningdin kéyinmu yekta böshük bolidighan bu makan emdilikte öz chégrisining bulung-bulunglirimu sirtqi medeniyet zil-rilisidin tewrep kétiwatqanliqini sézip turuptu. Buni az dep, «siyse süydüki yétidighan» (uyghurlar «ariliqi nahayiti yéqin» dégenni mushundaqmu ipadileydiken. Toghra yaki xata bolushidin qetinezer, mushu sözni ishletkinimge xoshalmen) etrap elliri, éniqraq éytqanda, hindi, xenzu kebi qedimiy milletlerning küchlük xasliqqa ige milliy medeniyiti; ruslarning körünüshi sherqche, yiltizi gherbche bolghan xirsti'an dini(tarraq da'iridin éytqanda, pirawislawiyan dini) asasidiki maslishishchan medeniyiti we dini islam bolsimu, enenisi hem örp-adetliri özgiche tüske ige ordu-afghan medeniyiti...qatarliq xasliq küchige ige rayun xaraktérlik medeniyet éqinlirimu uyghur milliy medeniyitining yétilish we mewjudluq muhitigha xiris élip kelmekte. Qinini taraytmaqta......

Eng yamini shuki, dunyawi we rayun xaraktérini alghan medeniyet éqinining zerbisidin saqlinip bulalmaywatqan qedimiy uyghur medeniyiti öz ghemgüzarlirining éghish xirisigha düch kelmekte. Bu gep, bizning bu eldiki kishlerge ghelite anglinishi mümkin. Lékin bu rast. Uzaq muddet közitish we tetqiq qilish arqiliq shuni hés qildimki, uyghurlarning yéngi medeniyet hadisilirige intilish xahishi dunyadiki her qandaq bir milletningkidin küchlük. U elge barghanlar körüduki, dunyadiki paydiliq we paydisiz barche medeniyet uyghur gewdiside özini körsitip ülgürgen. Dunyawi tillarni öginish qizghinliqi hazirqi uyghurlar arisidiki eng zor dolqun. Kompiyutér sétiwélish, chetellerge chiqip oqush....dek qiziq noqtilarmu kishini alahide jelib qilidu. Bu elwette ijabiy yüzlinish. Lékin, qizlarning yérim yalingach yürüshlirini qaysi bir el paydiliq medeniyet dep qubul qiptu? Sorun-sorunlarda eng küchlük haraqlarni özliri bes-beste taliship ichiship yene «bizge qalghini mushu haraqla iken» dégen geplerni uyghur yashliridin bashqa yene qaysi bir millet yashliri dep béqiptu? Yalghuz bula emes. (Ehwal mushu chégrida toxtisa meyli idighu) ademni téximu heyran qalduridighini, dunyawi illet bolghan zeher chékish we eydiz késilimu qisqa waqit ichidila uyghurlar arisida yamrap, ademni chöchütkidek sangha yetti. Buningdin bashqa, körgenla yéngiliqlargha qarighularche mestane bolidighan adettiki kishlerdin sirt, uyghurning medeniyet sahesidiki hemme ishni bilip qilidighanlarmu öz méhnetlirige bilip-bilmey «yüz örüsh» tamghisini bésiwatidu. Alayli, dangliq naxshichilar bizning bu yerdiki moda ahanglarni yaki etrapidiki hindi, ordu qatarliq milletlerning kino naxshilirini özgertip qorashturupla sadda xelqni aldawatidu. Özining «12muqam»we ésil xelq ahanglirini éytishni öginishning ornigha, uni konigha yépishqanliq, erzimeydighan ish dep ösek tarqitiwatidu. Ziyaliylarning bir qisimliri bolsa, uyghur tilida méhnet qilip nan tépip yewatqan turuqluq, perzentlirini öz ana tilida oqughuli qoymay, türküm-türkümlep bashqa tillardiki mekteplerge oqushqa bériwatidu. (Elwette, bashqa sahedikilermu bar. Köprek körginim ziyaliylar) lékin héchbiri méning hemme oqurmenlirim birdinla bashqa tildiki eserlerni oquydighan bolup qalsa, men kimge atap eser yazimen? Nanni nedin tépip yeymen? Dégenlerni oylimaywatidu. Alim, yazghuchilar arisidin uyghur tili we medeniyitini kemsitidighanlar chiqishqa bashlidi. Ular «bashqa millet tilida yazalighan bolsam, esirim dunyagha yüzlinetti, nobél mukapatigha érishettim» dep zarlinidighan boluwélishti. Hetta ayrim sandikilerning uyghur til we medeniyiti hazir öz rolini yoqatti, dewatqanliqini, nahayiti az bir qisimlarning uyghur bolup yaralghini üchün nomus qilip digen geplirini anglap qaldim. Rast gepni désem, mushu gepni dégenlerge (ularning isimini démiginim yaxshi) heyran qaldim we méning derhal ularning ornigha uyghur boluwalghum kepketti. Yene estayidil közetkenler hés qiliduki, bir qisim yashlar uyghur tilida sözlimeydu. Bumu ana tilining qimmitini inkar qilghanliq bolmay néme? Ziyaliylar mushundaq qilsa, awamdin yene némilerni kütüsh mumkin? Uyghur til we medeniyiti uning égisi bolghan uyghurlar teripidin qoghdalmisa, uni biz bérip qoghdap biremduq? Ular hazir özining qolidin kélidighan ishlarni qilmay, kelgüside mushu ish üchünmu bizdin ümid kütse, bizning nopuzluqlirimiz buninggha néme dep inkas qayturar?

Dep kelsem, uyghurlar heqqide deydighanlirim bek köp. Lékin bu maqalide gepni sel qisqartidighan yerge keldi. Qisiqisi, yuquriqidek dunyawi, etrap we ichkiy medeniyet amilliri hem uninggha totqan türlük pozitsiye, murekkep imkaniyet wejhidin uyghur medeniyet ghemgüzarliri töleydighan bedel bek köp bolidu. Shunga deymenki, uyghur medenyiti nahayiti küchlük xirisqa düch keldi, yeni u kirizis halitide. Xarabati sözi buyiche éytqanda, uyghurlarning béshigha kün chüshti. Emdiki gep méhnetning qaysi mewqede bolushida qaldi. Men shundaq qaraymenki, bügünki künde her bir uyghur méhnitining ortaq milliy menpe'etke uyghun yaki uyghun emesliki; wijdani mesuliyetke bap yaki muxalip ikenliki uning, «uyghurlar béshigha chüshken kün» ge azraq bolsimu sayiwen bolalighan yaki bolalmighanliqi bilen ispat tapidu. Oqurmenler shuninggha diqqet qilishliri kérekki, men bashta tilgha alghan «paydiliq méhnet» uqumi mana emdi wijdani mesulyet we ortaq milliy menpe'et dégen uqumlargha qimmet ata qilidighan konkirét pa'aliyet bolup közge chéliqiwatidu. Chüshinish kérekki, xarabati sherhiysidiki qehrimanliq uqumimu del mushu «paydiliq méhnet» pa'aliyiti arqiliq öz xaraktérige uyghunlishidu. Xosh, undaqta emdi uyghurda qehriman kimler?

Buninggha jawap bérish asan bolmisimu, lékin bir jümle gep: musht kötürgen qehriman emes. Buni men, uyghurlarning hélimu qara küchke ehmiyet bilen qaraydighanliqidek ré'alni emeliyitini nezerde turup dewatimen. Xarabati hezretning idrakiy yekünini mizan qilghan emeliyetchil qehrimanliqmu qara küchni emes, eqliyliqni umurtqa qilghan, elwette. Mushu jehettin, uning qehrimanliq heqqidiki tebirini uyghurlar üchün menggülük méhnet mizani déyish mumkin. Hazir üchün téximu shundaq!

Uyghur jama'itige shu nerse sir emeski, dunyawilishish dolquni hémayiside lekming-lekminglighan medeniyet leshkerliri uyghur milliy medeniyet zéminigha sep tartip kéliwatidu. Intérnéttin basqun qiliwatidu; radi'o dolqunliri arqiliq tarqiliwatidu; kino-téléwiziye we tiyatir wastiside kiriwatidu; yoquri téxnikiliq turmush lazimetlikliri, yémek-ichmek, kiyim-kéchek we türlük zamaniwi esliheler yardémide omumlishiwatidu. Buning omumlishishi bezide haya bolup, bezide nomussizliq bolup apiride boliwatidu. Buningdin raxmanmu we sheytanmu yariliwatidu. Buning tesiride, uyghur yashlirining wujudidiki wijdani küch we jasaret eydiz we zeherge paymal bolup, milliy istiqbalning égiliri öz ejdadlirini derdke muptila qiliwatidu. Qizlardiki kam tépilidighan güzellik, shermi-haya we pezil-letapet....nefis opqanliqqa yem bolup, ulardin ejdadi kötürüp qopqusiz nomus we milliy xorluq tughuliwatidu. Uyghur enenisining gholigha pichaq oruliwatidu. Xasliqqa toyunghan uyghur medeniyitining re'is ezalirigha köydürge chiqip, nepes élishi qiyinlishiwatidu. Qedimiy we yéqimliq, ipadilesh küchi zor bolghan uyghur tilining pa'aliyet muhiti tariyip kétiwatidu. Milliy ma'arip, milliy medeniyet, milliy enene, milly örp-adet we hetta milliy pisxika.....öz xasliqi we jelpkarliqidin qéliwatidu. Buning netijiside awam rohini, yurt-yurtlarni ümidsizlik sheytini deydeyge séliwatidu. Buningdin yenimu küchlük qoyun örlep, milly istiqbal menzilining yüzini xunükleshtürüwatidu. Til, medeniyet, enene, pisxika....qatarliq uyghur mewjudluqining umurtqisini teshkil qilidighan söyümlük terkibler assimilyatsiye bolush, héch bolmisa shalghutlishish xewpige düch kéliwatidu.....insaniyet medeniyining qimmetlik bir terkibi qatlimi bolghan bu milliy bayliqning, téximu éniq éyitqanda, insaniyetning özgiche bir xil tepekkur méwisining ün-tinsiz yoqap kétish aqiwétini uyghurlarla emes, pütün dunya ehli hem qobul qilalmaydu. Lékin shundaq bolushigha qarimay, köz aldimizdiki medeniyet ré'alliqi bek rehimsiz istilachiliq rolini éliwatidu. Uning heywisi shu qeder zor boliwatiduki, hetta özini yuqiri qatlam ziyaliysi sanaydighan bir qisim uyghurlar bu xil ré'alliq aldida «assimilyatsiye» dégen uqumni tebiy muqerrerlik sheklide qobul qilishqa pisxika jehettin teyyarliniwatidu. Bu bek xeterlik yüzlinish. Diqqet, uyghur qérindashlirim, bu bek xeterlik bashlinish!

Hemmila yaqni ümidsizlik, chüshkünlük qaplighan, ajizliq we rohi'iy ze'iplik milliy étirap derijisige örlewatqan mushu achchiq ré'alliqtin musht, tépik kebiy qara küchke tayinip qutulghili bolmaydu. Buninggha emes, miltiq, hetta yadro qoraligha tayinipmu bu xil xiristin qutulush esla mumkin emes. Ehwal mushu derijide éghir. Shunga déyish kérekki, bügün uyghurning béshigha tarixtin buyanqi eng éghir kün (xiris)keldi. Emdi buningdin kimlergidu dadlapmu we hetta 840-yillardikidek millet boyiche yashash makanini tashlap, bashqa yerdiki qérindashliri arisigha qéchipmu qutulghili bolmaydu. (Miladi 840-yili uyghurlar gherbtiki qérindashliri zéminigha sürülüp öz mesilisini hel qilghanidi, emma emdiki türlük medeniyetler hujumidin qéchip qutulush mumkin emes. Yoshurmayla dep qoyayki, shu yillardikidek uyghurni qoynigha alidighan qérindash boshluqmu emdi yoq. Bar dep tesewwur qilghan halettimu, hazirqi medeniyetning tarqilish süriti aldida negila qéchish beribir.) shunga, jismaniy merdaniliqni tayinish küchi qilghan ilgiriki mikirsiz qehrimanliq bügünki medeniy namerdlik we idraki rehimsizlik aldida öz qimmitini namayen qilishqa amalsiz. Mundaqche éytsaq, emdi ular qehriman emes. Mushundaq ehwalda, wetende put dessep turup millet menpe'eti üchün bash qaturghanlarni qehriman dések bolmamdiken? Özining xizmet ornini mehkem saqlap, ünümlük ejirliri arqiliq töhbe yaritiwatqanlar qehriman emesmiken? Üsiti-üstilep qoyuliwatqan hashar-séliqlarghimu pisent qilmay, bir siyam yer üchünmu jan tikip ishlewatqan we ewladi üchün yashash makani saqlap bériwatqan japakesh déhqanlar qehriman emesmiken? Özi ach-yalingach qalsimu, millet bexti üchün perzentlirini chidap oqutuwatqan ata-anilar qehriman emesmiken? Xarabati hezretning pikiriy mewqesidin keskin bilinip turuptuki, bügünki künde u hayat bolghan bolsimu yuquriqilarni jezmen qehriman dep qarighan bolatti. Bula emes, uning awam méhnitige uyghunlashturulghan qehrimanliq tebirining menen rohi boyiche éytqanda, bügünki xirisqa tolghan dewrde, uyghur millitining istiqbal- we mewjudluqi üchün pikir we méhnet qiliwatqanlar qehriman. Téximu éniq éytqanda, uyghur mewjudluqining belgisi bolghan uyghur tili, uyghur medeniyiti, uyghur enenisi we uyghurgha xas meniwi dunyani qoghdash yolida ün-tünsiz kürishwatqanlar qehriman. Uyghur menpe'eti üchün kökrek kérip otturigha chiqqan, uyghur üchün heq gep qilghan, milliy burchini shexsiy menpettin üstün qoyalighan qehriman. Uyghur medeniyitini yükseldürüsh arqiliq, dunyawiy medeniyet qaynimidin yéngiche bir halette üzüp chiqish ghémide tirishwatqanlar qehriman. Sirtqi medeniyetning tesir küchini angliq hés qilish bilen birge, milliy medeniyetning xasliq qudritini heqiqiy chüshengen we bu qudretni yenimu ashurush koyida méhnet qilghanmu qehriman. Xarabati tebirige eynen murajet qilsaq, millet ijtima'iy we medeniyet kirizisige patqan mushu künde, perqliq méhniti arqiliq awamning milliy iptixarini ashurup, rohini urghutqan, ulargha ümid, ishench bexish etken batur tewekkülchiler; alim, edip we senetkarlar qehriman. Eser, notuq we türlük emgek pa'aliyiti arqiliq xelqige iman, étiqad, milliyet we pezilet....terbiyisi bergenmu qehriman. Dili, tili we herikitidin zeher hem türlük yuqumluq késellerning ziyinini sherhiyligen, uning yamrishini tosup, milliy ze'iplikning aldini élishqa heriket qilghanmu qehriman. Eng addi xizmet ornidimu milliy menpe'etke paydiliq méhnet qilghan, tili mkansiz bolsimu, dilida milliy burch mewqesini yaqlighan qehriman. Özige eng paydisiz halettimu özini «uyghur» déyeligen we ana tilida söyünüp turup bir jümle söz qilalighanmu qehriman. Hem yene qehriman déyilgen yuqiriqi kishler bilen bir septe, bir mewqede turalighan; ulargha her yer, her jayda tehsin oquyalighan qehriman. Hemme öz ghémide qalghan mushu künde, öz xelqige tériqche éhsan qilip, milliyet méhri hés qildurghan; yétim - yoqsullargha bir piyale su, bir burda nan chaghliq nerse bérip, iman we qérindashliqni ésige salghanmu qehriman.....

Yuqiriqilarning eksiche, chong jehettin éytqanda, milletning omumiy menpe'etini sétish asiyliqtur. Xarabati hezretning tebirini tedbiq qilip éytqanda, milletning béshigha kün (xiris) kelgen peyitte, qimar, zeher, pahishilik we türlük yuqumluq késeller wastisi bilen milliy ze'iplikni keltürüp chiqirwatqanlar xa'in. Dunyawi medeniyet yüzlinishige köz yumup, milliy tereqqiyatni chekligenler-boghup qoyghanlar xa'in. Milliy medeniyetni (til, enene, örp-adet....ke oxshash medeniyetke te'elluq hemme terepni) inkar qilip, sirtqi medeniyetke qarighularche meptun bolghanlar xa'in. Dunyawi medeniyet hadisisini ziyade sirliqlashturup, xelqni kemsitkenmu xa'in. Öz xelqi we xelqining hemmila nersisini pes körgenler xa'in. Millet keskin burulush dewride turghan bügünki peytte, tili, dili we méhnitide milliy menpe'etke paydisiz alametlerni sadir qilghanlarmu xa'in. Milletni ajiz körsitip, sirtqi küchning tesirini ziyade tekitligenmu xa'in. Milliy istiqbal we mewjudluq heqqide ümidsizlik uruqi chéchip, xelqni qaymuqturghan, awam rohini chüshürgenmu xa'in......xarabati sözini eynen éytqanda, xelq qolidiki bir burda nan we bir piyale su chaghliq halal menpe'etke xiyanet qilip, milliy qérindashliq rishtige dez ketküzgenmu hem xa'in. Bula emes, (türlük zörüriyet wejhidin, xa'inliq uqumining bashqa mezmun, pasilliri qisqartildi)......

4

Körünüp turuptiki, bashta éytqinimdek, xarabati nezeridiki qehrimanliq bilen asiyliqning mene pasili shu qeder yéqin. Yene kilip bu, awamning kündilik méhnetlirige shu qeder uyghunlashturulghan. Her bir adem, meyli u qaysi sahede xizmet qilsun, peqet xelqige, xelqning milliy menpe'etige paydiliq méhnet qilsila (hetta paydiliq bir éghiz söz qilsimu) u qehriman. Eksiche bolsa, asiy. Bu yerde déyiliwatqan meniwi pasil birla söz, yeni méhnetning milliy menpe'etke paydiliq yaki ziyanliq ikenliki. Xarabati chüshenchisdiki zakun mana shundaq addi. Shunga uni bügünge tedbiqlashmu addi. Tedbiqlanghandin kéyinki milliy kimlikni ayrishmu oxshashla addi.....bir qarisa, uyghurning hemmisi qehrimandek, yene bir qarisa, hemme uyghur asiy terepke ötüp qalghandek.

Emma, méning közitishimche, uyghurlar mesilige undaq addi qaraydighan, pikiriy angqaw millet emes. Ularning tilida «paydiliq méhnet» dégen söz ajayip chongqur menalargha ige. Bu sözning menisi hetta déhqanghimu kündek ayding......

Yashash yolidiki küresh, türlük menpe'et éhtiyaji we bi'ixtiyar qilishwatqan her xil maddi, meniwi emgekler nurghun kishini « paydisiz méhnet» pasiligha sörisimu, lékin késip déyeleymenki, paydiliq méhnet qiliwatqanlar yenila mutleq köp sanni igileydu. Men közetken ürümchi, ili, aqsu, qeshqer, xoten kebiy qedimiy yurtlardiki uyghur méhnetkeshliri bu noqtini ispatlidi. Shunga, ishench bilen éytimenki, uyghur yoqalmaydu. Uyghur tili, uyghur medeniyiti, uyghur enenisi.....yoqalmaydu. Uyghurning özige qimmetlik bilingen hichnersisi yoqalmaydu! Buning üchün ilim ehlilirige körsitidighan asaslirim shuki, aldi bilen uyghurlar meniwiyiti waku'um millet emes. Ular yaratqan qedimiy, köp qatlamliq medeniyet xezinisi zamaniwi gherb medeniyitini öz imkaniyetlirige uyghunlashturup qobul qilishqa qadir. Bu hal, uyghur pisxikisigha we jasaritige zor ilham.

Ikkinchidin, uyghurlar bashqilar éytqandek ziyade az nopuzluq millet emes. «Birleshken döletler teshkilatining ma'arip, pen-medeniyet teshkilati bir millet tilining ewladmu-ewlad dawamlishishining aldinqi sherti az dégendimu 100ming adem shu xil tilda sözlishishi kérek dep körsitidu». (Uyghurche «bilim-küch» jornili 2003-yilliq 10-sanigha qarang). Uyghurning nopusini mushu sanning yüzlerche hesisige barawer dep qarash eqilge tamamen uyghun. Shunga, bundaq köp nopusluq milletning tili yoqilip kétishi mumkin emes. Uyghur medeniyitining yiltizi, posti we körki bolghan uyghur tili yoqalmighan iken uyghurmu menggü mewjud bolup turuwéridu.

Üchinchidin, uyghurlarning millet dini bolghan islam dini xasliq küchidin paydilinip, dewr yéngiliqlirini öz mizanlirigha uyghunlashturup qobul qiliduki, hergizmu sirtqi medeniyet tesiride özgirip ketmeydu. (Mesilen, dewr qanche özgersimu halal we haramliq ölchimining özgermiginige oxshash), bu xil ré'alliq, islam ehkamlirigha ariliship ketken uyghur udumlirini diniy étiqad tesiride saqlap qélishqa paydiliq.

Tötinchidin, ottura asiyadiki özbék, qirghiz, qazaq....qatarliq türkiy milletler tili we medeniyitining mewjud bolup turushi, uninggha qérindash bolghan uyghur tili we medeniyitini küchlük mewjudluq meniwi zémini bilen temin étidu. Bir hésabta, ottura asiyadiki türkiy xelqler tili we medeniyiti uninggha yiltizdash bolghan uyghur tili we medeniyiti üchün küchlük meniwi térek. Shunga, uyghur tili we medeniyiti ayrim kishler perez qilghandek undaq asan yoqilp ketmeydu.

Eng axirqi we eng asasliq bir sewep shuki, hazirqi dewrde uyghur bolup yaralghanliki adem öz ornini chin menisi bilen tonup yetti. Bu xil tonush ularni tebiy haldila istiqbal üchün körüshüshke élip baridu. Téximu ehmiyetliki shuki, mushu xil özini tonushning türtkiside türküm-türkümligen ziyaliylar mewjudluq kürishike, yeni ana tili, medeniyiti, enenisi we étiqadini qoghdash kürishige atlandi. Yüzligen, minglighan .....yuqiri sapaliq emgekchiler til, medeniyet, ma'arip, sehiye, tenterbiye qatarliq sahelerde we yuqiri téxnikiliq kespiy organlarda angliq halda méhnet qilmaqta. Bularning sani yene özlüksiz köpeymekte. Bilish kérekki, bular zadila sel qarashqa bolmaydighan küch. Uning üstige, bularning héchbiri milliy mewjudluqidin waz kéchishni xalimaydu. Mehmud kashigheriy we newa'i hezret dewirliride «erep tili heselist, paris tili shekerist, uyghur(türkiy) tili bekerist» dep dawrang salidighan shunche köp asiy ziyaliyliri bar shara'ittimu mewjudluqidin qalmighan bu güzel, qedimiy til, -«uyghur tili-barliqim, uyghur tili-meniwi wetinim» dep qaraydighan we mushu mewqe uchün méhnet qiliwatqan san-sanaqsiz ziyaliyliri yétiship chiqiwatqan bügünki künde zadila yoqilip ketmeydu. Tekrarlaymenki, uyghur tilila yoqalmaydiken uyghurlar hergiz, hergizmu yoqalmaydu!......

Gerche shundaq bolsimu, xiris yenila nahayiti köp. Qehrimanliq bilen xa'inliqning pasili bekla yéqin. U yene yéqinlishwatidu....emma, kishini xushal qilidighini, kirzis éghir bolghansi'éri, «paydiliq méhnet» mu shunche köpiyip bériwatidu. U barghanséri köpiyidu....

Lékin shundaqtimu, xarabati pikiriy mewqesidin balqip chiqqan meniwi iznalar yekünini semimiylik bilen uning esli heqdarlirigha qayturimen:

«Qehriman yénimizda, xa'inmu yiraqta emes!»....



2003-Yili 31-dékabir, aqsu

Unregistered
31-08-12, 16:58
«Qehriman yénimizda, xa'inmu yiraqta emes!».... emma perq etish tes.....