PDA

View Full Version : Bala Terbiylesh Usulimiz ve Ozluk Chembirigi



Dengiz
14-08-12, 00:42
Aaaaaaq tash! Kooook tash! Derya boyida suzuk tash! Oynaydighan bala baaarmu?
- Balilar qoshaqliridin.


Qachanlardidu bu qoshaqni eytip dostlirimizni chaqirghanlighingiz esimizde bolsa kerak. Bugun etrapimgha qarap baqsam bu qoshaqni ballirimiz eytivetiptu, emma men davamliq bu qoshaqni seghinip, siz oqurmen dostumni “aq tash kok tash pikrimizni ortaqlishidighan kishi barmu ?” dep chaqirghum keldi ve bir addi ana bolush supitim bilen tejirbisiz bolghanlighim tupeylidin, intayin shoh tughulghan kichik oghlum bilen otturimizdiki ana baliliq munasivetlerde nurghun qiyinchiliqlargha duch kelgenligim uchun oz qiyinchiliqlirimni ve bu qiyinchiliqlarni yengish jeryanidiki emili tejirbillirimni siler bilen oratqlishishni halidim…..
Hemmimizge ayan bolghinidek, gerche insanning maddi bayliqliri cheklik menbege ige bolsimu emma rohi bayliqi cheksiz menbege ige bolup bu cheksizlikni insanni qorshap turghan menbe chembiriki emiliyette insanning menbe chembirikige yeqinlishishi , urulushi , surkilishi ve yepishishidin peyda bolghan zerettin alidu.del shundaq bolghanliqtin bugunge qeder mustemlkichiler ozi mustemlike qilghan milletlerning rohi menbesini yoq qilishni uchun u milletke mensup bolghan her bir insanni menbe chembirigidin chiqirishqa herket qilip nahayiti kop bash qaturup keldi, chunki u insan mebe chambirigidin ayrilghanda ozi teripidin namayende qilinghan ve menbe teritpidin etirap qilinghan kimligini yoqatqan quruq jazigha aylanghan bolatti halas. Bugunki kunde uyghurlar del shundaq bir kirizisqa duch kelivatmaqta ve bu sevep tupeylidin Sherqi turkistandiki Uyghur baallirini kimlik menbesi ichide terbiylesh Uyghur ata aniliiri duch kelivatqan eng eghir mesilidur. Del shu seveptin, aldi bilen bu yerde ata anilarning gherp elliridiki bala terbiylesh usuli ve hitaylarning bala terbiylesh usuli shundaqla uyghurlarning bala terbiylesh usuli ve uyghurlarning siyasi ornining Uyghur bala terbiylesh usuligha korsitidighan teisiri ve bu jehettiki yengishke tegishlik qiyinchiliqlar ustide tohtilip otmekchi.

yillar ilgiri qolumda 6 ayliq bovaq bilen gherp dunyasining tupraqlirigha dessiginimde asmanning suzuk ve kengligini Urumchi asminining is basqan qaranghgulighigha selishturup: “ men kettim suzuk havagha ,sen qalding Uyghurum is ve tumanda…” dep qoshaq qetip ichimde hursinghan emma balamning teghdiri uni qandaq terbiylesh toghrisida qisqisi zadila oyliship baqmighan,chunki uni bu asmini keng sap havada chong bolidu dep intayin hatirjem bolghan nahayiti tejirbisiz bir yash ana idim. Shu chaghlarda tunji bolup diqqitimni tatqan montreal kochilliridiki mundaq bir veqe helimu esimde. Yoldin otush uchun qizil chiraqni saqlap turattim. Ikki yesli qoutquchisi bir 4-5 yashlar etrapidiki bir top yesli ballirini yoldin otkuzmekchi bolup retke tizdi. Yeshil chiraq yanghanda yoldin otkuchiler hemmimiz u ballilargha yol berip ularning yoldin otushige yardemleshtuq. Shu chaghda nimigidu huyi tutup qalghan bir kichik oghul bala manghgili unimay yolning otturisida turivaldi. Ot ochurguchilerdek egiz ve ustihanliq kelgen er oqutquchi tohtap u balining aldigha engiship kulumisiridi ve balining murisige qolini qoyup otungen halda:

“Chong yigit, eger sen bizge yardem qilip yoldin otup ketken ve biz dostliringgha yetishvalghan bolsaq sendin bekmu minnetdar bolghan bolattim. Bizni saqlap turghan shopurlarning hemmisi seni “ bravo!chong yigit, yol boshatqininghga rehmet” dep sendin hosh bolghan bolatti.” Didi.
Balining tutulghan chirayi asta echilip etrapigha qarap qoydi ve yoldin oqutquchisining qolini tutup yugrigenche otup ketti. Balining yol boshitishini saqlap turghan machine ve aptobus shopurlirining hemmisi digudek “ merci mon ami!” dep waqiriship baligha qaritip deriziliridin bash barmiqini chiqirip rehmet eytti. Shu chaghda eger bu sherqi turkistandiki melum doqmushta bolup qalghan bolsa ehval qandaq bolghan bolatti dep oyludum. Qachanlardidur bir chaghda urumchining jenubiy dervaza rayonidiki bir tot kochida ottura yashlardiki bir ayalning kichikkine qizi yolda keynige tatip yighlap mangghili unimay turivalghanda beshigha birni urup sorep manghganlighi kochidiki shopurlarningmu “ olgung keldimu! Yao sima!” Dep her hil tillarda waqiriship tillap ketishkenligi, u ayalning achchcighini heliqi qizchaqtin chiqirip qizini heli uzaqqiche dushkelep urup mangghanlighi esimge keldi, shu chaghda u kichik qizgha bek ichim aghrip u ayalgha yetishivelip “hede ozingizning qizimu? Undaq iqlmanga , bek omaqke qizingiz . yighlap ketti disem , “ yolingizgha menginga henim, mushtumdek turup edemge nesihet qilimen dimey, bala tapqanda koremiz sizning urmighiningizni” digenligi esimge keldi. Shu chaghda u kichik qizni nechche kungiche hiyalimdin chiqirivetelmigen idim.

Men bu yerde bu ikki vveqeni eslep otush arqiliq , uyghurlarning bala terbiylesh usulini peqet qizini urghan ayalgha merkezleshturup omumlashtirup tesvirlep korsetmekchi emes. Elvette birsi yesli oqutquchisi, Canadada balilarning hoququi eng ustun orunda turidighanlighi uchun balilarni ezizlesh her bir grazdanning qanuni mejbuiryiti. Emma sherqi Turkistan hitay mustemlikisi astida bolghanlighi ve balilar eng yuquri kapletke ige qilinghan bir dolet tuzumi bolmighanlighi uchun nurghun balilarning harlinishqa uchrishi eniq. Chunki uyghurlar ozliri ige bolghan saghlam bala terbiylesh enensi ve kimlik turghuzush menbe chembirikidin uzup tashlinish kiriziside yashimaqta. Undaqta her bir milletning menbe chembirigi ichide toyunush ichide turghan ve toghra bala terbiylesh usuligha muveppeq bolalighan balilarning rohi saghlam yetilidighanlighi ispatlanghan bolsa , Ohshimighan menbeler toqunush nuqtisida terbiylengen balilarning rohi saghlamlighi ve yaki menbe kirizisida yashavatqan balilarning rohi saghlamlighi qandaq tesirge uchraydu? Bala terbiyleshte Bashqa menbelerning evzeligini qobul qilish ozlugimizge qandaq tesir korsutushi mumkin? Uyghurlarning bala terbiylesh usuli qandaq alahidiliklerge ige? Ve bu alahidilikler ichide bashqa menbelerde gevdilengen qandaq evzelllikler bar?

Helqaradiki balilar tetqiqatchillirining izahlishiche ata anilarning bala terbiylesh usuli mundaq 4 catagoriyege ayrilghan:

1.Qattiq qolluq ve telepchanliq bilen bala terbiylesh ( qattiq qol bolush, boysundurush ve boy sunush munasivitdie ata anini shertsiz anglash munasivitde bolush…mehribanliqini youshurup qorqutush arqiliq bashqurush)
2. Telepchanliqni bilen mehribanliqni birleshturup bala terbiylesh ( qattiq telep qoyush, emma balini shu telepke yetishke ilhamlandurup putun kuchi bilen qollash)
3. mehribanliq ve soygu bilen yumshaq terbiylesh ( mehribanliq korsutup siliq muamile qilish arqiliq control qilish,hergiz qattiq qolluq qilmasliq)
4. oz meylige erkin qoyuvetip terbiylesh. ( balining oz tallishigha oz erkige qoyup berish, halighinini qilishigha yol qoyush, yaki qosighi bilen kiyimidin bashqa ishi bilen chatighi bolmasliq)

Shimali amerikiliq tetqiqatchi Dr. Gwen Dewarning 2010 – yili elan qilghan bir tetqiqat maqalisida korsutilishiche, shimaly amerika ve Beijing hemde Taiwande elip berilghan tatqiqat netijilliri birinchi hil usul yeni qattiq qolluq bilen terbiylengen balilarning gerche qulighi yumshaq gep anglaydighandek chong bolghini bilen, kishilik munasivet qabilityi toven ozige ishinishi ajiz , oqush netijisi toven bolidiken. bu hil muhitta chong bolghan kishilerde qorqunchaqliq, kuchluklerdin qorqush ajizlarni bozek qilish pishikisi kuchluk, yaki ozini toven korush kesili tereqqi qilghan bolidiken. yeqinda Amerikida hitaylarning enenivi bala terbiylesh usuli toghrisida Amy chua yazghan bir kitap elan qilinghan bolup kitapta Amy chuaning ikki qizini enenivbi hitayche qattiq qolluq bilen bala terbiylesh usuli arqiliq qandaq terbiyligenligi ve bu arqiliq qizlirini qabiliyetlik yetishturup muveppeqiyet qazanghanlighi tesvirlengen. Amy chua gherpliklerning bala terbiylesh usuli bilen hitayche bala terbiylesh usulini selishturup mundaq deydu:

“Gherplikler ballirining haslighini hormet qilidu, ularning ozliri soygen qiziqishlirini qoghlishishigha ilham beridu ve ularning tallash hoquqini qollaydu, ulargha ijbaiy, erkin ve rahet muhit yaritishqa tirishidu. Eksinche hitay ata anilar bolsa ballirini qoghdashning eng unumluk yoli ularni kelgusi uchun teyyarlash, ulargha ularning nimini qilalaydighanlighi ve qilishi kerakligini korsutush ve ularni bu qabiliyetlerni yetildurush uchun qorallandurush ve buning uchun ittirishke qilishqa tirishidu..”


Amy chuaning kitavi nahayiti kop ghulghula peyda qilghan bolup nurghun gherplikler hitayche bala terbiylesh usulini toghra yol bolishi mumkin dep qarap qiziqishqa bashlighan. Emma yene nurghun gherplikler bu hil hitayche bala terbiylesh usulini birinchi hil usul yeni qattiq qolluq bilen bala terbiylesh uslubigha kirguzgen v eve bu hil usulning muveppeqiyetlik bolushidin gumanlanghan. Amma ami chua, hitayche enenivi bala terbiylesh usulining 2- hil katagoriyege yeni qattiq qolluq bilen mehribanliqni birleshturushke kiridighanlighini tekitligen.

Hazir eng muveppeqiyetlikdep qaralghan qattiq telp qoyush bilen mehribanliqni birleshturush usuli , baligha qattiq telep qoyush amma rohi besim qilivetmeslik balining telepning hoddisidin chiqish chiqalmasliq ihtidarini yahshi dengsesh,ve balining telepning hoddisidin chiqishi uchun her zaman uning yenida bolup uni her jehettin, rohi ve jismani shundaqla bashqa jehetlerdin toluq qollash, balini sen qilishing kerak nimshke qilalmaysen dep hijil qildurup gunah his qildurush arqiliq emes ve yaki baligha chiray achmay sur korsutush arqiliq emes belki koturush, soygu korsutush ilhamlandurush qollash arqiliq balilarni kuchluk bolushqa muveppeqiyet qazinishqa ozini qorallandurushqa yeteklesh bolup. Hitay tetqiqatchilliri hitaylarning bala terbiylesh usulini bu hil turge kiridu dep qarap, hitay ballirida birinchi hil usulni qollinidighan ata anilar omumiliqni igellimeydu shunga bu hil usulning tesirige uchrighan rohi saghlamliq mesilisi anche kop emes dep qarighan. Emma birinchi hil usulda terbiylengen balilarning ottura sherqtiki ehvalining tetqiqat netijisi putunley bashqiche bolup, qattiq qolluq bilen soghuq bashqurush usuli balilarning rohi saghlamlighigha asasi jehettin anche tesir yetkuzelmigen. Undaqta qattiq qolluq bilen bala terbiylesh usulining ijabiy bolmighan netijilirini ishenchisiz diyishke bolamdu? Nime uchun hitaydiki ve shimali amerikidiki tetqiqatlar bu hil usulda terbiylengen balilarning rohi saghlamlighigha tesir yetkuzgenligini korsitdu?
Eger biz tetqiqat netijisidki bu hil zitliqni menbe chembirigi bilen baghlap tehlil qilsaq bu yerdiki zitliqning sevebini chushinish anche qiyin emes. Yeni eger bu hil usul shu millette omumi tus alghan yeni menbe chembirigining omumlashqan harakteri bolsa, bu peqet ayrim ata anilarning menbe chembiridin ayrilghan usuli bolmighan ehval astida bala qattiq qolluqni hemme baligha ohshash ve normal his qilishi ozige besim qilivalmaslighi mumkin. Chunki ottura shertiki kishilerning menbe chembirigi putunluk yeni hasliqqa ige. Uning ustige bu hasliq ozlukni gevdilendurgen bolup bashqilargha selishturup yugrutush riqabet besimini birinchi orungha qoyuvalmaydu, del eksiche gerche hitaydiki qattiq qolluqni qollanghan ata anilar menbe chembirigining hitayche enenivi hasliqi ichide bolsimu emma bu hasliq selishturmisi riqabetni gevdulendurgen hasliq bolup yengish ve yegnilsihtin ibaret bir musabiqe musapiside yengilip qelishhijilliq ve gunahkarliq tuyghusi beridighan eghir besimdur. Shundaq bolghanliqtin hitaydiki menbe chembirigi mehribanliq birleshturulmigen soghuq bala terbiylesh usuligha nisbeten ilastikiliqini yoqatqan bolup siqish ve qattiq tepish kuchige ige ve bu kuch balilarda rohi saghlamsizliqni peyda qilidighanlighi eniq. Amerika qitesidiki tetqiqat netijisige kelsek, aililerning bir biri bilen mediniyet perqi chong, kochmen aililerdiki bala terbiylesh usuli bilen balining mekteptiki terbiylesh usuligha bolghan inkasini ve dostlirining terbiye muhitidiki ozgichilkini ozi bashtin kechurivatqan qattiq qolluqqa selishturup his qilidighan besim eghir (eger balla ailide birinchi hil usulda terbiylense).netijide bu balilarning rohi saghlamlighining tesirkorsutushni kelturup chiqarghan bolishi mumkin. Chunki ohshimighan menbe toqunishida turghan amerikiliq kochmen balilargha qattiq qolluqtin ibaret birinchi hil usulni qollunish ijabiy netije kelturup chiqarmighan. Emma ohshimighan menbe kesishishliridin ortaq amerikanche menbe haslighi peyda qilghan bala terbiylesh usuli bolsa muveppeqiyetlik bolghanlighini korsetken. Buningdin shuni koruvelish mumkinki, menbe chembirigi bilen toghra usuldiki bala terbiylesh usulini maslashturush balilarning pishik yetilishide intayin muhim rol oynishi mumkin.
Uyghur ailiridiki bala terbiylesh hasliq chembirigining ichi bilen sirtida qangqip yurgen bolup, gerche nurghun Uyghur aililllirde balilar telepchanliq ve mehribanliq birleshturulgen muhitta chong bolivatqan bolsimu ular mektepte hitay oqutquchilarning kemsitishige uchrap bashqa hitay oqughchilargha ohshash oqutquchilarning telepchanlighi ve mehribanlighi birleshturulgen muhitqa emes peqet qattiq qolluq ve soghuq shekildiki telepchanliqqila yeni balining qabiliyitige, bir ishni qilalaydighanlighigha ishengenlik yuzisidin qattiq telep qoyush emes belki balidin och elish, balini yaman korush netijisidiki qattiq telp qoyushqa ( yeni Uyghur balliri ehtiyajliq bolghan ozluk mevjud bolmighan yat menbe) uchrighanliqtin, qiynilish, besim his qilish qorqush zulum qilnishqa uchraydude rohi saghlamliq tengpungliqini saqlishi teske tohtaydu. Netijide bu hil ziddiyetlik bala terbiylesh usuli, hitay hokumiti teripidin he dep uyghurlarning ozlukige qaritilivatqan hujumlar tupeylidin menbe chembirikidin yiraqlashturulghan muhit bilen birliship, eger toghra shekildiki bala terbiylesh usuli qollunulmisa, Uyghur ballirining rohi saghlamlighigha eghir derijide tesir korsutishi mumkin. Bolupmu, hitay mektepleridin aldighan qattiq qolluq ve besimgha eger ailidimu ohshashla uchrisa, bala kuchluk yalghuzluq ve riqabet besimi astida yenchilip ketishi mumkin.buning uchun Uyghur ata anilar balilargha eng yuquri derijidiki mehribanliqni ve her jehette qollishi ve chushinishini yetkuzushi intayin zorurdur.

Undaqta bala terbiyleshte bashqa menbelerning evzelligini qobul qilish ozlugimizge qandaq tesir korsutishi mumkin?

Ozluk haslighigha ige menbe chembiriki ichide bala terbiylesh bashqilarning menbelirini chetke qeqish digenlik emes, eksinche oz evzelligini chetke qaqqan menbelerning yetersizliklirini qandaq qilip oz evzelligimiz uchun hizmet qildurush dimektur.
Uyghurlar diki bala terbiylesh usuli milli mevjudliqimizning tarihimiz ve mediniyitimizning tehdidke uchrishi tupeylidin noqul haldiki birla turge jughlanmaydu, emma dinniy ve milli kimlik menberimizni eks etturidighan bala terbiylesh usulimiz elvette alahide hasliqqa ige. Buningdin bashqa uyghurlarda gherpleshken yeni balining talantigha musteqillighga ehmiyet berish usuli, hitaylashqan qattiq telep qoyush ve riqabetke selish usuli, meyige qoyuvetish yeni kari bolmasliq, ve yaki erkilitip beshigha elip chong qilish digenlerning hemmisi tepilidu. Undaqta uyghurlar qandaq qilip evzelliklerni sumurush haslighimizdiki evzelliklerni gevdulendurush arqiliq, Ozluk chembirikimiz duch kelivatqan kirzisni yengishi kerak? Meningche, ata anilar uchun bala bilen otturisida hissi jehettiki chonqur chushinish ve sozlishishni turghuzush eng muhim bolup bu peqet siz baligha cheksiz soygungizni yoshurup qoymay ipadiligen vaqtingizda andin emelge ashidu ve balini ozluk menbe chembirikige yatlishishtin saqlap, saghlam roh turghuzalaymiz. Bu digenlik balingizgha soygungizni ipadilep u nime dise shuni qilip berish digenlik emes, uning kelgusi uchun bu soygu arqiliq balida siz uninggha bermekchi bolghan ozluk soygusini peyda qilish ve qolgha kelturush dimektur. Bolupmu balilar chong bolghanseri kimlik menbesidin qandaq quruq qalghanlighini tuymay qalidu ve bekmu yetimliq rohi jehette nahayiti yalghuzluq his qilidu, kimligini qeyerge mensuplighini his qilalmighanseri qaysi menbedin su ichishni bilelmey qiynilidu ve bularning hemmisi netijide balida rohi saghlamsizliqni kelturup chiqiridu. Gerche eqlini tepip bolghan balilarning ata anisidin yiraqlishishi ularning balaghetke yetish mezgilidiki hormone ogurushining mijez ozgertishige tesir korsutishi, kimlik menbesining yetersiz bolushi tupeylidin qaymuqup bizdin yiraqlishishi , ata anilarning ular bilen toghra usuldiki ishinish ve chushinishni dostluqni turghuzalmaslighi yaki ualrning dostliri ve mektepte uchrighan qiyinchiliqliri digendek nurghun sevepler tupeylidin kelip chiqidighan bolsimu emma tehi balaghetke yetmigen kichik balilarning yarimasliq qilishi putunley balilarning rohi keypiyati bilen munasivetlik bolushi mumkin.
Bir chaghlarda Kichikkine oghluming kepsizligidin sarang bolup qalay digen idim. u bezide vaqirap yighlap oyni koturivetti, men bolsam etrapida paypetek bolup uningha kerekla bolghan hemme nersini aldigha koturup kelattim, tonushlirum manga” siz balingizni bek eke ugetkili turpsiz , anche munche uchughdap qoqutup qoyung bolmsa ete ogun beshingizgha chiqidu” deytti. Emma balam manga gherez uhturalmay jile bop hapa qilivatsa men uni qorqutup uni tehimu jile qilsam qandaq bolidu? Shunga balining zadi nime uchun hapa salidighanlighini tepishqa tirishtim. Menche kichik balilar tovendiki sevepler tupeylidin yarimasliq qilishi mumkin idi:

1.Bilip turup emes, bilmigenliktin:
chunki balilar ishlarni logkilik oyliyalmaydu.
2. Bilip turup sizning diqqitingizni tatish uchun:
chunki biz ata anilar balilar jim oltursa yaki birer obdan ish qilsa anche diqqet qilip ketmeymiz emma zitimizgha tegidighan ishlarni qilghanda ornumizdin chachrap turimiz.

3.Zerikkenligi uchun:
sizning hapa bolishingizni ozining hata qilivatqinini bilip turup konglini hosh qilish uchun qilidu.

Biz bu seveplerni chushenginimizde balining zadi nime uchun yarimasliq qilvatqanini tepip chiqip shuninghga asasen balining ehtiyajini qandursaq balining gep anglishi anche teske chushmeydiken. bu bizning bundaq qilma dep 30 qetim vaqirighinimizdin yaki qorqutqinimizdin ming hesse toghra usul dep oyldudum. Chunki biz ballirimiz yarimasliq qilghanda davamliq ozimizni ularning buzup qoyuvatqan nersisini oylaymiz, ularni ularning nime uchun bundaq qilivatqanlighini oylap ulgurmeymiz.
Kichik vaqtimda turup turupla yighlap ghingship hapa salattim, hammmillirimdin birersi kelip yighlavermeng! Nime digen jidili tola qiz bu dise tehimu vaqirap yighlap ketattim. Emma momam yugerp kelip meni quchighigha elip: “ mening ay qizim, zerikip kettingmu balam? Hedilliring achchighingni kelturup qoydi he? Shunga yighliding he balam bolmisa yighlimaytti mening appaq qizim, Men heli bikar bolup bovangning yenigha at mindirgili apirimen jumu balam.” Dise konglum rahet bolup yighidin tohtayttim, chunki momam maning tuyghulirimni his qilghan meni chushineligen birdin bir kishi idi. Oz balilighimni oylash arqiliq, keyin balam hataliq otkuzgende uni chushinishke tirishtim ve uning tuyghulirini ozem bilen ortaqliship uningha ipadilidim:
Bezide yarimasliq qilghini uchun dadisi uni oyde qoghalp ketatti, oghlum qechip yuqarqi qevetke chiqip hojrisining ishigini etivelip hemme nersini yerge etip waqirap yighlashqa bashlaytti. Bundaq vaqtta eger uningha tohtat! Uningni tohtat ! disek u tehimu ezveylep ketatti emma men yenigha chiqip: men sening nime bolghingni bildim, dadanggha hapa boldung, dadang konglungni aghritip qoydi shundaqmu? Andin sening bek achchighing kep ektivatidu disem u derhal yighidin tohtap manga esilip: shundaq deytti , arqidin men: emma senmu dadang yahshi kormigen ishtin birni qilip dadangning konglini renjitting emesmu? Shunga dangmu sanga ohshash achchighlinip ketti. Dadangdin kechurum sorashni halamsen? Dep sorayttim.. ene shundaq qilip balamning achchighini yandurup peske elip chushettim.

Yighinchaqlighanda balilarning hata qilivatqanlighini korginimizde uning nime uchun shundaq qilivatqanlighini baligha bivaste tehdid qilish yaki undaq qilmasliqqa buyruq berish arqiliq emes belki baligha ishinish ve uning bilen chushinish turghuzush arqiliq igellishimiz kerak dep oylaymen, elvette nahayiti kop ata anilar meyli qaysi millette bolsun manga ohshash oylishi mumkin, emma kop hallarda chushinish ve ishninish arqiliqla balini qayil qilip gep anglitish unchila addi emes. Eslide uyghurlarning bala terbiylesh usullirida nahayiti kop tarihi evzellikler bar bolup bu evzellikler kimlik menbesining yoqutulishigha egiship uprap ketivatmaqta. Mesilen gherp qanunidiki balilarni etivarlash ve birinchi orungha qoyush uyghurlarning ata bovilliridin qalghan orpi adetlerde oz eksini tapqan bolup biz kichigimizde davamliq chonglardin “kichiklerni izzetlep chonglarni hormetlesh” digendek ata sozlirini, “ bala digen perishte , baligha putungni tenglime, balidin atalp salsa bomaydu” digendek ezizlesh sozlirini anglap chong bolduq. Manga hemmidin bek tesir qilghini uyghurlarning gep anglimighan baligha gep anglitishta hikaye eytish usulni qollanghanlighi bolup menche bu usul intayin unumluk bolghan bir hil bala terbiylesh usuli hisaplansa kerak.
Esimde qelishiche bir qetim apam gulzarlighidiki gullerni yulup oynighinimni korup:

“ balam bu gullerningmu bizge ohshash jeni bar, emma ular gep qilalmaydu, sen bu gullerni yulsang ular soliship olup qalidu, ularning shahliri ularning ata anilliri ular yighlap seni qaghaydu…” digen idi, shundin keyin qattiq konglum yerim bolup hergiz gul yulmas bolup ketken idim. Yene bir qetim yaghach bilen apam pakiz supurup qoyghan dervazining aldigha resim sizip oynavatsam apam kelip: “ balam, sening yuzunge birsi resim sizip qoysa jijip set qilip qoysa qandaq qilisen chirayliq qizim. Shuninghga ohshash senmu yerning yuzige jijip set qilivetseng yerler yighlaydu, eksinche yerlerni supurup tazilap qoysaq hosh bolup bizge rehmet eytidu, etrapni chirayliq tutqan qiz balining chirayimu pakiz bolidu” digen idi. Shundin beri yerlerni jijimaydighan, herzaman taziliqqa guzellikke bek ehmiyet beridighan bop ketken idim. Biz daim ballirimiz koktat yigili unimighanda ulargha hikaye eytip: “burunqi zamanda bir ayalning ikki balisi bolghan iken biri ogey biri oz. ogey ana oz balisigha daim tatliq turum elip berip ogey balisini ach qoyudiken ogey bala ach qelip holidiki koktatlarni terip yep yurushke mejbur bolidiken, emma netijide tatliq yigen bala yoghiniyalmay barghanseri kichiklep ketiptu, kallisimu ishlmes bop qaptu, koktat yigen bala yoghinap nahayiti ittik chong bolup bekmu eqilliq bala bop yetishiptu…” dep hikaye eytip berimiz. tamaq ashurup qoyghan ballirimizgha ashurup qoyghan tamaqlarni yiguzush uchun;” qara balam, sen bu tamaqlarni ashurup qoysang biz ularni ehletke toksek, ular yighlap u dunyagha barghanda Allagha ustungdin erz qilidu” diyish arqiliq ularni tamaq ashurup qoymasliqqa devet qilimiz. Uyghurlarda buninghga ohshash eytip tugetkusiz misallar bar bolup, uyghurlar bu usullargha varisliq qilish bilen birge her bir balining ehvaligha maslashturup ularni toghra yolgha yetekleydighan hikayeilerni koplep ijad qilish ve anglitish arqiliq ballirimiz gep anglitalaymiz.

Yighinchaqlighanda meningche baligha eng yuquri derijidiki soygumuzni ularni chushinish ularning dunyasigha kirish ular bilen dost bolush ulargha heqiqi yolenchuk bolush arqiliq ipadiliginimzde ve ularning kelguside hayatni musteqil sorep menghishi uchun ulargha qattiq telep qoyup ularni qorallandurghinimizda ularni ozluk chembirigimizge yeqin tutalaymiz chunki soygu arqiliq berilgen ozluk bashqilar tatip alalmaydighan rohi ozluk bolup mejburlap tengilghan ozlukke qarighanda olmes ve shundaqla ozluk menbesige qaytqan ozluktur.

Qimmetlik pikirliringlarni kutup,

Dengiz.

Unregistered
14-08-12, 02:41
Aaaaaaq tash! Kooook tash! Derya boyida suzuk tash! Oynaydighan bala baaarmu?
- Balilar qoshaqliridin.


Qimmetlik pikirliringlarni kutup,

Dengiz.

Qizim Sehergul tehminen ikki we yaki uch yashliri waqitliri idi, oyde ikkila bala, balilar zerikken, shundaq kunlerde men dayim Qizim Sehergulge :" Aq Tash, Kok Tash, Derya boyi suzuk Tash, Sehergul bilen oynaydighan ballar barmu,?" disem Qizim Sehergul ulapla," Yoq " deytti. oyde bir kulushmek bolatti.

Mana endi Qizim chong bolup Erge tegip Oydin uchup ketti.ashundaq iken hayat, Aile digen bu muqeddes baghqa birdin-ikkidin yighidikenmiz, ahiri waqti kelgende birdin-ikkidin ketishdiken, yenila eng bashtiki ikki Er-hatun qalidiken, hayatning sunneti mana shu iken.

Aqsham kichik Qizim Wijdangul ," Dada bazargha aparghin,zeriktim " dep turiwaldi, men yene shundaq yuquridikidek qoshaq didim, amma Qizim kulmidi we diginide ching turiwaldi amal yoq ahiri Qizim yengdi we men Qizimni bazargha apardim.

Maqalening ahirini keyinche oquymiz.yazghan kishige rehmet.


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
14-08-12, 05:59
Yazmingizgha kop rexmet.

Dengiz, burunqi ashu dengizmusiz yaki bashqisimu bilelmidim. Beribir bu muhim emesqu....

Balilarning yighlishini chushendurushte 3 xil misalni kelturupsiz. Eger waqtingiz bolsa koprek yazsingizmu boptiken, mendek musapir hem yengi ata bolghan ademge paydiliq uchurkenduq. Rexmet sizge dengiz.

Unregistered
14-08-12, 10:29
adette birer nerse yezip qalsam oz ismim bilen yazattim, tunji qetim Dengiz ismi bilen yezishim, eger bu isimni qollanghan biri bolghan bolsa ozur tileymen...
mening peqet ikkila balam bar, balilar pishologiyisini tetqiq qilghan birimu emesmen, shunga yazghanlirim bek cheklik, biz uyghurlar ohshimighan devlet ohshimighan milletlerning bala terbiylesh usulini tonushturush pursitige ige shundaqla ichimizdimu ballirini terbiyleshte ulge yaratqan nurghun ata anilar bar , bu yazmini yezishimdiki sevep hemmeylen oz tejirbillirimizni pikirlirimizni otturigha qoyup ozara ugensek digen meqsette bashlap berdim. men hazir bek aldirash keyinche mehsus bir tor beti echip bu heqte oz qiyinchiliqlirimizni ortaqlashsaq deymen... chunki biz uyghurlar bala terbiyleshte eng jiddi kirizisqa uchravatqan bir millet...

Unregistered
15-08-12, 14:45
balanglar yoqmu hichqaysinglarning? hichkim pikir qatnashturushni halimaptighu? chaplighinimgha pushayman qildim...

Unregistered
15-08-12, 15:03
balanglar yoqmu hichqaysinglarning? hichkim pikir qatnashturushni halimaptighu? chaplighinimgha pushayman qildim...

,;" Geping Kumush bolsa, sukut qilsang Altun bolidu," digen zeherni yutiwalghan millet biz, halbuki kim we qaysi millet jiq gep qilghan bolsa, jiq ,;" Pitne-pasat " bolsa shu millet ilgirileglik." Pitne-pasat " bir milletni tereqqi qildiridighan bash amildur.
Uning ustige biz Uyghur milliti ozimizge yarashmaydighan derijide hakawur milletbiz, silige jawap yezip peslishihsni ozige yarashturalmaydu.birla men bu ehlaqtin mustesna.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
16-08-12, 08:55
Qizim Sehergul tehminen ikki we yaki uch yashliri waqitliri idi, oyde ikkila bala, balilar zerikken, shundaq kunlerde men dayim Qizim Sehergulge :" Aq Tash, Kok Tash, Derya boyi suzuk Tash, Sehergul bilen oynaydighan ballar barmu,?" disem Qizim Sehergul ulapla," Yoq " deytti. oyde bir kulushmek bolatti.

Mana endi Qizim chong bolup Erge tegip Oydin uchup ketti.ashundaq iken hayat, Aile digen bu muqeddes baghqa birdin-ikkidin yighidikenmiz, ahiri waqti kelgende birdin-ikkidin ketishdiken, yenila eng bashtiki ikki Er-hatun qalidiken, hayatning sunneti mana shu iken.

Aqsham kichik Qizim Wijdangul ," Dada bazargha aparghin,zeriktim " dep turiwaldi, men yene shundaq yuquridikidek qoshaq didim, amma Qizim kulmidi we diginide ching turiwaldi amal yoq ahiri Qizim yengdi we men Qizimni bazargha apardim.

Maqalening ahirini keyinche oquymiz.yazghan kishige rehmet.


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Waay Haji henim, maqalelirini diqqet bilen oquduq, bizning sewiyemizni kop ashidighan maqale iken, buni angqirip silige jawap yezishqa bizlerning qurbimiz yetmigidek, qurbi yetidighan ilmi sewiyedikiler ozlirini maqalelirige jawap yazidighan sewiyege tenezzul qilmisa kerek. chunki diginimdek kop hetta bek kop heqqimizdin jiq ziyade hakawur milletbiz.

Pitne-pasat bu insangha Allahning bergen ehlaqidur. Haywan pitne-pasat qilishni bilmeydu. pitne-pasat didim, chunki hazir arimizda kim jiq yazsa, kim jiq oylisa shuni ;" Pitne-pasahchi" deydighan ehlaq shekilliniglik.Pitne-pasat sozining menisini tetur ishlitiwatimiz. toghrisi jiq gep qilish, jiq yezip-sizishtur. TV.Gezit-Jornallar. Internet we bashqa putun Media wasitiliri Pitne-pasatchiliqtur. buningsiz insan tereqqi qilalmaydu.


Wetende normal bir Uyghur kunde qanche ehhiz sozleydu, we u sozliride qanche ohshimighan kelime ishlitidu bir bilsek, shuni korimizki, Dunyada eng az pitne-pasatchi millet ;Uyghurlardur.


Eng chong pitne-pasatchi Uyghur;


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE