PDA

View Full Version : maqale



Unregistered
22-06-12, 23:09
omumliship ketken bolushi mumkin. Amérikida uyghurlar heqqide yézilgha kitap, dokilat we axbaratlar az emes, emeliyette sayahetname yazghan apturlar peqet öz mektipining kütüpxanisighila yaki özi barghan kitapxanilarghila qarighan bolushi mumkin. Men kanzas unwéristitining kütüpxanisining tor bétige kirip uyghur dégen xetni kirgüzüp izdep béqiwédim 160 tin artuq kitabning ismini körüshke ülgürdüm. Kitablar asasen rusche, én'gilizche, gérmanche, xensuche bolup uyghurche, türkche, ransozche, italiyanche, gollandche, yapunche, koriyanche, erebche kitablar asasen toluq emes édi. Hetta uyghurlargha ait én'gilizche kitablarmu toluq emes édi. (lékin lazim dése heqsiz'ekeldürüp béridu) . Mesilen, es'et sulayman muellim "özlük we kimlik" dégen kitabida tilgha alghan "tebessum yitken zémin" dégen én'gilizche kitab bizning mektepning kütüpxanisida yoq iken. Yene biri uyghur dégen nam bilen baghlan'ghan kitab yaki tetqiqatlarning azliqi uyghurlargha ait tetqiqatning azliqini chüshendürmeydu. Uyghur nami 1921-yili tashkente békitilishtin burunmu xelq'arada uyghurlar we ejdadliri heqqidiki tetqiqat bar édi. Mesilen morgan eserliride tilgha alghan turanche tuqqanchiliq tüzümi, markis eserliridiki emir tömür we bashqilar. Uyghur nami békitilishtin burun uyghurlar heqqidiki tetqiqat türkler we ottura asiya heqqidiki tetqiqat dairiside yürgüzülgen bolghachqa buni bügün kompiyotirgha uyghur dep kirgüzüp tapqili bolmaydu. Hetta seksiniji yillarghiche bolghan ariliqta sowit ittipaqi alimliridin bashqa tetqiqatchilar uyghur tili dégenning ornigha sherqi türk tili dégenni qollan'ghan. Uyghur dégenlik gherp alimlirining neziride qedimki uyghurche tékistlerning ortaq atilishi bolupla qalghan xalas. Shunga uyghurlarning bügünki nami we yurti bilen baghlanmighan tetqiqat we kitablarni uyghurlar bilen munasiwetsiz dep qarap uyghurning jahan'gha tonulalmighanliqidin epsuslinish bihajet. Emeliyette amérikida uyghurlargha ait én'gilizche kitaplar uyghurlardin nopusi köp bir qisim milletler heqqidiki kitaplardin jiq. Amérikida uyghurlargha ait tetqiqatning we kitablarning az köplüki heqqide gep achqanda menche sélishturush usulini qollansaq mesile bir qeder konkiritlishidu. Emeliyette özemning kespi bolghan uyghur til
oqutushi heqqide yézilghan én'gilizche kitab iranning dölet tili bolghan paris tili heqqide yézilghan én'gilizche kitabtin jiq. Mesilen uyghur tili heqqide yézilghan én'gilizche "teklimakandin salam" dégen kitabni we uning awazliq nusqisini bizning mektepning tor bétidin chüshiriwélishqa bolidu. İndiyana unwéristiti neshir qilghan, bir qeder mukemmel tüzülgen uyghurche öginish kitabini amérikida xalighanche sétiwélish mumkin. Bundin bashqa xemit zakir én'gilizche tüzgen uyghurche öginish kitabinimu tordin sétiwélish mumkin. Xemit tömür yazghan "hazirqi zaman uyghur tili grammatikisi" dégen kitabning én'gilizche terjimisi amérikida köpinche kütüpxanilardin tépilidu. Men mektipimizde parische ögniwatqan chéghimda tört sawaqdash parische öginidighan én'gilizche kitab izlep ne kütüpxanidin, ne kitapxanidin, ne tordin tapalmay aware bolduq. Axiri bolmay kitap irandin keltürülgiche bir ikki hepte saqlashqa mejbur bolduq. Uyghur tili dersining hindiyana unwéristiti, michigan unwéristi, washington shitatliq unwéristiti, siyatuldiki washington unwéristiti, xarward unwéristiti, masachostis téxnik unwéristiti qatarliq mekteplerde tesis qilinishimu uyghurlar heqqidiki tetqiqatning amérikida u qeder ajiz emeslikini chüshendüridu. Amérika hökümiti oqughuchilarni mukapat bérish arqiliq öginishke ilhamlanduridighan sitratigiyilik tillar qatarida uyghur tilining her yili bolushi uyghurlar we uyghur tili heqqidiki tetqiqatning amérikida unche ajiz halqa emeslikini chüshendüridu. "uyghurni kim tonuydu?" bu sualning sorulushi intayin qimmetlik. Shübhisizliki, uyghurlarning tonulishi xelqning tebiiy arzusi bolupla qalmay paydiliq intilishtur. Uyghurlarning siritqi dunyada özini bilidighanlarning bar yoqliqigha qiziqishi tolimu tebiiy bir ish. Bir shexs bolush süpitimiz bilen dunyada hich qaysimizning xeq tonumaydighan nam nishansiz insan bolup qalghimiz yoq. Uyghurni dunyagha tonutush chaqiriqi del her bir uyghurdiki herqandaq insan'gha ortaq bolghan yuqarqi hörmetlinish ihtiyajining sadagha aylinishidur. Türlük usullar bilen uyghurlarni dunyagha tonutushqa urunush alqishqa erziydighan tirishchanliqtur. Dunyada birer milletla emes, döletler we dölet bashliqlirimu öz dölitini nopuzluq metbuatning tochkisigha aylandurush üchün tipirlishidu. Gézittin oqushumche amérika pirizdéntining dölitige bolghan ziyaritini yaki amérikigha ziyaretke bérshini qolgha keltürüsh üchün dunyada nurghun döletlerning pirizdéntliri her qétimliq amérika hökümitige xéli köp menpeetlerni teqdim qilidiken. Tonulushning paydisini his qilmighan bolsa xeq bunche aware bolmighan bolatti. Milletning tonulishining, axbaratning tochkisigha aylinishining ehmiyitini töwendiki misaldinmu körüwélish mumkin. Eng addi misal, mektipimizdiki bir uyghurshunas uyghur tiligha dair bir qanche tetqiqat témisini munasiwetlik tetqiqat undi jem'iyetlirige ikki yil uda yollap ghelibe qilalmighaniken. 2009-yili küzde qayta yollap üch tetqiqat témis biraqla utuqluq tallandi. Perez qilinishiche bumu 2009-yili tomuzdin kéyin uyghurlarning dunyawiy axbaratlarning qiziq noqtisigha aylinip qalghanliqi bilen munasiwetlik. Mektipimizde oqughuchilarning qanundin meslehet ishxanisi bar. Bu ishxanidikiler oqughuchilarning sot we qanun bilen alaqidar ishlirigha heqliq mulazimet qilidu. Oqughuchilarning ayliq kirimi 700 dollardin kem bolsa heqsiz mulazimettin behrimen bolsa bolidu. Bir uyghur tonushum bu ishxanigha 2009-yili 7- ayning axiri sotqa munasiwetlik bir ish bilen kiriptu. Adwukat néme ish yüz bergenlikini sorap bolghuche pajiyelerdin yüriki ézilip turghan bu qérindishimiz yighlap tashlaptu. Adwukat bu qizning uyghur ikenlikini bilgendin kéyin kirim ispatini körmeyla mulazimet heqqi üchün élinishi kérek bolghan 100 dollarni epkes qiliptu. Chünki umu télwizorlarda künde bériliwatqan uyghurlargha ait xewerni körgeniken. Dunyaning özini tonishini, chüshinshini arzu qiliwatqan uyghurning hazirini, kelgüsini we ötmüshini ilmiy kitab, terepsiz axbarat, mukemmel maarip arqiliq chüshinish pursitige érishelmesliki, özi heqqide pilanlarda bolalmighanning üstige bashqilar teripidin tüzülüwatqan sitiratigiyilerdinmu bixewer qélishi dunyani chüshenmeslikidinmu artuq pajiye. Bu kishilerni özige toghra baha bérelmeslik, özini dengsiyelmeslik, özige layiq pilan tedbirlerde bolalmasliq, tüzülgen sitiratigiyilerge layiqlishalmasliq, özi heqqide qiliniwatqan hökümlerge eqliy pozitsiye tutalmasliq qatarliqlarni keltürüp chiqiridu. Türlük sewebler tüpeylidin uyghurning özini tonush we öginishidiki menbe edebiyat eserliri we edebiy maqaliler bolmaqta. Uyghurlarning ötmüshi, bügüni we etisi heqqide yéziliwatqan edebiy eserler we edebiy mulahizilerde milletni shexsleshtürüsh, obikitlashturush, jinsiyleshtürüsh xahishining ewj élishi we ammiwiylishishi uyghurlarning özi heqqide ilmiy, eqliy, muntizim tonushqa ige bolushigha qiyinchiliq tughdurmaqta. Eger millet heqqide ilmiy, eqliy we muntizim tonushqa ige kishiler yéterlik bolsa édi, milletni kemsitish, obikitleshtürüsh, shexsleshtürüsh, jinsiyleshtürüshtek natoghra tepekkur aditi keskin tenqidlerge uchrighan bolatti. Netijide milletni kemsitidighan, qara qoyuq inkar qilidighan illetchilik pikir éqimi bu qeder ammiwiylashmighan bolatti. Mesilen, extem ömer "edebiyat bolmisa bolmaydu" dégen bir edebiy xatiriside "milletning illiti kirge oxshaydu, edebiyat sopun'gha oxshaydu" dep yazidu. Bu milletni obikitlashturush bolup millettiki atalmish "illet" ni yeni kirni körgili, tutqili bolmaydu. Millet medeniyitide peyda bolghan namuwapiq adetlerni sopun kirni yughandek edebiyat arqiliqla yuyup taziliwetkili téximu bolmaydu. Bayqishimche milletni bundaq obikitlashturush 80-yillarning otturiliridin kéyin meydan'gha kelgeniken. Mesilen, tiyipjan éliyiw méghizi shakili bar her nersining, ey eqil shundaq chüshen milletnimu. Béyiydu milletningmu peziliti, tüzetse özidiki illetnimu. Bumu oxshashla milletni obikitlashturghanliq bolup shakal bilen méghizni ayrish hemme ademning qolidin kelgen bilen milletning peziliti we illitini ayrish, peziletning temini méghizning temini tétighandek tétip, illetning ziyinini shakaldek ilghiwétish hemme ademning qolidin kelmeydu. Milletni obikitlashturushning yene bir misali xelqni padigha, ziyalini padichigha oxshitish. Bu yerde millet gep qilalmas, tepekkursiz obikitqa oxshtilighan bolup bashlighuchi ziyalining roli mutleqleshtürülgen. Bundin bashqa edebiy obzurlarda köp qollunilidighan "xelqqe ziyanliq iddiye tarqatqan, xelq qobul qilalmaydighan ishlarni yazghan, xelqning chüshinish iqtidarini oylashmighan..." dégen geplerdinmu yazghuchilarning özini teswirligüchi, yétekligüchi süpitide bir yükseklikke qoyuwélip xelqni yéteklenmise, teswirlenmise bolmaydighan obikitqa aylandurup qoyghanliqi körünüp turidu. Bundaq tepekkur usulida chiqarghan yekün alimdinmu, zalimdinmu, nadandinmu, aqildinmu terkip tapidighan bir ademler topigha emes, shey'iler topigha masraq bolidu. Xelqning yazghuchilarning millettin ibaret bundaq körgili, tutqili bolmaydighan meniwiy birlik, angdiki mewjudluqni konkirit obikit süpitide közitishi, tesewwur qilishi we teswirlishi tarix we riyalliqni edebiyat arqiliq chüshinishke mehkum bolup qalghan uyghularda xata uqum peyda qilidu. Uyghurni shexsleshtürüshmu bir qisim edebiy eserler we "illet" ler tenqid qilin'ghan edebiy maqaliler sadir qilghan nuqsanlarning biri. İnsanlar dunyani teswirligende ademleshtürüshtin (shexsleshtürüsh) xali bolalmighan. Mesilen, paris qoltuqi, istanbul boghuzi, tumshuq shehri, tagh umrutqisi, öngkür aghzi qatarliqlarda ademlerde bolidighan ezalar arqiliq tebiet mewjudatliri teswirlen'gen. İnsanlar dunyani cheshendürüshte bir türdiki murekkep hadisilerge ademge xas ezalarning namlirini bérish arqiliq murekkep shey'ini addilashturup chüshinish meqsidige yetken. Bundaq tepekkur aditi turmushimizda nahayiti köp uchraydu. Mesilen, "qeshqerni uyghur medeniyitining yüriki dések ghuljini uyghur medeniyitining közidur.", "ziyalilar xuddi doxturgha oxshash milletning wujudidiki illetlerni waqtida bayqimisa, rehimsizlik bilen opiratsiye qilmisa bimarning hayatigha xewp yetkendek milletkimu xewp yétidu.", " millettiki nuqsanlarni opiratsiye qilish uyghurlarning saghlam tereqqiyatning aldinqi sherti.", " ademler özidiki eypni eynektin köridu, milletmu admge oxshash özini tonushta mushundaq eynekke muhtaj." dégendek jümlilerni daim oqup, anglap turimiz. Bulargha bir qarisa toghridek tuyghu béridu. Lékin tepsili oylap baqsaq bundaq milletni shexsleshtürüshte murekkep mesile addilashturulup chiqirilghan xulase eqilge uyghun bolmay qalidu. Birmilletning mesilisi bir shexsning mesilisidek undaq addi bolmaydu. Bundaq tepekkurni lérik nesir we shiérlarda qollunushqa bolghan bilen millet heqqide mulahize yürgüzgen maqalilerde qollunulsa oqurmenlerde xata chüshenche kélip chiqidu. Milletni jinsiyleshtürüp teswirleshni bir qisim edipler milletning rohiyitini qazghanliq dep yoshuruwatidu. Bir dangliq shairning nopuzluq bir jornalda " uyghurlarning yérim éngi diniy ang, yérim éngi jinsiy ang" dep yazghanliqini we méningmu birmezgil bu hökümni toghra dep qarap yürginimni unutlmaymen. Bir qisim edipler ruiydning insandiki barliq ijadiyet we qizghinliqning menbesini jinsiyetke baghlap chüshendürishidin örnek élip, kishilerdiki janliqlargha ortaq iqtidarni uyghurlarda "alahide" dep köptürüp teswirlimekte. Emeliyette amérikida qara tenlikler aq tenliklerge bekrek shehwetxor körünidu. Gérmaniyede gérmanlargha türkler jinsiyetke "alahide" xushtardek bilinidiken. En'giliye mustemlikichiliri eyni chaghda héndistanliqlarni, ransiye mustemlikichiliri ereblerni jinsiy turmushqa alahide mayil dep bilishidikenduq. Mushu noqtidin oylighanda xeqning neziride uyghurlarning jinsiyet mesililiride "alahide"dep teriplinishidin pexirlinish we buni uyghurning xasliqi dep chüshiniwélish saddiliqtur. Buni uyghurning "erlik xaraktirdiki millet" ikenlikining ispati süpitide neqil élish xeqning dépigha ussul oynashtin bashqa gep emes. Atalmish xeqning paranglirida, kitablirida uyghurlarning erlik xaraktiri küchlük, ayalliq güzelliki perdezsiz, ochuq dep yézilghan bolsa bu qalaq, yawayi dégen gepning yapta éytilishidur xalas. Bezi yazghuchilarning buni " milletning xasliqi heqqidiki bayqishimiz" dep qarap qalpaytip eserlirige singdürüshliri xeqqe maymun oyuni oynap bergendek bir ishtin bashqa nerse emes. Dunya uyghurni bilidu, emma uyghurning dunyani we özini bilishi yéterlik emes. Mendin "amérikiliqlar bizni bilemdikin, tonumdiken" dep sorawatqanlar emeliyette amérikiliqlarnimu, amérikinimu, eng mohimi özinimu tepsili bilish purstidin mehrum. Dunyaning uyghurni bilishi ilmiy kitablargha we axbaratqa tayinidu. Uyghurning dunyani bilishi peqet her küni merkiziy télwéziye istansisining xewerlirige we mektep maaripigha asaslinidu. Hazirqi maarip menpeetpereslik, süyiistimalchiliq asasigha qurulghan bolghachqa insan'gha paydiliq bolghan medenler, haywanlar, hasharetler, ösümlükler, hawarayi toghrisidiki bilimler tepsili sözlen'gen bilen milletlerning medeniyiti, yerlik bilimi, dunya qarishi, güzellik ölchemliri heqqidiki chüshenchilirini tonushturidighan bilimlerni yéterlik we tepsili ögitishke qadir emes. Bu kishilerning öz ara chüshinishige tosalghu bolidu, hem bolmaqta. Uyghurlarning özini edebiy eserler we edebiy maqalilerning wastisi bilen chüshinshke mehkum bolup qalghanliqi uyghurlarda mesililerni logikiliq analiz qilishqa sel qarash, bezi ilimge muxalip qarash, xata tonush we namuwapiq tepekkur aditige könüp qélish qatarliqlarni peyda qilmaqta.