PDA

View Full Version : OChUQ GENOTSID



Sultan Jamal
23-02-12, 06:57
Dэrtlirimni bilmэy turup,
Meni dэrtsiz demigin.
/ naxsha mэtnidin /
Dэrdi yoq dэmsэn meni,
Dэrdim ichimdэ bir tulum.
/ Uyg‘ur xэliq qoshaqliridin/

“Һэr kishiniң о’zigэ yarisha dэrdi bar”. Amma Xэlqimniң g‘эmliri aldida ular misqalchэ yoq.
Bэzэn oylap qalisэn kishi, shorung qurg‘ur uyg‘urlar pэqэt qayg‘ug‘ila yaralg‘anmu dэp. Tarixta ularning xatirjэm yashig‘an chag‘liri tolimu az yekэn. Duniyada bizdэk xorlang‘an, g‘эnimlэr dэstidin zarlang‘an millэt bolmisa kerэk.
Ushbu maqalini һэsrэt to’kush bilэn bashlishimg‘a monu bir ko’ngulsiz uchur sэvэp boldi. U Xitay һo’kүmiti bэsh jil mabayinida Qэshqэrni qayta qurush uchun 30 milliard yuvэn yэni 4,39 milliard AQSh dolliri ajratqanmish. Buning uchun 50 ming ailini- jan sanig‘a chaqqanda 200 mingdin oshuq kishini ko’chэrgidэk.
Becharэ uyg‘urlarning orni һech issimididэ. Bu pajiэ эshu Djonson Cherchvard qэlimigэ alg‘an “Buyuk Uyg‘ur imperiyasi” tэbiiy kataklizma tupәyli tag‘lardin to’vэnlэshkэ bashlig‘an chag‘lardin tartip һelig‘ichэ davamlashmaqta. Miladiy 1-4 эsirlэrdэ Tэklimakanning shэrqiy-shimalida һo’kүm sүrgэn Krorayn do’liti эһlimu tэbiiy qurg‘aqchiliq kasapitidin һэr tэrэpkэ ko’chushkэ mэjbur bolg‘an. Alimlarning tэkitlishichэ Rossiyaning jэnubi, Mongg‘alistanning g‘эrbi, Shэrqiy Turkistanning shimali vэ Qazaqstanda qedimdin yashap kэlgэn turkiy xэliqlэrniң эjdatliri Һun, Ko’k turk, uyg‘ur xaqanlig‘i dэvridэ shimaldin jэnubiy Turkistang‘a berip jaylashqanlarning эvladidur. Эshu chag‘lardimu ichki vэ tashqi urushlar kesiridin ko’chushkэn.
Ismayil Эnvэriy “Vэtэnning tarixiy nami” sэrlэvһilik maqalisida /”Yengi һayat”/ monularni yazidu: “Ko’pligэn alimlarning dэlillэp o’tushigэ qarig‘anda buningdin tэxminэn 8 ming jil ilgiri Ottura Aziyaning tэbiitidэ naһayti chong o’zgirishlэr bolup, qurg‘aqchiliq yuz bэrgэn. Mana shu tupәyli эjdatlirimizning bir qismi Aziyaning g‘эrbiy qismig‘a ko’chup ketishkэ mэjbur bolg‘an. Shu dэvirdэ yэnэ bir qismi Og‘uz namliq terining yetэkchiligidэ Tarim vadisidin qozg‘ilip, Beshbaliq һэmdэ Altaydin o’tup berip, Orxun, Selenga Baykal vadiylirig‘a berip jaylashqan”.
840-jili Uyg‘ur-Orxun do’litini Qirg‘izlar yэr bilэn yэksan эtkэndэ эjdatlirimizning aman qalg‘anliri yэnэ o’z vэtinigэ qaytip ko’chup baridu. Altэ shэһэrdin manjur –xitaylar 8 ming ailini Ilig‘a surgun qilg‘andimu yэrdin Yэttisug‘a ko’chэrgэndimu, ularning mэlum qismini aldap Turkmэnistang‘a aparg‘andimu, xojilar vэ xitaylar dэstidin minglap shorluqlar Fэrg‘anэ vadisig‘a qachqandimu az mэshэqэtlэrni tartmidig‘u. Shuning uchun bolsa kerәk, ko’chushning gepi chiqsa jurәklәr titrэydu.
Bүgүnki kүndэ xэlqimiz yeһtimal burunqidэk japalarni chэkmэs. Lekin uning zэminidэ jiq g‘эrэzlik mэxsvtlvr, qara niyэtlэr yetiptu. Эң avilig‘a ularni asta-asta bo’lup, parchilap, millionlig‘an xitaylarning arisig‘a tiqip, millэt supitidэ yoqitish. Bu ochuq genotsid bolmay nemэ? “Kimning һarvusig‘a chushsэ shuniэ naxshisini yeytish” bu tэbiiy һal. Эnэ shuning bilэn milliy tuyg‘u, milliy g‘urur o’zlugidin tugishidu. Bir jayda yashap turup, zaman zэyli bilэn millitining namini untup qoyg‘an xэliq tarqalg‘andin keyin o’zini tamamэn yoqitishi turg‘an gэpqu. “Ayrilg‘anni yeyiq, bo’lүngэnni bo’rэ yэydu” degini moshug‘u.
Эgэr shэһэrni 85 payiz o’zgэrtsэ qedimiy Qэshqэrdin nemэ qalidu? Uning tarixiy yadikarliqliri, эsэr-эtiqiliri һэmmisi cheqilip, kuli ko’kkэ sorulushi eniq. Barchэ эllэrdэ ular ko’z qarchug‘idэk asrilivatqanda Shэrqiy Tүrkistandiki xэliqning pэxri-iptixari bolg‘an inshaэtlэrning buzup tashlinishi uning buniyadkarlirig‘a nisbэtэn һo’rmэtsizlik, һaqarэt эmэsmu? Uyg‘urlarni umumэn pisэnt qilmig‘anliq, ko’zgэ ilmig‘anliq, adэm qatarida ko’rmigэnlikning nэq o’zig‘u.
Buningsizmu эsirlэr mabaynida sodigэr, sэyaһэtchi niqavida kirgэn unsurlar Qэshqэrni rasa bulap-talap, talan-taraj qildig‘u. Pikrimizning ispati uchun ayrim misallarni kэltүrimiz:
O’mэrjan Һэsэn “Ming o’ylэr, silэrgэ yuz kelэlmэymiz”/”Aziya bugun”/ “Bayliq tэmэsidэ һэdesilэr qalaymiqan kolap, ming o’ylirimizni һo’tmэ-t¬o’shuk qilivэttuq. Эjnэbi ekspedisiyachilэr kэlsэ ularning to’gisini yetilэp, yol bashlap berip, miraslirimizni kolap ularning sandug‘ini toshquzup bэrdэq. Bizlэr qэdrigэ yэtmigэn miraslirimizg‘a yegэ bolg‘an эjnәbiylэr uni xuddi paxtining ichidэ chog‘ saqlig‘andэk эtivalap asravatidu!.
Sven Һedinning “Aziya jurigigэ.Pamir, Tibэt, Shэrqiy Turkistan” эsэridэ monu qurlar yezilg‘an: “Turluk tэnggә vэ qol yazmilarni һesaplimig‘anda mэn o’yumgэ эkэlgэn buyumlar kolleksiyasi 523 danidin ibarэt”.
A.V.Pankov. “Shэrqiy Turkistandiki arxeologik ekspedisiya /Toshkent1914/ “Ruslarning salg‘an izi bilэn эng paal һэrikэt qilg‘an chэt эlliklэr arisida nemislar һэmmidin nurg‘un эsэr-эtiqilэrni jig‘di. Ular bir nэchchэ yүzlәp qedimiy эntiqiy buyumlarni эkэtti vэ bu jil to’rtinchi qetim yэnэ shu yaqqa ekspedisiyani tэyуarlap qoydi”.
Bu mэlumatlar dengizdin tamchэ, эlvэttэ. Biz bularni pэqэt misal teriqisidila ko’rsitip o’ttuq. Demo’kchimizki, эjnэbiylэrning bulap-talig‘ini azmidi, bu yaqtin Xitay chiqmisa. “Barimni og‘ri aldi, qalg‘inini rэmchi” degini moshu эmэsmu!
Һэr kim һэr yaqtin g‘ajap, qaxshal dэrэqqэ aylandurup, milliy qiyapisini yoqutuvatqan Qэshqэr эslidэ qandaq shэһэr yedi? So’zimiz quruq bolmaslig‘i uchun buningg‘imu bэzi misallarni kэlturup o’tumiz: “Islam dinig‘a qэdэr Qэshqэr budda dini mэrkэzliridin biri supitidә duniyag‘a mэshһur bolg‘an. Xitay mэnbэliridэ ushbu dinning Xitayg‘a tarqilshida Qэshqэrning roli naһayti chong bolg‘anlig‘i ko’rsitilidu. Эynэn shu dэvirdэ kэpligэn buddi dinig‘a aid эsэrlэr xitay tilig‘a tэrjimэ qiling‘an. Һindistang‘a barg‘an Xitay buddaviy sэyyaһlarmu Qэshqэrni ziyarэt qilmay, uni aylinip o’tүp kэtmigэn. Islam dini һo’kүmran ding‘a aylang‘andin keyin Qэshqэr islam mэdэniyiti mэrkэzliridin biri bolup qalg‘an. /Ablэt Xoҗaev “Buyuk ipэk yoli”/
“Qэshqэriya yaki Shэrqiy Turkistan”/Һэrbiy-statik tэjribә bayani. Tashkэnt-1903/ “Qэshqэr Mэrkэziy Aziyadiki әng qedimiy shэһэrlэrning biri. Shэһэrdэ 30 mechit ... һэm 30 karvan saray mojut.”
“Jongg‘ariya vэ Shэrqiy Turkistan tэripi” /Xitaychidin Monax Iakinoo tэrjimisi. Sankt Peterburg 1829/
“Qэshqэr. Qэsh-turluk rэngni bilduridu, qэr-xishliq imarэt. Bu yэrdэ xilmu-xil rэngdiki ko’pligэn xish binalar bolg‘anlig‘i uchun uningg‘a shundaq na berilgәn. Shundaqla Qэshqэr so’zi bay mэnasini beridig‘anlig‘i һэqqidimu gэp bar. Qэshqэr Turkistandiki chong shэһэrlэrning biri”.
Эrshidin Һidayэtov. “Uyg‘urlar vэ ularning mэdэniyiti” /Shэriq һэqiqiti” jurnali. 1946./ “Qэshqэr Qaraxaniylarniэ paytэxti bolushi bilэn billэ shu dэvirdiki sэn’эt vэ эdэbiyatniэ mэrkizi bolup һesaplinidu. Bu һэqtэ akademik Bartold shundaq yazidu: ...Qaraxaniylar paytэxti bolg‘an Qэshqэr shэһri эng muһim эdэbiyat mэrkizi bolup kэldi”.
“Tarixchilarning, etnograflarning, yazg‘uchilarning uyg‘urlar һэqqidэ yeytqanliri”. “Uyg‘ur avazi” Vasilev /Rossiya Federatsiyasi/ “Qэshqэrning tarixi Moskvaning tarixidin ming jillar uzun. Biz ruslar yaki slovyanlar Moskva shэһrini bэrpa qilip, эndila orman һayatimizni axirlashturup, slovyan do’litining asasini qurg‘an vaqtimizda uyg‘urlar alliqachan shэһэrliship bolg‘an shanliq juquri mәdәniyәt һayatida edi”.
Xitayning Shэrqiy Turkistanda elip berivatqan vэһshiyanэ sэyasitini bu bay tarixqa egә, qedimiy xэliqqә nisbэtэn ochuq roһiy genotsiz һэrikiti dэp baһalash mumkin. Xitayning mэrkiziy geziti “Jenmin Jibao”ning yezishichэ /Fэrg‘anэ r.u эxbarati boyichэ/ “Qэshqэr tovarlarni eksport qilish uchun qayta ishlэsh bazisig‘a, energetik mэnbэlэrni vэ nayap paydiliq qezilmilarni chэt эllэrdin kэlturidig‘an koridor vэ mallarni tэxsimlэsh mэrkizigэ aylandurulup, duniya эһmiyitigэ malik megapolis bolidu”.
Uningsizmu Qэshqэr “Ipэk yoli” vэ soda mэrkizi edi. Shэһэrdiki ottuz karvan saray эnэ shuningdin dalalэt berip turuptu.
Aleksandir Bushkov “Chigizxan, Ottura Aziya” эsэridэ monularni yazidu: “Uyg‘ur qag‘anati Buyuk ipәk yolining asasiy uchastkilidin birini o’z nazaritidэ tutqan vэ Xitay, shundaqla эrэplэr bilәn kэng miqiyasta xэlqara soda-setiqni yelip barg‘an”.
Ablэt Xojaev “Buyuk ipэk yoli: “Shэrqiy Turkistan shэriq bilэn g‘эripni bag‘lap turg‘an Buyuk ipәk yolidiki muһim һudud bolg‘anlig‘i tүpэyli dayim jirik do’lэtlэr, jaһangirlarning yetivarini o’zigэ tartip turg‘an”.
Эyni chag‘da Xitay bilэn Rossiyaning tutqan sэyasiti oxshash. Һэr ikkilisi o’zliri besivalg‘an tэvэlэrdiki xэliqlэrni iskэnjisidә tutmaqta. Shundaqla ruslashturush, xitaylashturush sэyasitini jurguzmэktэ. Buningg‘a misallar: Abduraxman Avtorxanov “Kreml imperiyasi” mavzuluq эmgigidэ monularni yazidu: “Xrushev Stalinning jurigi bэtlimigэn ishni qilishqa jur’эt etti. Uning tapshurug‘ig‘a benaэn Suslov rэһbэrligidiki mэpkurэviy mэһkimэ SSSRning orus bolmig‘an millэtlirini ruslarg‘a qoshuvetishkэ tэyyarlash boyichэ mupэssэl dэstur ishlэp chiqti. Bu dэsturdэ tog‘ridin-tog‘ra zoravanliq bэlguliri yoq. U zangliq etivatqandэk vэ mulayim qilip: “Millэtlэrning gullэp-yashnishi vэ yeqinlishishi” dэp atilidu. Biraq “gullәp-yashnash” degэndэ bashqa millэtlэrgэ orus mэdэniyitini singdurush, “yeqinlishish” degэndэ bolsa “qoshulup ketish” chushunilәtti. Dэsturning tomuri-yэganэ kommunistik millэtni yaritishning dэslэpki shэrti bolg‘an rus tilini ana tilig‘a aylandurushtin ibarэt edi”.
Эndi Xitay alimliri bolsa Shinjangni Xitayning ajralmas qismi dэp dava qilmaqata. Shundaqla Shэrqiy Turkistanda һazir yashavatqanlar uyg‘urlar эmэs, ular etnos supitidэ yoqalg‘an deyishmэktэ. Nэbijan Tursun “Xitay istoriografiyasidэ uyg‘ur etnogenezi mэsilisi” degэn kitavida monu mэlumatni beridu: “A.N.Bernshtam uyg‘urlar Shэrqiy Turkistanni /ShUAR/ qoshup alg‘anda Mэrkiziy Aziyadэ yashig‘anlig‘ini ispatlidi: “Shэriqning qedimiy tarixini aziraq bolsimu bilidig‘an һэr bir kishi putun duniya tarixida uyg‘urlarning qandaq rol oynig‘anlig‘ini bilidu. Ularning ismi Shinjanda pэyda boldi vэ yoqalmidi. Ular Sэddichin sepillirida, Mong‘oliya dalalirida guldurmomidэk gumburlidi”.
M. Эrmatov. “O’zbэk xэlqi эjdatlirining shэkillinishi vэ etnogenezi”: dэslэp Tangu Ola vэ Seriq dэriya boyida һэm Tyan-Shanning jәnubidiki Tarim dэriyasi basseyinida Qэshqэr, Xotэn vэ bashqa rayonlarni ichigэ alg‘an һalda yashidi. Asasэn uyg‘urlar Shэrqiy Turkistang‘a toplandi. /Aqivэttэ bu rayon Shэrqiy Turkistan atilishqa bashlidi/.
Bu һэqtэ Turg‘an Almasmu o’z pikrini yeniq bildurgэn: “Shuni uzup yeytishqa boliduki, qedimiy zamanda Tarim vadisida, shuningdэk Turpan oymanlig‘i bilэn Yayiq dalasida yashig‘an yэrlik aһali seriq tэnliklэrgэ mэnsup bolmastin, dэl uyg‘urlarning эjdatliri edi” dэydu.
Uyg‘urlar Uyg‘urstan territoriyasidэ qedimdin yashap kэlgэnligi tog‘riliq ottura эsir alimliri: Mahmut Qэshqэriy, Rashidin, Эbulg‘azi vэ bashqilar, һazirqi zaman alimliridin N.Ya. Bichurin, V.V.Radlov, V.V.Bartold. A.M.Sherbak, R.L.Kishlasov, M.N.Kэbirov vэ bashqilar yazg‘an.
Demэk, uyg‘ur xэlqining эjdatliri qedimiy zamanlardin tartipla Tarim vadisi bilэn Yayiq Jongg‘ar/ dalasida, Turpan oymanlig‘ida, shuningdэk Ili vadisi bilэn Yэttisu vэ Issiqko’l boylirida yashap kэlgэnligi talashsiz һэqiqэt”.
Shundaq yekэn, Shinjangni Xitayning ajralmas qismi deyishkэ bэzi tэtqiqatchilarning qandaq tili berivatidu. Uyg‘ur xэlqining mэdэniyitini, yezig‘ini, sэn’itini, tilini duniya tэn elivatidig‘u. Birэr bir tэtqiqatchi yoqki эnэ shularda xitayning tэsiri barlig‘ini tэkitligэn bolsa!
Pikrimizning һәqqaniylig‘ini ispatlash uchun “Uyg‘ur avazi” gezitida besilg‘an “Tarixchilarning, etnograflarning, yazg‘uchilarning uyg‘urlar һэqqidэ eytqanlirig‘a yэnэ qisqichэ toxtilayli:”
V. Ralov: “Uyg‘urlar qedimiy turkiy xэliqlэr jumlisidinla bolup qalmastin, bэlki qedimiy vaqitlardin bashlapla turk qэbililiri ichidэ bashlamchiliq orunni egiligэn эng qedimiy ko’p sanliq turkiy tilliq xэliq edi”.
S.Malov: “Uyg‘urlar qedimiy vaqitlarda Ottura Aziyadiki juquri dэrijidэ tэrэqqiy эtkэn shэһэr һayatini bashtin kэchurgэn эng mэdэniyэtlik xэliq edi”.
Mingchibi Lululu /Mong‘ol/
Altay tilliri sistemisidiki millэtlэrning һэmmisining tarixtin qalg‘an eg‘iz әdәbiyati bar. Lekin o’z aldig‘a sistema һasil qilalaydig‘an nurg‘un эdэbiy mirasi bar millэt pэqэt birla uyg‘ur milliti”.
Uyg‘urlarning mэdэniyiti duniyada kam uchraydig‘an kam yoldin, ko’p tэrэptin, ko’p qatlamdin kэlgэn cho’kturmilәrning jug‘linishidin һasil bolg‘an mэdэniyэt. Buningda go’zэl rәngdar tэrkiplэr bar. Bu uyg‘urlarning pәxri”
F.Yu.Yakubovskiy: “Turkiy tilliq xэliqlәr ichidә эng avval yeziq ijat qilip, Xitay bilэn Mavaraunnэһr arisidiki эng mэdэniyэtlik xэliqqэ aylandi”.
Эnэ shundaq һэr jэһәttin juquri mэdэniyэtlik, bay tarixqa egә xэliq bugunki kundә bar bisatidin aurilivatsa ich-ichingdin o’rtinip ko’umэy, qandaq qilisэn. Xitayning Shэrqiy Turkistanni tэjavuzliq bilэn besivalg‘inini jemi alэm bilidig‘u. A.Skrinning “Xitay Turkistanni kitavidiki monu mэlumat pikrimizning yeniq dэlili: “Xitaylar ikki ming jil mabayinida uni /Qэshqэriyani S.J/ bэsh qetim egilэvaldi vэ to’rt qetim chiqip kэtti. Taki bugunki kungichэ bolg‘an Xitay okkupatsiyasi jэriyani to’rt yuz jigirmэ bэsh jilg‘a sozuldi”.
Xitayning Shэrqiy Turkistandin bэshinchi qetim chiqip ketishini umut qilip эshu kunlэrni ko’rэlmэy qanchilig‘an kishilэr armanda kэtti. Shu azatliqqa yetish uchun minglig‘an adэmlirimiz qurban bolmaqta. Bu zulum-sitэmning, zoravanliqning cheki bolamdu yoqmu?
Moshu kunlэrgэ kelishimizg‘a, эlvэttэ, o’zimiz sэvэpchi. Mэnbэlэrdin mэlumki, 1825-jildin 1877-jilg‘ichэ bolg‘an 52 jil mabaynida Shэrqiy Turkistanda 14 mэrtэ do’lэt ag‘durulushi yuz bэrgэn. Buningg‘a pэqэt xitaylarda sэvэpchi bolmay, o’zimizning ichki ziddiyэtlirimiz dushmэnlэr tugminigэ su quyup bәrgэn. Uyg‘ur-Orxun do’litini vэyran qilishta qirg‘izlarni bashlap kэlgэnmu, Yarkэnt sэidxanlig‘ini gumdan etish uchun Jong‘ar qalmaqlirini эkэgэnmu, manҗur-xitaylarni etэklәp kelip, vэtэnni vэyran, xэliqni sэrsan qilg‘anmu o’zimiz. Эgэr munapiq Niyaz Yaqupbэgni zэһэrlэp o’ltэrmiginidэ bэlki xitaylar bэshinchi qetim Shэrqiy Turkistanni besivalalmasmidi... Qeni эndi ularni chiqirip ko’r. Chiqmisimu mэyli, xэlqimizgэ эrkinlik bэrsun. Milliy tuyg‘usini, g‘ururini yoqitish peyig‘a chushmisun. Tarixiy qэdriyэtlirigэ chang salmisun. Bular bэribir yaxshiliqqa elip barmaydu. Chүnki xitaylar o’z pэytidiki uyg‘urlarning yaxshilig‘ini untup qoyuvatidu.
Lev Gumilev: “Kaspiy эtrapidiki ming jil”. “Xitay uchun kэskin vэziyэt tug‘ulg‘anda Manjuriyadin basturup kәlgәn dushmэnlэrgэ qarshi yanmu-yan turup җэng qilg‘an”.
Lyu Zishiyav “Uyg‘ur tarixi” /Birinchi qism/ “Uyg‘urlar qoshun chiqirip Tang sululisigэ һэmdэmliship, o’ngluk-so’ygүn topilingini tinchitqandin keyin, Tang sulalisi һo’kүmiti mukapat teriqisidэ uyg‘urlarg‘a һэr jili 20 ming top tovar-durdun berip turushni qarar qilg‘an”.
“K. Ritterniң yэrshunaslig‘i” : “Imperator g‘эznisi pulg‘a muһtaj bolup qalg‘anda uyg‘urlar uningg‘a bankir sүpitidu xizmәt qildi”.
Mundaq misallar ko’plәp sanilidu. Bu tәngshэlmigэn alәmdэ “Һэqiqэt egilsimu sunmas”, “qaytar duniya” degэn gэplэr bar. 1988-jili Qэshqэr uyg‘ur nэshriyatida besilg‘an “Iparxan” kitavida mundaq һekmэtlik s¬o’zlэr yezilg‘an: “...shunisi eniqki, tarix һaman tarix, uni xaһishqa boysundurimэn dэpmu өzgәrtivalg‘ili bolmaydu. Kim tarix bilэn oynishidikэn, һaman bir kuni һэqiqэtning jazasig‘a uchraydu”
Ilһaim shundaq bolsun. “Bizni vэyran degэnlэr, o’zi vэyran эmэsmu” dәp avazimizning barichэ naxsha eytishqa alla nesip эtsun.
Bu mening shэхsiy pikrim bolsimu, lekin mэn mulaqэttэ bolg’an ko’pchilik kishilэrning hэsrэtliri.

Sultan Jamal.