PDA

View Full Version : ghulja qirghinchiliqi ve shehitlerning Arzu - Armanliri



Unregistered
06-02-12, 09:10
Bu maqale musajanning 2012 - yili 2 - ayning 5 - küni istanbulda ötküzülgen ghulja weqesini xatirlesh yighinida oqup ötken ilmiy maqalisi
xitay kommunist hakimiyiti wetinimiz sherqiy türkistanni ishghal qiliwalghan 1949- yilidin bashlap ta hazirghiche xelqimizni bash kötertmey, zulum qilip basturup kelmekte. Xelqimiz éghir künlerni béshidin kechürdi . Nurghun alimlirimiz, ziyalirimiz öltürüldi we türmige qamaldi. Tarixi eserlirimiz köydürüldi. Mediris we mesichdlirimiz tongguz baqdighan éghilgha aylanduruldi yaki chéqiwitldi. Xitay köchmenlerni wetinimizge yerleshturup, xelqimizning mal - mülki, yer- makanlirini tartiwaldi. Mejburiy pilanliq toghut siyasiti yürgüzüp dunyagha téxi köz achmighan nurghun buwaqlirimizni anining qarnida öltürüp yoq qildi. Xitayning bu wehshiyane qilmishlirigha chidap turalmighan bir türküm ilghar yashlar 1990-yili barin yézisida xitaygha qarshi quralliq heriket qildi. Bu heriket sherqiy türkistanning pütkül sheher- rayonlirigha tesir körsetti. Bu heriket xelqni gheplet uyqudin oyghatti. Sherqiy türkistan xelqige, kimning dost kimning düshmen ikenlikini körsitip berdi. Azadliq hörlükke intilish iradisini kücheyitti. Barin inqilawidin kéyin xelqte xitaydin ibaret düshmen'ge qarshi oyghunush peyda boldi. Qelbide ghezep - nepret oti lawildap yandi. Xitay ishghalchi kommunist hakimiyiti bilen uyghurlar arisida dost bilen düshmen, zalim bilen mezlumdin ibaret ikki sep ayrish weziyiti shekillendi.
Tarixta bir qanche qétim sherqiy türksitan milliy - azatliq kürishining merkizi bolghan ghulja shehri we uning etrapidiki wetenperwer yashlar 1994- yilidin tartip xitay mustemlikichilirining uyghur yashlirini ishsiz qaldurupla qalmastin, belki ularni exlaqi jehettin chiriklishishike yeni zeherlik chikimlik we ichimlikke mubtala qilishtek rezil qilmishigha taqabil turup yashlarni weten we milletsüyer qilip terbiylesh meqsitide ili meshripini janlandurup, yingi meshrep sorunlirini teshkillep yashlirimizni wetenperwerlikke dewet qilishqa bashlidi. Lékin köp ötmey xitay dairiliri buninggha tusalghuluq qilip chekleshke urundi. Yashlarning tenherket paaliyetliri jümlidin putbol komandirliri teshkillep musabiqe paaliyetlirini ötküzüsh herikitimu tosqunluqqa uchridi. Qisqisi yashlarning bu xil heriketliri men'i qilindi. Köp sanda yashlar xitayning bu qilmishlirigha narazi bolup derdini ichige yütüp turghan bir weziyette yeni 1997 - yili 2 - ayning 4 - küni kéchisi ghuljida ramizan éyining qediri kéchisi munasiwiti bilen ibadet qilish meqsitide topliship qur'an oquwatqan bir gurup ayallarni xitay saqchiliri tutup apirip türmige qamap qoydi. Dini ibadetni ada qilishtin bashqa héch bir meqsiti bolmighan bu ayallarning bir qanchisi shu yerde xitay saqchiliri teripidin qattiq urulghan, bir qanche ayal tayaq zerbisidin ölüp ketken. Xelqimizning bir yerge toplishiship qélishidin ölgüdek qorqidighan ishghalchi kommunist hakimiyiti, xelqimizning bir yerge jem bolup söhbet - paaliyet élip bérishini chekleydu, shu sewebtin qediri kéchisi ibadet qilish üchün toplan'ghan ayallarni tutup türmige qamap qattiq urup qiynighan. Bu xorliqqa chidimighan ghulja yashliri 5 - féwral küni tinch namayishqa chiqip tertiplik halda sheher merkizidiki hakimiyet idarisi aldigha kelgende 700 - 800 etrapidiki uyghur yashliri xitaylarning muntizim armiye, saqchi, bingtüen qisimliri, bixeterlik küchliri we jasuslirining qorshawigha élindi we urup, soqup, qarshiliq körsetkenlerni étip öltürüp, hayat qalghanlarni tutup mashinilargha bésip türmigha élip mangdi. Shu künila bir qanche yüz adem urup we étip öltürüldi. Qish küni soghaq su chichip hemde totulghanlarni sughaq jaylarda qamap qoyup birmunche adem tonglap öldi. Bu wehshilikni anglighan we körgen sheher ahalisi ghezeplinip etisi 6 - féwralda minglighan kishi kochigha chiqip namayish qilip bu wehshiylikni eyiplidi. Hemde naheq qamalghan yashlarni qoyup bérishni telep qildi. Ghulja xelqining bu urunluq teliwige qulaq sélish ornigha xitaylar aptumat we pilmotlardin oq chiqirip qoralsiz xelqni oq yamghurigha tutti. Buni körgen namayishchilar qolidin kélishiche qarshiliq qilip, bir munche xitay eskerlirini jazalidi. Lékin zor muntizim armiye we saqchi qisimliri xelqni qirghin qilish arqiliq namayishni qanliq basturdi. İkki künlük qirghinchiliqta bezi melumatlar boyiche 150 din artuq uyghur yash shéhid qilindi, 400 din artuq yash yarilandi. Bezi menbelerde shu qétimliq toqunushta 400 din artuq qérindashlirimiz shéhid boldi déyilgen yene bashqa melumatlargha asaslan'ghanda, buningdin bir qanche hesse köp sanni körsitidu. Ghulja kochiliri yene bir qétim qan'gha boyaldi. Shu künlerde ili wilayitide texminen 5000, pütün wetinimiz boyiche 20 ming uyghur tutulghanliqi melum. Xelq'araliq qanun-belgilimilerni ayaq-asti qiliwatqan xitay basqunchiliri hetta yaridarlarni dawalashtin bash tartip herqandaq tibbi yardem körsitishni men'i qilip alahide buyruq chüshürgen. Netijide nurghun uyghurlar qansirap yaki tibbi yardem alalmay ölüp ketti. Nurghunlighan yashlar iz -déreksiz yoqap ketti. Türmilerde qiynap - azaplash shu derijide boldiki, qiyin qistaqlarni körgen bezi saqchilar chidiyalmay xizmetliridin istipa bergen.
İshghalchi xitay dairiliri özliri qilghan qirghinchiliqni az körüp, tutulghanlarni türküm - türkümlep ölüm jazasigha höküm qilip étip öltürdi. 1000 din artuq uyghurni sotqa tapshurmastin 1997 - yili 12 - ayning 9 - küni hemmisni biraqla oqqa tutup shéhid qildi. Qolida qurali bolmighan uyghur yashlar toluq qurallan'ghan xitay eskerliri bilen toqunushup qanunluq özini qoghdashqa orun'ghan bolsimu qirghinchiliqtin qutulalmidi.

*
1- türkümde shu yili aprélning axirlirida yüsüp tursun qatarliq 3 neper yashni urush, bulash, chéqish, köydürüshte aktip rol oynighan dégen böhtan bilen ölümge höküm qildi. Ularni étishqa élip mangghanda yol boyida turup elwida!-dep waqirighan yüzligen uyghurgha xitay herbi saqchiliri oq chiqirip "ölümge höküm qilin'ghanlarni qutquzushqa urundi" dégen bahane bilen gunahsiz 3 ademni öltürdi. Mana bu xitay hakimiyitining uyghur xelqige neqeder düshmen közi bilen qaraydighanliqini, purset tapsila öltürüp yoq qilishni meqset qilidighanliqining ispati.

2-türkümde yeni shu yili 7-ayda ghappar telet qatarliq 9 neper yashni shundaq "töhmetler" bilen étip shéhid qildi. Féwral inqilawining yitekchiliridin: abduxélil mijit we abduméjit abduraxmanlarni chapchaldiki su turmisida 3 yil dehshetlik qiynap shéhid qildi. İbrahim ismail féwral inqilabining perde arqisidiki rehbiri dep eyiblinip ghuljida chong dairide höküm élan qilish yighini échilip, pütün sheherde herbi halet, hawada tik uchar herbi ayropilanlarning, yerde tanka, brunutlarning qorshawida ölüm jazasigha höküm qilip sheher sirtida étip shéhid qildi. Bu xil ölümge höküm qilish ili teweside nechche yil dawamlashti. 1999- yili 21- sintebirde ili wilayetlik sot mehkimisi teripidin 30 neper uyghurgha höküm élan qilindi. Ulardin nuraxmet niyaz, qurbanjan hüseyn, turghan seydulla ölüm jazasigha höküm qilinip derhal ijra qilishqa, mihmanjan emet qatarliq 7 uyghurgha 2 yil kichikturup étish ölüm jazasi berdi, yüsüpjan abliz qatarliq 4 kishi ömürwayetlik qamaq jazasigha, qalghanlar 20 yilghiche qamaq jazasigha höküm qilindi. Bundaq ölüm jazaliri ili wilayitidin bashqa ürümchi shehri, qeshqer, aqsu, xoten, turpan wilayetliri, bayin'gholin oblasti qatarliq jaylardimu köplep élip bérildi. 5 - féwral ghulja weqesidin bashlap 2000-yilining axirighiche sherqiy türksitanning her qaysi jaylirida 1400 din artuq uyghur, siyasiy sewep bilen ölümge höküm qilinip qural bilen étip shéhid qilin'ghanliqi melum.

U qérindashlirimiz, zulumgha, naheqchilikke qarshi chiqqanliqi üchün shéhid qilindi. Rebbim allah, dinim islam, imanim qur'an dégenliki üchün shéhid qilindi. Ularning shéhid bolghanliqida héch qandaq shek yoq. Gerche ular düshmen küchlük we zamaniwiy quralliri bolsimu kökrek kirip meydan'gha chiqishqa türtke bolghan amil zulumgha qarshi turush, naheqchilikni qobul qilalmasliqtin ibaret imani küch we ruhiy irade ularni meydan'gha chiqardi. Ular düshmenning quralliq küchlirige perwa qilmidi. Ölüp kétidighanliqini bilip turup, zulumgha qarshi turushtin ibaret hayat prinsipi boyiche meydan'gha chiqti we shéhid boldi.
Peyghember eleyhissalamning shéhidler toghrisida bayan qilghan bir hediside mundaq déyilgen: " kimki mal - mülkini qoghdash yolida öltürülse shéhid bolidu. Kimki dinini qoghdash yolida öltürülse shéhidtur, kimki jénini yeni hayatini qoghdash yolida öltürülse shéhidtur. Kimki ippet - numusini qoghdash yolida öltürülse shéhidtur".

Peyghember eleyhissalam yene bir hediside "kimki naheq öltürülse shéhidtur", dégen.
5 - féwral ghulja weqeside xitay jallatliri teripidin qirghin qilin'ghan qérindashlirimiz, özlirining dinini qoghdash, hayatini qoghdash, ailisini qoghdash yolida shéhid boldi, naheqchilikke qarshi chiqip shéhid boldi. Shuning üchün ularning shéhid bolghanliqida héch qandaq shek yoq.

Allahtaalagha nisbeten shéhidlerning mertiwisi yuqiri, allah taala qur'an kerimde shéhidler toghrisida mundaq dédi: allahning yolida shéhid bolghanlarni ölük dep hésablimighin, belki ular tirk bolup, allahning dergahidiki rizqtin behirimen qilinidu. (yeni jennetning németliridin ettigen axshamda menggülük riziqlandurup turulidu). Süre al imran 169 - ayet.
Allah özining wedisi boyiche shéhidlerni jennettin ibaret ebediylik huzurgha érishturidu. Gerche ularning jesetliri zalim küchlirining ayagh astida yenjilgen bolsimu ularning rohi asman'gha kötürülüp allahning mukapatigha érishidu. Ular hergiz meghlup bolmaydu. Düshmen'ge teng kélelmigenlikini, qan tökülgenni körüp meghlub boldi dep oylap qalimiz, emeliyette ular shéhid boldi. Allahning mukapatigha we ebediyilik hayatqa, jennettin ibaret ali orun'gha we huzurgha érishidu, inshaallah.
5 - féwiral ghulja qirghinchiliqi fashsit xitay hakimiyitining yillardin biri uyghurlar üstidin dawam qilghan séstimliq qirghinchiliqini uchuq yürgüzgen pakitlardin biri. Qorqutush, basturush we öltürüshni asas qilip qurulghan xitay diktatur kommunist hakimiyiti wehshiyane qirghinchliq jinayet ishlep dölet térorluqni dunyagha körsetti.
Men 1997 - yili ghulja weqesi yüz bergen waqitta pakistanda oquwatqan idim. Pakistan gézitliride weqe toghrisida her küni yéngi uchurlar tarqaldi. Biz uyghur oqughuchilar pakistan gézitliri arqiliq weqedin xewer tépip turduq. Emma weqe yüz bérip arqidinla pakistan gézitliride: pakistanda oquwatqan 168 neper uyghur oqughuchini xitay pakistandin qayturup bérishni telep qildi, dégen uchurlar tarqaldi. Biz oqughuchilar sarasimge chüshtuq we hemmimiz dégudek özimizni chetke alduq. Musulmanlarning öylirige islami jamaetlerning merkezlirige yoshurunduq. Shu waqitta bu weqedin xewer tapqan türkiye jumhuriyitining bash ministiri merhum nejmidin erbakan, pakistan bash ministiri nawaz shérip bilen uchriship, uyghur oqughuchilarni xitaygha qayturup bermeslik toghrisida sözleshken. Shuning bilen pakistanda oquwatqan uyghur oqughuchilar xitaygha qayturulushtin saqlinip qalghan idi. Allah merhum nejmidin erbakanning yatqan yérini jennette qilghay.
Ghulja weqesi bolsa xelqni azadliq we hörlükke chaqiridi. Sherqiy türksitan xelqining qulluqqa, zulumgha bash egmeydighanliqini dunyagha körsetti. Xitayning 62 yildin buyan uyghurlarni asimlatsiye qilish siyasetlirini yoqqa chiqardi yeni xitayning uyghur xelqini tüptin asimlatisiye qilish, yoq qilish siyasitining meghlubiyetke uchirighanliqining bisharitini körsetti. Ghulja weqesi, ürümchi qirghinchiliqigha oxshashla dunyagha uyghur xelqining téxi mewjut ikenlikini, xitayning ishghaliyitini héch qachan qobul qilmaydighanliqini, hör musteqil dölet qurush iradisining téximu éshiwatqanliqini, dunyadiki musteqil döletler qataridin orun élishtin ibaret milli iradisi üchün hemme nersidin hetta eziz jénidinmu waz kécheleydighanliqining signalni berdi. Chünki dunyagha tehdit boliwatqan xitay kommunist hakimiyitidin ibaret chong küchke qarshi qolida héch qandaq qural bolmisimu kökrek kirip meydan'gha chiqti we shéhid boldi.

Shéhidlerning qéni hergiz bosh aqmaydu. Tökülgen qanlar yerde qalmaydu. Tarixdin buyan ana weten sherqiy türkistanni qoghdash yolida tökülgen eziz qanlar hergiz yerde qalmaydu. Qan tökülmigiche weten azad bolmaydu.
Barinda, ghuljida, ürümchide we sherqiy türkistanning her qaysi sheherliride chong kichik bolup nurghun weqeler yüz berdi. Zulumgha qarshi heriketler boldi. Köpligen qérindashlirimiz shéhid boldi yaki türmige qamaldi. Mushundaq weziyette biz sherqiy türkistanliqlar néme qilishimiz kérek? Bolupmu, hör we erkin dunyada yashawatqan sherqiy türkistanliqlarning béshigha qandaq mes'uliyet yüklinidu? Elwette bizmu qarap turmasliqimiz kérek. Küch birliki hasil qilip erkin dunyada qilalaydighan barliq imkaniyetlerdin paydilinip heriketke ötishimiz kérek bolidu. Chünki shéhidlerning iradisi, arzu armanliri we issiq qénini töküp jénini pida qilishi, azadliq, hörlük we musteqilliqtin ibaret ulughwar ghaye meqsetliri biz hayat qalghanlar üchün amanet shekilide miras qalidu. Bu mirasqa ige chiqish biz hayat qalghanlarning mejburiyiti. Buni biz xalisaqmu xalimisaqmu qilishqa tégishlik bir imani, wijdani mejburiyet hisablinidu. Shuning üchün biz hör dunyada yashawatqan sherqiy türkistanliqlar, zulum astida qalghan qérindashlarni zulumdin qutuldurush we ana wetenni azad qilip hör - musteqil yashash yolida jénini pida qilip shéhid bolghan shu qehriman ughul - qizlirimizni eslesh, xatirlesh bilen birge ularning izida méngip ular yételmigen ghaye - meqsetlerni emelge ashurush üchün imkaniyetning yétishiche tirishchanliq qilishimiz kérek bolidu. Bu özini uyghur, musulman, sherqiy türksitanliq dep hiésablaydighan her bir shexs we teshkilatlarning bash tartip bolalmaydighan milliy, dini, imani we wijdani mejburiyiti hésablinidu.

Shuning üchün hazir gheplette yétish emes uyghunush waqti. Özining bir kishlik turmushi üchün emes weten - xelqi üchün xizmet qilish waqti. Kishilik turmush üchünmu waqit chiqirip tirishshimiz kérek , emma uni hayatning asasi meqsiti qiliwalmastin weten üchünmu waqtini, eqlini, bilimini, mélini, hetta kérek bolghanda jénini pida qilidighan aliy chüshenchini her zaman unutmastin , zulumdin qutulush, azadliqni, musteqilliqni qolgha keltürüsh iradimizni téximu chingitishimiz we shu ghayige yétish üchün tirishchanliq qilishimiz kérek.

Zulum we ishghaliyet héch qachan dawam qilmaydu, buning choqum tügeydighan waqti kélidu.
Allah zulumgha qarshi zalimning aldida ölümdin qorqimay kökrek kérip meydan'gha chiqqan we bu yolda shahadet sherbitini ichken shéhid qehrimanlirimizning gunahlirini meghpiret qilghay. Naheqchilikke qarshi chiqip, dinini, millitini, wetinini, hayatini, ailisini, mal - mülkini qoghdash yolida türmilerge qamilip zulum chékiwatqan, qérindashlirimizgha sebir taqet, küch quwwet, salametlik ata qilghay, zalimning zulumidin tizraq qutulup erkinlikke érishishke nisip qilghay. (amin)

Ghulja qirghinchiliqida shéhid bolghan pütkül shéhidlerni esleymiz, xatirleymiz we shéhidlerge ali éhtiram bildürimiz.

Musajan baytash 2012- yili 2 - ayning 5 - küni istanbul
menbesi: www.maarip.org/uy

Unregistered
06-02-12, 09:28
www.youtube.com/watch?v=J9gF7iMcHVo