ismail Jengiz
28-11-04, 07:30
Sherqiy Türkistan Hökümiti Heqqide Melumat
Eziz qerindashlar:
Essalamu eleykum!
2004-yili 9-ayning 14-küni élan qilin’ghan Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümiti hecqacan Enwer Yüsüpning yaki bashqilarning hökümiti emes. Hökümetning nami Sherqiy Türkistan bolghandin keyin bu hökümet barliq Sherqiy Türkistanliqlarningdur. Sherqiy Türkistanliq bolup, özlirini Uyghur, Qazaq, Qirghiz, Ozbek, Tatar dep atawatqan her kishi pexirlinishke, qobul qilishqa tegishlik bir hökümettur.
Sherqiy Türkistan nami bilen qurulghan qurulghan hökümetni kimler qobul qilmaslighi mumkin? Buning jawabi eniq: Xitaylar we Xitay hökümiti! Sherqiy Türkistan hökümitidin biaram bolidighan birla nerse mewjut, u bolsimu Beijing hökümiti we uning qorcaq sherikliridur.
Sherqiy Türkistan hökümiti wetende emes, cetelde quruldi. Shunga bu siyasi organni minglap kishining yighilip qurushi mumkin emes. Xelq icidin ciqqan 15 neper weten ewladi bir yerge jem bolup quridu we xelqning aldighan qoyidu. Sürgündiki hökümet barliq ezalarni caqirip yighin ecip qurush toghrisida qarar ciqiridighan bir jemiyet emes. Cecenlerning hökümitini 100 ge yeqin kishi qurghan, Pelestin hökümitini qurghanlarning sani 50 kishi etrapididur. Dimek, hökümetler yoshurun shekilde qurulidu, millet icidiki ilgharlar tonushturulidu we élan qilinidu.
Sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitini qurush 55 yildin beri barliq Sherqiy Türkistan ziyalilirining xiyali idi. 1970-yillarda Ruslar merhum Yüsüpbeg Muxlis arqiliq merhum Isa Yüsüp Alptekin’ge teklip bergen idi. Aqmidi. Hindonöziyening dölet reisi merhum Adam Malik mushundaq bir teshkilatning qurulushi ücün merhum Isa Yüsüp Alptekin’ge teklip Bergen idi. Aqmidi. Andin Hindonöziyede “Sherqiy Türkistan azatliq teshkilati†namida bir teshkilat qurulghan idi. Heckim buning’gha kongul bolmidi. Biz aldimizgha kelgen pursetlerni qoldin berip qoyduq.
Bu qetimqi Sherqiy Türkistan hökümitini qurush pikrini otturigha qoyghan merhum Abduqadir Exmet, Huseyin Qari bashliq 4 kishidur. Enwer Yüsüp bu pikirning emeliyleshturush rolini oynighan bolup, oz beshimciliq bilen qarar ciqarghini yoq. Hökümet qurulushtin ilgiri oyide yighin caqirip ceteldiki Sherqiy Türkistan dawasini qiliwatqan teshkilatcilargha teklip bergen we bu hökümetni qurush toghrisida dostlirigha cüshendürüsh bergen idi. Yighin’gha qatnishalmighanlarghimu xet yazghan we telefonda uqturush qilghan idi. Munasiwetlik kishilerge asasi qanun lahiyesi iwertilgen bolup, pikir elin’ghan we meslihet qilin’ghan idi. Teshkilat rehberliri xewerdar qilin’ghan we meslihet soralghan idi.
Epsuski, dostlirimizning bir qismi bu teklipke yeqinmu kelmidi. Beziliri “bundaq bir hökümetni qurush mumkin emes†digen idi. Beziliri qorqti, ensiridi. Yene beziliri ishenc qilalmidi we pitne-pasatlarni ishqa selip shexslerni haqaretleshke bashlidi we dawam qilmaqta.
Bu hökümet ehtiyaj tüpeyli quruldi. Musteqilliq we erkinlik ücün küresh qiliwatqan 30 milyon xelqning bir hökümiti bolushi kerek idi. Pütün dunyagha tehdit seliwatqan Xitay tehditi aldida, dunyani agahlandurmaq bu hökümetning insaniy wezipisidur. Xelqimizning yoq qilinishining aldini elish ücün pütün dunyadiki döletlerni wezipige teklip qilmaq bu hökümetning wijdani we milliy wezipisidur.
Dunya yengidin retliniwatidu. Yawropa birligi, Ottura sherq pilani, Musteqil döletler gewdisi, Erep birligi, Islam birligidek dölet we teshkilatlar yengidin teshkilliniwatidu. Bu dölet we birliklerning yalghuz bir düshmini mewjuttur, u bolsimu qizil Xitaydin ibaret. Xitay tehditidin qutulush ücün pütün dunya Sherqiy Türkistan dawasining yenida bolushqa mejburdur. Musteqil Sherqiy Türkistan Xitay tehditining aldini alidu hem dunyagha tencliq we hoqur beghishlaydu. Mana bu purset qedirlinip Amerika qoshma shitatliri we Türkiye xelqining qollishi bilen sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümiti quruldi.
Musteqilliq dawasi qiliwatqan dostlirimizning beziliri bu hökümette wezipe alghanlarni iqtidarsiz dep qarimaqta. Undaqta nime ücün sürgündiki hökümetning qurultiyigha qatniship iqtidarliq dep qarighan shexslerni millet wekilliki we ministirlikke saylashqa qatnashmidingiz? Hökümette wezipige teyinlen’gen dostlirimiz iqtidarsiz bolmastin, hec bolmighanda weten yolida, musteqilliq we erkinlik yolida jenini atiyalaydighan kishilerdur.
Bezi dostlirimiz Enwer Yüsüpni “iqtidarsiz†deydu. Xosh, iqtidarliq bolghan dostimiz kimler? Nimige asaslinip “iqtidarliq†larni tallaymiz? Weten dawasini bilidu, cüshendüreleydu, engilizce bilidu…sizge yene nimisi kerek idi? Enwette, yetersizlikliri bar, umu bende. Yetersizliklirini toluqlash, xataliqlarni tuzitish sizning we bizning wezipimizdur. BIr yerge jem bolsaq, bir yaqidin bash, bir yengdin qol ciqarsaq, bir niyette bolsaq yetersizliklirimizni toluqliyalaymiz. Hökümetni kuclendurushni konglige pukken barliq dostlargha derwazimiz ocuqtürkeling, wezipe eling, gheywet-shikayetke zehni kucingiz, dostlarni eyiplesh ücün serp qilidighan zehningiz weten dawasi ücün ishlisun. Ötkür tilingizni dostlargha emes, tajawuzci Xitaylargha ishliting, ötkür qelimingiz bilen Xitay tajawuzcilirini eyipleng. Mushundaq qilsingiz toghrighu deymen. Wetenperwerlikning özi bu emesmidi?
Men cushinelmeywatqan bir nerse shuki, bezi dostlirimiz nimishke sürgündiki hökümet bilen dunya Uyghur qurultiyini bir-birige qarshi qoyushqa urunidighandu? Buning biri xelqara sehnide oz qanunigha we programmisigha asasen erkin xizmet qilidighan bir siyasi organ, yeni hökümettur. Yene biri bolsa özi turuwatqan döletning qanunliri yol qoyghan dairide xizmet qilidighan ammiwi jemiyettur. Her ikkilisi xelqimiz icidin ciqqandur. Emma ikkisi perqliqtur. Selishturghili bolmaydücünki bularning biri hökümet, yene biri jemiyettin ibaret. Men jemiyetlerni kemsitish ücün bu gepni qilmaywatimen, ptturisidiki perqni cüshendürüsh ücün dewatimen. Jemiyet we hökümetning qurulmisi we meqsetliri perqliqtur, bir-birige oxshimaydu.
Dunya Uyghur qurultiyi ecilghanda barliq Sherqiy Türkistanliqlarning xewiri barmidi? Sherqiy Türkistanliqlar icidiki ilghar shexsler, qelem igiliri, wekilliri teklip qilindimu? Mesilen men 30 yildin beri kece-künduz Allah rizasi ücün Sherqiy Türkistan dawasida qolumdin kelgen xizmetlerni ishlep keldim.
1. yette kitab neshir qildim.
2. Ellikke yeqin ilmiy maqala yazdim.
3. Ming parcidin artuq maqala élan qildim.
4. Necce on qetim ilmiy muhakime yighini uyushturdum.
5. Xelqara teshkilatlarning yighinlirida Sherqiy Türkistan mesilisini kün tertipke kirgüzüshke tirishtim.
6. Sherqiy Türkistan’gha wakaliten 8-qetimliq dunya Islam qurultiyigha qatnashtim, tashqi ishlar ministirliri aldida 5 minutluq nutuq sözlidim we 4 maddiliq qarar ciqarittim.
7. Yuqarqi qarar bilen Sherqiy Türkistan’gha 10 ming parce “Qurani kerim†ning iwertilishide asasliq rol oynidim.
8. Istanbuldiki Xitay konsulxanisining hoylisidiki bayraqni cushurup koyduruwetish jinayiti bilen bir yerim yil turmide yattim.
9. Barin weqesi we 1997-yildiki Ghulja weqesi yüz bergende dostlirim bilen bille pütün dunyadiki metbuatlarni xewerdar qildim.
10. Bügünki dunya Uyghur qurultiyining asasi bolghan “Sherqiy Türkistan milliy merkizi†ni dostlirim bilen bille bir kecide qurup paaliyet otkuzdum. Milliy merkezning “qurghuci bash katipi†bolup ishlidim.
11. Qurulghan Sherqiy Türkistan milliy merkizini oz waqtidiki Türkiye jumhuriyitining reisi, dölet rehberliri we hakimiyet ustidiki partiyening bash sekirtari bilen ucrashturup qobul qildurushta muhim rol oynudum.
12. Istanbulda mohtirem Muhemmet Rizabekin generalning orunlashturushi bilen Sherqiy Türkistan doklat berish yighinida teshkilatciliq wezipisini otidim.
13. Dunya Uyghur yashliri qurultiyining wekillirining Türkiye parlament binasida elinishida asasliq rol oynidim.
14. Dunya Uyghur yashliri qurultiyining bash meslihetcisi bolup teyinlendim.
15. Dadam pütün mal-mulkini, pulini Sherqiy Türkistan yolida serp qildi. 1973-yili pul tarqatmaq ücün Adana(sheher nami)gha kelgen Xitay elcixanisining aptomobilini koyduruwetishke tirishti….
16. Isa Alptekinning wekili bolush süpiti bilen Pakistan, Hindistan, Afghanistan, Iran’gha berip wezipe otep kelgen idi. Manga oy, pul emes, Allahqa ming shukur qilimenki, mezlum xelqimizning dawasini miras qaldurup alemdin otti.
17. Qeshqerning Tashmiliq yezisidin 1949-yili qecip cetelge panahlan’ghan we wapatighice bolghan omrining her bir deqqiqisini weten dawasigha atighan Abduqadir Jeng’gizning ewladi Ismayil Jeng’giz bolush süpitim bilen Dunya Uyghur qurultiyigha teklip qilinmidim. Emma teklip qilinmighanliqim ücün konglumni yerim qilmidim, qurultay heqqide artuq sözlerni qilmidim, yazmidim. Yalghuz men emes, bu qetim hökümette wezipige teyinlen’gen hecbir dostum qurultay heqqide artuqce bir nerse yazmidi.
Cetelde qurulghan tunji qetimliq resmi teshkilatimiz bolghan Sherqiy Türkistan kocmenler jemiyiti qurultayning sirtida qaldurulishigha qarimay naraziliq qilip birer bayanat élan qilmidi. Hecqaysimiz Dunya Uyghur qurultiyidin biaram bolmiduq, peqet epsuslanduq. DUQ (Dunya Uyghur Qurultiyi) barliq teshkilatlirimizni caqirghan bolsa nimidigen yaxshi bolatti,dep epsuslanduq, xalas.
Undaqta nime ücün bezi dostlirimiz sürgündiki hökümet qurulsa biaram bolidighandu? -dep sorishingiz mumkin.
Ishengüm kelmeydu, internettiki munazire meydanida hökümetke qarshi pikir yazghanlarning, hökümet ezalirigha haqaret qilghanlarni eyipke buyrumangki, qeni buzuq kishilermikin,dep oylap qaldim. Xitay hökümiti pulgha setiwalghan, setilghan qeni buzuqlar wastisi bilen bizni kalla soqushturushqa uruniwatidu, dep qaraymen we yurtdashlirimizning diqqet qilishini, düshmenning depigha usul oynimasliqini otunimen.
Jemiyetler, wexpiler, medeniyet merkezliri özliri turushluq döletlerning qanuni boyice paaliyet qilishqa mejburdur. Bu teshkilatlarning paaliyet pilanliri özliri turushluq döletlerning qanunigha uyghun halda tüzidu we her qandaq paaliyet pilanini özliri turushluq döletning jamaet xewpsizlik tarmaqlirigha en’ge aldurup testiqlitidu. Emma, sürgündiki hökümet erkindur. Öz qanunini özi tüzidu. Heckimge cüshendürüsh we testiqlitish mejburiyiti bolmaydu. Hökümetning özi tuzgen asasi qanuni we programmisi bar. Asasi qanun we programmisini özliri wekillik qiliwatqan xelq icidin saylan’ghan parlament tüzidu we testiqlaydu. Programmilirini we asasi qanunini özliri turuwatqan döletning qanunigha asasen emes, belki özliri wekillik qiliwatqan xelqning ehtiyajigha qarap tüzidu we halighance élan qilidu.
Jemiyetlerning, wexpilerning, qurultayning heriket dairisi ceklik bolidu. Testiqlan’ghan pilanlirining sirtida paaliyet qilalmaydu. Hecqandaq jemiyet. Wexpe, hecqaysi qurultay oz paaliyet pilanigha “musteqilliq we erkinlik ücün ishleymiz†dep yazalmaydu. Hecqandaq teshkilat pilan we programmilirida “Xitay hökümitini aghdurup tashlaymiz, Sherqiy Türkistanni azat qilish ücün küresh qilimiz†dep élan qilalmaydu. Emma sürgündiki hökümet musteqilliq telep qilalaydu, erkinlik telep qilalaydu, Beijing hökümitini étirap qilmaymiz,diyeleydu, Sherqiy Türkistanni azat qilish ücün tirishidighanliqini élan qilalaydücünki sürgündiki hökümet seyyare, siyasi bolup, resmi adresi bolmaydu, resmi orgini bolmaydu, hemme yerde mewjuttur. BDT we xelqara kishilik hoquq belgilimiliri we hoquqliri dairiside pütün dunyada paaliyet qilish heqqige we qoquqigha igedur.
Qazaqistandiki Uyghur teshkilatliri “Sherqiy Türkistanning azatliqi ücün urush qilimen†diyelermu? Yaq. Germaniyediki DUQ oz pilanida “Beijing hökümitini aghdurup tashlash ücün küresh qilimiz†dep yazalarmu? Yaq. Istanbuldiki jemiyetler we yaki wexpilerning programmilirida, paaliyet pilanlirida “Xitaygha qarshi urushqa qarar ciqarduq†dep yaziqliqmidu? Yaq. Eger bu teshkilatlar pilanlirigha yuqarqilarni yazsa, Qazaqistan, Qirghizistan, Özbekistan qatarliq döletlerdiki qerindashlirimiz bundaq bir qurultayda wezipe elishqa we öteshke juret qilalarmu? Yaq. Eslide juret qilishi kerek. Weten yolida kallini qoltuqqa qisip küresh qilidighan kishilerge muhtajmiz. Merhum Yüsüp Muxlisi mana mushundaq bir insane idi, Abdul Eziz Mexsum mana mushundaq insane idi. Xata cushenmengki, teshkilatlirimiz bundaq ishlarni qilalmaydu,dimekci emesmen. Özliri turushluq döletlerning qanunliri bu ishlarni qilishqa ruxset qilmaydu we yol qoymaydu. Emeliyette her bir Sherqiy Türkistanliq musteqilliqni, erkinlikni telep qilidu, hemmisining bayrighi kok bayraqtur. Istiqlal marshi Memtili Ependi yazghan misralardur. Emma yaqa yurtlarda bularni resmi yezishqa, resmi élan qilishqa (sürgün hökümet qurulghan’gha qeder) 55 yildin beri imkaniyitimiz yar bermidi.
Sürgündiki hökümetning paaliyet programmisida:
1. Beijing hökümitini étirap qilmaymiz
2. Musteqilliq we erkinlik telep qilimiz
3. Komunist Xitay hökümitining aghdurulushi we musteqil Sherqiy Türkistan jumhuriyitining qurulushi ücün küresh qilimiz
Qatarliq mezmunlar élan qilindi.
Cetellerdiki herqandaq namda qurulghan barliq teshkilatlarning milliy marshliri özliri turushluq döletning milliy marshidur. Emma sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitining milliy marshi süpitide Memtili Ependi yazghan sheir qobul qilindi we maqullandi. Hökümet dinimiz- Islam, bayriqimiz-kok bayraq, tilimiz- Uyghurce, Qazaqce, Qirghizce,dep élan qildi.
Bezi dostlirimiz bu hökümetning qurulishidin endishe qilmaqta. Hökümetning wetendiki xelqimizge ziyini bolidighanliqini otturigha qoymaqta yaki hökümetning “baldur†qurulup qalghanliqini eytishmaqta.
Dostlar, xelqimiz 55 yildin beri dozaq azabi bilen yashap keldi. Musteqil bolmaq, höriyetke erishmek asanmu? Xitaylar altun texside “dölitingizni qolingizgha elingâ€-dep bizge berermu? 55 yil kuttuq. Yene qance yil kutimiz? 55 yil ilgiri wetinimiz tupraqliridiki nopusimiz 97% idi. Bügünki künde 50% ge cushurulduq. Yene 55 yil saqlaydighan bolsaq, tupraqlirimizgha kiriwalghan xitaylarning destidin nepesmu alalmaymiz(eger az tola qalsaq). Musteqilliq ücün oz bayriqimiz aldida oz milliy marshimizni jaranglitip milliy qesimimizni berip, özibadetlirimizni qilip, orp-adetlirimiz bilen erkin yashashqa erishmekci bolidikenmiz buning ücün bedel tolishimizge toghra kelidu. Bu bedelni otimey amalimiz yoq. Bezi qiyinciliqlargha duc kelimiz.
Yaq, eger “bizge yüksek derijidiki aptonomiye berilse boldiâ€, “Xitaylar bilen bille yashashqa razimiz†disingiz, undaqta mesile yoq. U caghda herkim özishini qilsun.
Internet betliridiki munazire meydanida, sürgün hökümetning A.Q.Sh teripidin étirap qilinmighanliqi, tonulmighanliqi yeziliptu. Toghra deysiz. Emma RFA(Erkin Asiya radiosi) muxbiri bolghan kishi kim bolsa bolsun, yaki xewerni munazire meydanigha yazghan kim bolsun, goya hedisining toyi bolghandek soyun’gen halda yazghan yaki xewer qilghan.
Eger Allahni soysingiz, qandaq Uyghur, qandaq Qazaq, qandaq bir Sherqiy Türkistanliq bundaq xewerdin soyunidu? Bu nomus qilishqa tegishlik bir ish emesmu? Millet bolush süpitimiz bilen 19-esirde, 1933-yilda, 1944-yilda qurulghan hökümetlirimiz nime ücün ige bolalmiduq, bilemsiz? Mana mushundaq icimizdiki bicariler yüzisidin, icimizdiki gheplette qalghanlar yüzisidin musteqilliqimizgha we erkinlikimizge ige bolalmiduq. Ãœlüshkün xelqimizni “Aq taghliqlarâ€, “Qara taghliqlar†dep bolgen idi, texi tünügün xelqimizni “Ruspereslerâ€, “Xitayperesler†dep parcilighanlar sehnige ciqqan idi.
Bügün bu hökümetni “A.Q.Sh--Xitay kontirollughi astidiki hökümetâ€-dep nomussizlarce, Allahtin qorqmastin beziler piker yazdi. Munazire meydanigha yezilghan pikirlerni oqudingizmu? Edepsizlik, exlaqsizliq , Allahtin qorqush , sewiye digenlerdin eser yoq, haqaret, eyplesh, shexsiyetcilik, zeherxendilik bilen tolghan. Bularni Uyghur yazghanmidu? Bir Sherqiy Türkistanliq öz dölitining mubarek namini qoyulghan hökümetni haqaretlise toghra bolarmu? Dostlar, diqqet qilayli, texi tünügün “Guomindangci, komunistlarâ€-dep xelqimizni parcilighanlar, bügün dunyaning her yeride yene otturigha ciqip weten dawayimizgha ora kolashqa uruniwatidu, hezer eyleyli.
Sürgündiki hökümet BDT ning belgilimilirige, musteqilliq pirinsiplirigha, kishilik hoquq pirinsiplirigha asasen Sherqiy Türkistan dawasini qilish, yardem elish we elwette bashqa döletler teripidin étirap qilinishni közlep qurulghandur. Konglimizde hazirla étirap qilinishni oylaymiz. Emma bu mumkinmu? Uc künde, uc ayda, uc yilda sürgün hökümitini étirap qilarmu? Epsuski, bu asan ish emes. Emma, Amerika, sürgündiki Sherqiy Türkistanni étirap qilsa, ishimiz pütti,digen gep. Musteqilliqning yoli ecildi,digen gep bolidu. Ilahim, étirap qilinsiydi….Shimali Sipris Türk jumhuriyiti 30 yildin beri Türkiyedin bashqa dölet teripidin étirap qilinmaywatidu, Teywen bir dölet süpitide étirap qilinmaghliq. Pelestin bir dölet süpitide étirap qilinmaghliq. Bizning umidimiz we meqsidimiz sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitini döletler teripidin étirap qildurushtur, Elwette.
Eziz dostlar, sürgündiki hökümitimizni Amerika nowette resmi étirap qilish imkaniyiti yoq. Emma, Amerikaning sürgündiki hökümitimizning oz parlament binasida élan qilishimizgha köz yumushi, Sherqiy Türkistan parlament qurultiyining ecilighan ruxset qilishi—biz ücün cong bir ghelibidur, zeperdur. Sizdin sorap baqay, sürgündiki Sherqiy Türkistan parlamenti namida bir yighin ecishqa Germaniye ruxset berermu? Bundaq bir yighinni Qazaqistanda, Qirghizistanda hetta belki Türkiyede ecishimiz mumkin bolarmidi? Körünüp turuptiki, Amerika jamaitining buning’gha köz yumushini “Silerning musteqilliq kurishinglarni gheyri resmi halda qollaymiz†digendin Derek bermemdu? Bu Xitaygha qarshi Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasini bir közur qilish istigining ipadisi emesmu? Waqti kelgende, besh yil keyin, on yil keyin yalghuz Amerikila emes, necce on dölet Xitay tehditige taqabil turush ücün Sherqiy Türkistanliqlarning yenigha kelidu we sürgündiki hökümetni oz menpeetliri ücün étirap qilishqa mejbur bolidu. Buningdin bashqa amalimu yoq. Eger undaq qilmisa, 1949-yili Sherqiy Türkistan xelqining beshigha kelgen kün, ularningmu beshigha kelidu.
Nowette komunist Xitay herbi jehette, iqtisadi we siyasi jehette dunya tenclighi we hozurigha tehdit selishqa bashlidi. Bu tehdit aldida musteqil Sherqiy Türkistan toghan rolini oynaydu. Bedel toleymiz, toleyli, peqet oz tupraqlirimizda, oz bayraqlirimiz aldida, oz milliy marshimizni jaranglitip erkin yashashni ulugh Allahtin bizge nesip qilsun.
Bezi dostlirimiz “Bu hökümet nime ish qilidu?†dep sorishi mumkin. Xitay elcixanisi aldida yighilishlar qilsun, diyishi mumkin. Wiza ishlirimizni qilip bersun,diyishi mumkin. Cetele Girajdanliq resmiyitimizni otep bersun, diyishi mumkin. Dostlirim, bu ishlarni sürgündiki hökümet qilmaydu. Bundaq ishlarni teshkilatlirimiz qilidu. Xelqimiz qilidu. Hökümet digen siyasi suronlarda,, xelqara deplomatik sorunlarda, kop hallarda mexpi ishiklerni cekip kirip sohbetler qilidu. Maddi imkaniyetler heqqide izdinidu, musteqilliq yolida lazim bolidighan her ishning peyide bolidu. Buning ücün taqaghliq ishikler icide munasiwetler ornitidu, beside resmi, beside gheyri resmi shekilde her qaysi döletlerning wekilliri bilen, hökümet mesulliri bilen körushidu. Yeni musteqilliq dawayimizni xelqimizge wakaliten bejiridu.
Sürgündiki hökümetning qurulghinila muhim bir hadise emesmu? Dölet marshining, asasi qanunning élan qilinishi muhim bir weqe emesmu? 55 yildin beriki bir ghelibe emesmu? Meniwi jehette bolsimu bir ozuq emesmu? Buning hikmitini Allah buyrusa hemmimiz yeqin kelecekte bille körimiz.
Seminglerge salidighan bir ishmu bar, sürgündiki hökümet qurulushi bilen 3 dölet kongul bolushke bashlidi.Ular bilen deplomatik munasiwetler ornitiliwatidu.Aldimizda hökümetning munasiwetliri qoyuqlishidu.Buning miwilirini Allah buyrusa aldimizda körimiz.
Eziz qerindashlar, sürgün hökümet hecbir döletke, hecbir döletning qanunigha boysunidighan mejburiyetke ige emestur. Deplomatiyide bundaq bolushimu toghra emestur. DUQ,jemiyetler, wexpiler bolsa özi turushluq döletlerning munasiwetlik tarmaqlirigha paaliyet pilanlirini en’ge aldurush we testiqlitish mejburiyitige ige. Bu qanun emes. Emma sürgündiki hökümetning pilan-programmilirining kopincisi mexpi bolidu, zörür bolmighanda heckimge xewer qilinmaydu we jamaetke ashkarilanmaydu. Zörür dep qaralghan xewerler ministirlar kabinetining teklipi we dölet reisining testiqidin otkuzulup parlament ezalirigha yetkuzilidu. Sürgün hökümetning özi bir siyasi organ bolghanliqtin segek halda ishleshke mejbur. Düshmendin yoshurun ishleshke mejburdur.
Bu jehette bezi dostlirimiz “Xitayning hemme ishtin xewer tapalaydu†diyishi mumkin. “Xitaylar oz ademlirini hökümet icige kirgüzüshi mumkin†diyishi mumkin. “Xitay ademliringizni pulgha setiwelishi mumkin†deydighanlar bolushi mumkin. Toghra deydu, bularning hemmisi bolushi mumkin. Emma esingizde bolsunki, xelqimizge, musteqilliq dawayimizgha munasiwetlik mesililerde hergiz yocuq qaldurmaydighan, hergiz setilmaydighan bir “makanimiz†qurulidu. Bu “makanimizâ€da “qomandanliq shitabi†meyli cetelde bolsun, meyli wetinimiz icide bolsun millitimiz ezizleydighan ziyalilar we mötiwerler bilen dahim ucriship meslihetliship turidighanliqigha Ismayil Jeng’giz namim bilen kapalet berimen.
Shunimu eytish kerekki, bir xelq eger musteqilliq we erkinlik telep qilsa, uni sözlesh we telep qilishqa mejbur bolidu. Emma icimizdin kimlerdur yaki qaysibir teshkilat “musteqil bolmaq, höriyetke erishmek mumkin emes†dep oylisa sormet bilen qobul qilimen. Emma bu cushencilirini resmi jamaetke élan qilidighan bolsa, u caghda özini sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitni aldida köridu. Wetinimizge tipik Xitaylardek “Shinjiang†dep haqaret bilen Örkeshtek demokratik Xitaylar aldida nutuq sözlesh weyaki “bizge musteqilliq artuq kelidu, yüksek derijidiki aptonomiye bolsa boldi†dep sözligenlerning aldida sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümiti zörüri jawapni beridu. Musteqilliq we höriyettin sirt herqandaq Sherqiy Türkistanliqning, herqandaq Sherqiy Türkistan teshkilatining “Sherqiy Türkistan†namini qollinip nutuq sözlishige, yezishigha hoquqi yoqtur we yol qoyulmaydu.
Dostlirim, sürgün hökümitimiz élan qilin’ghan 14-sentebir künidin buyan, hökümetke, ministirlargha we parlament ezalirigha qarita tenqidiy piker qilghan we qoligha qelem alghanlargha rexmet eytimen. Emma, exlaq cegrisidin halqip ketken, medeniyitimizge zit kelidighan teleppuzda düshmendek zeherxendilik bilen hujum qilghanlargha :“Allah ularning könglige insap bersun, toghra yoldin ayrimisunâ€- dep dua qilimen.
Kallamdiki soallargha jawap berishke tirishtim. Eship ketken yerliri bolsa özür tileymen we Abdul Eziz Mexsum digendek:
Millitim mendin wessiyet qanidin ayrilmisun,
Millitim insaniyet meydanidin ayrilmisun.
Milletim islamiyet imanidin ayrilmisun,
Milletim heqqaniyet wijdanidin ayrilmisun.
Milletim Turaniyet unwanidin ayrilmisun,
Militim hör apiyet dewranidin ayrilmisun.
Millitim erkin yashash imkanidin ayrilmisun
Millitim weten Sherqi Türkistandin ayrilmisun
Millitim ata miras chimen Turanidin ayrilmisun
Millitim arisilan we qehriman oghlanidin ayrilmisun
Millitim jenetül Perdewis meydanidin ayrilmisun
Millitim erkin azad güllinish jeryanidin ayrilmisun
Millitim janidin ayrilsun, lekin jananidin ayrilmisun.
Wakit ciqirip dertlerimge ortaq bolghanlighingiz ücün teshekkür eytimen.
Allahqa amanet.
Ismayil Jeng’giz, Sherqiy Türkistan hökümiti ministiri we hökümet bayanatcisi
ismailcengiz@superonline.com Oy Telefon:0216.324 42 88 Yanfon:0533.715 15 90
Fax:0533.942 71 81
Eziz qerindashlar:
Essalamu eleykum!
2004-yili 9-ayning 14-küni élan qilin’ghan Sherqiy Türkistan sürgündiki hökümiti hecqacan Enwer Yüsüpning yaki bashqilarning hökümiti emes. Hökümetning nami Sherqiy Türkistan bolghandin keyin bu hökümet barliq Sherqiy Türkistanliqlarningdur. Sherqiy Türkistanliq bolup, özlirini Uyghur, Qazaq, Qirghiz, Ozbek, Tatar dep atawatqan her kishi pexirlinishke, qobul qilishqa tegishlik bir hökümettur.
Sherqiy Türkistan nami bilen qurulghan qurulghan hökümetni kimler qobul qilmaslighi mumkin? Buning jawabi eniq: Xitaylar we Xitay hökümiti! Sherqiy Türkistan hökümitidin biaram bolidighan birla nerse mewjut, u bolsimu Beijing hökümiti we uning qorcaq sherikliridur.
Sherqiy Türkistan hökümiti wetende emes, cetelde quruldi. Shunga bu siyasi organni minglap kishining yighilip qurushi mumkin emes. Xelq icidin ciqqan 15 neper weten ewladi bir yerge jem bolup quridu we xelqning aldighan qoyidu. Sürgündiki hökümet barliq ezalarni caqirip yighin ecip qurush toghrisida qarar ciqiridighan bir jemiyet emes. Cecenlerning hökümitini 100 ge yeqin kishi qurghan, Pelestin hökümitini qurghanlarning sani 50 kishi etrapididur. Dimek, hökümetler yoshurun shekilde qurulidu, millet icidiki ilgharlar tonushturulidu we élan qilinidu.
Sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitini qurush 55 yildin beri barliq Sherqiy Türkistan ziyalilirining xiyali idi. 1970-yillarda Ruslar merhum Yüsüpbeg Muxlis arqiliq merhum Isa Yüsüp Alptekin’ge teklip bergen idi. Aqmidi. Hindonöziyening dölet reisi merhum Adam Malik mushundaq bir teshkilatning qurulushi ücün merhum Isa Yüsüp Alptekin’ge teklip Bergen idi. Aqmidi. Andin Hindonöziyede “Sherqiy Türkistan azatliq teshkilati†namida bir teshkilat qurulghan idi. Heckim buning’gha kongul bolmidi. Biz aldimizgha kelgen pursetlerni qoldin berip qoyduq.
Bu qetimqi Sherqiy Türkistan hökümitini qurush pikrini otturigha qoyghan merhum Abduqadir Exmet, Huseyin Qari bashliq 4 kishidur. Enwer Yüsüp bu pikirning emeliyleshturush rolini oynighan bolup, oz beshimciliq bilen qarar ciqarghini yoq. Hökümet qurulushtin ilgiri oyide yighin caqirip ceteldiki Sherqiy Türkistan dawasini qiliwatqan teshkilatcilargha teklip bergen we bu hökümetni qurush toghrisida dostlirigha cüshendürüsh bergen idi. Yighin’gha qatnishalmighanlarghimu xet yazghan we telefonda uqturush qilghan idi. Munasiwetlik kishilerge asasi qanun lahiyesi iwertilgen bolup, pikir elin’ghan we meslihet qilin’ghan idi. Teshkilat rehberliri xewerdar qilin’ghan we meslihet soralghan idi.
Epsuski, dostlirimizning bir qismi bu teklipke yeqinmu kelmidi. Beziliri “bundaq bir hökümetni qurush mumkin emes†digen idi. Beziliri qorqti, ensiridi. Yene beziliri ishenc qilalmidi we pitne-pasatlarni ishqa selip shexslerni haqaretleshke bashlidi we dawam qilmaqta.
Bu hökümet ehtiyaj tüpeyli quruldi. Musteqilliq we erkinlik ücün küresh qiliwatqan 30 milyon xelqning bir hökümiti bolushi kerek idi. Pütün dunyagha tehdit seliwatqan Xitay tehditi aldida, dunyani agahlandurmaq bu hökümetning insaniy wezipisidur. Xelqimizning yoq qilinishining aldini elish ücün pütün dunyadiki döletlerni wezipige teklip qilmaq bu hökümetning wijdani we milliy wezipisidur.
Dunya yengidin retliniwatidu. Yawropa birligi, Ottura sherq pilani, Musteqil döletler gewdisi, Erep birligi, Islam birligidek dölet we teshkilatlar yengidin teshkilliniwatidu. Bu dölet we birliklerning yalghuz bir düshmini mewjuttur, u bolsimu qizil Xitaydin ibaret. Xitay tehditidin qutulush ücün pütün dunya Sherqiy Türkistan dawasining yenida bolushqa mejburdur. Musteqil Sherqiy Türkistan Xitay tehditining aldini alidu hem dunyagha tencliq we hoqur beghishlaydu. Mana bu purset qedirlinip Amerika qoshma shitatliri we Türkiye xelqining qollishi bilen sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümiti quruldi.
Musteqilliq dawasi qiliwatqan dostlirimizning beziliri bu hökümette wezipe alghanlarni iqtidarsiz dep qarimaqta. Undaqta nime ücün sürgündiki hökümetning qurultiyigha qatniship iqtidarliq dep qarighan shexslerni millet wekilliki we ministirlikke saylashqa qatnashmidingiz? Hökümette wezipige teyinlen’gen dostlirimiz iqtidarsiz bolmastin, hec bolmighanda weten yolida, musteqilliq we erkinlik yolida jenini atiyalaydighan kishilerdur.
Bezi dostlirimiz Enwer Yüsüpni “iqtidarsiz†deydu. Xosh, iqtidarliq bolghan dostimiz kimler? Nimige asaslinip “iqtidarliq†larni tallaymiz? Weten dawasini bilidu, cüshendüreleydu, engilizce bilidu…sizge yene nimisi kerek idi? Enwette, yetersizlikliri bar, umu bende. Yetersizliklirini toluqlash, xataliqlarni tuzitish sizning we bizning wezipimizdur. BIr yerge jem bolsaq, bir yaqidin bash, bir yengdin qol ciqarsaq, bir niyette bolsaq yetersizliklirimizni toluqliyalaymiz. Hökümetni kuclendurushni konglige pukken barliq dostlargha derwazimiz ocuqtürkeling, wezipe eling, gheywet-shikayetke zehni kucingiz, dostlarni eyiplesh ücün serp qilidighan zehningiz weten dawasi ücün ishlisun. Ötkür tilingizni dostlargha emes, tajawuzci Xitaylargha ishliting, ötkür qelimingiz bilen Xitay tajawuzcilirini eyipleng. Mushundaq qilsingiz toghrighu deymen. Wetenperwerlikning özi bu emesmidi?
Men cushinelmeywatqan bir nerse shuki, bezi dostlirimiz nimishke sürgündiki hökümet bilen dunya Uyghur qurultiyini bir-birige qarshi qoyushqa urunidighandu? Buning biri xelqara sehnide oz qanunigha we programmisigha asasen erkin xizmet qilidighan bir siyasi organ, yeni hökümettur. Yene biri bolsa özi turuwatqan döletning qanunliri yol qoyghan dairide xizmet qilidighan ammiwi jemiyettur. Her ikkilisi xelqimiz icidin ciqqandur. Emma ikkisi perqliqtur. Selishturghili bolmaydücünki bularning biri hökümet, yene biri jemiyettin ibaret. Men jemiyetlerni kemsitish ücün bu gepni qilmaywatimen, ptturisidiki perqni cüshendürüsh ücün dewatimen. Jemiyet we hökümetning qurulmisi we meqsetliri perqliqtur, bir-birige oxshimaydu.
Dunya Uyghur qurultiyi ecilghanda barliq Sherqiy Türkistanliqlarning xewiri barmidi? Sherqiy Türkistanliqlar icidiki ilghar shexsler, qelem igiliri, wekilliri teklip qilindimu? Mesilen men 30 yildin beri kece-künduz Allah rizasi ücün Sherqiy Türkistan dawasida qolumdin kelgen xizmetlerni ishlep keldim.
1. yette kitab neshir qildim.
2. Ellikke yeqin ilmiy maqala yazdim.
3. Ming parcidin artuq maqala élan qildim.
4. Necce on qetim ilmiy muhakime yighini uyushturdum.
5. Xelqara teshkilatlarning yighinlirida Sherqiy Türkistan mesilisini kün tertipke kirgüzüshke tirishtim.
6. Sherqiy Türkistan’gha wakaliten 8-qetimliq dunya Islam qurultiyigha qatnashtim, tashqi ishlar ministirliri aldida 5 minutluq nutuq sözlidim we 4 maddiliq qarar ciqarittim.
7. Yuqarqi qarar bilen Sherqiy Türkistan’gha 10 ming parce “Qurani kerim†ning iwertilishide asasliq rol oynidim.
8. Istanbuldiki Xitay konsulxanisining hoylisidiki bayraqni cushurup koyduruwetish jinayiti bilen bir yerim yil turmide yattim.
9. Barin weqesi we 1997-yildiki Ghulja weqesi yüz bergende dostlirim bilen bille pütün dunyadiki metbuatlarni xewerdar qildim.
10. Bügünki dunya Uyghur qurultiyining asasi bolghan “Sherqiy Türkistan milliy merkizi†ni dostlirim bilen bille bir kecide qurup paaliyet otkuzdum. Milliy merkezning “qurghuci bash katipi†bolup ishlidim.
11. Qurulghan Sherqiy Türkistan milliy merkizini oz waqtidiki Türkiye jumhuriyitining reisi, dölet rehberliri we hakimiyet ustidiki partiyening bash sekirtari bilen ucrashturup qobul qildurushta muhim rol oynudum.
12. Istanbulda mohtirem Muhemmet Rizabekin generalning orunlashturushi bilen Sherqiy Türkistan doklat berish yighinida teshkilatciliq wezipisini otidim.
13. Dunya Uyghur yashliri qurultiyining wekillirining Türkiye parlament binasida elinishida asasliq rol oynidim.
14. Dunya Uyghur yashliri qurultiyining bash meslihetcisi bolup teyinlendim.
15. Dadam pütün mal-mulkini, pulini Sherqiy Türkistan yolida serp qildi. 1973-yili pul tarqatmaq ücün Adana(sheher nami)gha kelgen Xitay elcixanisining aptomobilini koyduruwetishke tirishti….
16. Isa Alptekinning wekili bolush süpiti bilen Pakistan, Hindistan, Afghanistan, Iran’gha berip wezipe otep kelgen idi. Manga oy, pul emes, Allahqa ming shukur qilimenki, mezlum xelqimizning dawasini miras qaldurup alemdin otti.
17. Qeshqerning Tashmiliq yezisidin 1949-yili qecip cetelge panahlan’ghan we wapatighice bolghan omrining her bir deqqiqisini weten dawasigha atighan Abduqadir Jeng’gizning ewladi Ismayil Jeng’giz bolush süpitim bilen Dunya Uyghur qurultiyigha teklip qilinmidim. Emma teklip qilinmighanliqim ücün konglumni yerim qilmidim, qurultay heqqide artuq sözlerni qilmidim, yazmidim. Yalghuz men emes, bu qetim hökümette wezipige teyinlen’gen hecbir dostum qurultay heqqide artuqce bir nerse yazmidi.
Cetelde qurulghan tunji qetimliq resmi teshkilatimiz bolghan Sherqiy Türkistan kocmenler jemiyiti qurultayning sirtida qaldurulishigha qarimay naraziliq qilip birer bayanat élan qilmidi. Hecqaysimiz Dunya Uyghur qurultiyidin biaram bolmiduq, peqet epsuslanduq. DUQ (Dunya Uyghur Qurultiyi) barliq teshkilatlirimizni caqirghan bolsa nimidigen yaxshi bolatti,dep epsuslanduq, xalas.
Undaqta nime ücün bezi dostlirimiz sürgündiki hökümet qurulsa biaram bolidighandu? -dep sorishingiz mumkin.
Ishengüm kelmeydu, internettiki munazire meydanida hökümetke qarshi pikir yazghanlarning, hökümet ezalirigha haqaret qilghanlarni eyipke buyrumangki, qeni buzuq kishilermikin,dep oylap qaldim. Xitay hökümiti pulgha setiwalghan, setilghan qeni buzuqlar wastisi bilen bizni kalla soqushturushqa uruniwatidu, dep qaraymen we yurtdashlirimizning diqqet qilishini, düshmenning depigha usul oynimasliqini otunimen.
Jemiyetler, wexpiler, medeniyet merkezliri özliri turushluq döletlerning qanuni boyice paaliyet qilishqa mejburdur. Bu teshkilatlarning paaliyet pilanliri özliri turushluq döletlerning qanunigha uyghun halda tüzidu we her qandaq paaliyet pilanini özliri turushluq döletning jamaet xewpsizlik tarmaqlirigha en’ge aldurup testiqlitidu. Emma, sürgündiki hökümet erkindur. Öz qanunini özi tüzidu. Heckimge cüshendürüsh we testiqlitish mejburiyiti bolmaydu. Hökümetning özi tuzgen asasi qanuni we programmisi bar. Asasi qanun we programmisini özliri wekillik qiliwatqan xelq icidin saylan’ghan parlament tüzidu we testiqlaydu. Programmilirini we asasi qanunini özliri turuwatqan döletning qanunigha asasen emes, belki özliri wekillik qiliwatqan xelqning ehtiyajigha qarap tüzidu we halighance élan qilidu.
Jemiyetlerning, wexpilerning, qurultayning heriket dairisi ceklik bolidu. Testiqlan’ghan pilanlirining sirtida paaliyet qilalmaydu. Hecqandaq jemiyet. Wexpe, hecqaysi qurultay oz paaliyet pilanigha “musteqilliq we erkinlik ücün ishleymiz†dep yazalmaydu. Hecqandaq teshkilat pilan we programmilirida “Xitay hökümitini aghdurup tashlaymiz, Sherqiy Türkistanni azat qilish ücün küresh qilimiz†dep élan qilalmaydu. Emma sürgündiki hökümet musteqilliq telep qilalaydu, erkinlik telep qilalaydu, Beijing hökümitini étirap qilmaymiz,diyeleydu, Sherqiy Türkistanni azat qilish ücün tirishidighanliqini élan qilalaydücünki sürgündiki hökümet seyyare, siyasi bolup, resmi adresi bolmaydu, resmi orgini bolmaydu, hemme yerde mewjuttur. BDT we xelqara kishilik hoquq belgilimiliri we hoquqliri dairiside pütün dunyada paaliyet qilish heqqige we qoquqigha igedur.
Qazaqistandiki Uyghur teshkilatliri “Sherqiy Türkistanning azatliqi ücün urush qilimen†diyelermu? Yaq. Germaniyediki DUQ oz pilanida “Beijing hökümitini aghdurup tashlash ücün küresh qilimiz†dep yazalarmu? Yaq. Istanbuldiki jemiyetler we yaki wexpilerning programmilirida, paaliyet pilanlirida “Xitaygha qarshi urushqa qarar ciqarduq†dep yaziqliqmidu? Yaq. Eger bu teshkilatlar pilanlirigha yuqarqilarni yazsa, Qazaqistan, Qirghizistan, Özbekistan qatarliq döletlerdiki qerindashlirimiz bundaq bir qurultayda wezipe elishqa we öteshke juret qilalarmu? Yaq. Eslide juret qilishi kerek. Weten yolida kallini qoltuqqa qisip küresh qilidighan kishilerge muhtajmiz. Merhum Yüsüp Muxlisi mana mushundaq bir insane idi, Abdul Eziz Mexsum mana mushundaq insane idi. Xata cushenmengki, teshkilatlirimiz bundaq ishlarni qilalmaydu,dimekci emesmen. Özliri turushluq döletlerning qanunliri bu ishlarni qilishqa ruxset qilmaydu we yol qoymaydu. Emeliyette her bir Sherqiy Türkistanliq musteqilliqni, erkinlikni telep qilidu, hemmisining bayrighi kok bayraqtur. Istiqlal marshi Memtili Ependi yazghan misralardur. Emma yaqa yurtlarda bularni resmi yezishqa, resmi élan qilishqa (sürgün hökümet qurulghan’gha qeder) 55 yildin beri imkaniyitimiz yar bermidi.
Sürgündiki hökümetning paaliyet programmisida:
1. Beijing hökümitini étirap qilmaymiz
2. Musteqilliq we erkinlik telep qilimiz
3. Komunist Xitay hökümitining aghdurulushi we musteqil Sherqiy Türkistan jumhuriyitining qurulushi ücün küresh qilimiz
Qatarliq mezmunlar élan qilindi.
Cetellerdiki herqandaq namda qurulghan barliq teshkilatlarning milliy marshliri özliri turushluq döletning milliy marshidur. Emma sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitining milliy marshi süpitide Memtili Ependi yazghan sheir qobul qilindi we maqullandi. Hökümet dinimiz- Islam, bayriqimiz-kok bayraq, tilimiz- Uyghurce, Qazaqce, Qirghizce,dep élan qildi.
Bezi dostlirimiz bu hökümetning qurulishidin endishe qilmaqta. Hökümetning wetendiki xelqimizge ziyini bolidighanliqini otturigha qoymaqta yaki hökümetning “baldur†qurulup qalghanliqini eytishmaqta.
Dostlar, xelqimiz 55 yildin beri dozaq azabi bilen yashap keldi. Musteqil bolmaq, höriyetke erishmek asanmu? Xitaylar altun texside “dölitingizni qolingizgha elingâ€-dep bizge berermu? 55 yil kuttuq. Yene qance yil kutimiz? 55 yil ilgiri wetinimiz tupraqliridiki nopusimiz 97% idi. Bügünki künde 50% ge cushurulduq. Yene 55 yil saqlaydighan bolsaq, tupraqlirimizgha kiriwalghan xitaylarning destidin nepesmu alalmaymiz(eger az tola qalsaq). Musteqilliq ücün oz bayriqimiz aldida oz milliy marshimizni jaranglitip milliy qesimimizni berip, özibadetlirimizni qilip, orp-adetlirimiz bilen erkin yashashqa erishmekci bolidikenmiz buning ücün bedel tolishimizge toghra kelidu. Bu bedelni otimey amalimiz yoq. Bezi qiyinciliqlargha duc kelimiz.
Yaq, eger “bizge yüksek derijidiki aptonomiye berilse boldiâ€, “Xitaylar bilen bille yashashqa razimiz†disingiz, undaqta mesile yoq. U caghda herkim özishini qilsun.
Internet betliridiki munazire meydanida, sürgün hökümetning A.Q.Sh teripidin étirap qilinmighanliqi, tonulmighanliqi yeziliptu. Toghra deysiz. Emma RFA(Erkin Asiya radiosi) muxbiri bolghan kishi kim bolsa bolsun, yaki xewerni munazire meydanigha yazghan kim bolsun, goya hedisining toyi bolghandek soyun’gen halda yazghan yaki xewer qilghan.
Eger Allahni soysingiz, qandaq Uyghur, qandaq Qazaq, qandaq bir Sherqiy Türkistanliq bundaq xewerdin soyunidu? Bu nomus qilishqa tegishlik bir ish emesmu? Millet bolush süpitimiz bilen 19-esirde, 1933-yilda, 1944-yilda qurulghan hökümetlirimiz nime ücün ige bolalmiduq, bilemsiz? Mana mushundaq icimizdiki bicariler yüzisidin, icimizdiki gheplette qalghanlar yüzisidin musteqilliqimizgha we erkinlikimizge ige bolalmiduq. Ãœlüshkün xelqimizni “Aq taghliqlarâ€, “Qara taghliqlar†dep bolgen idi, texi tünügün xelqimizni “Ruspereslerâ€, “Xitayperesler†dep parcilighanlar sehnige ciqqan idi.
Bügün bu hökümetni “A.Q.Sh--Xitay kontirollughi astidiki hökümetâ€-dep nomussizlarce, Allahtin qorqmastin beziler piker yazdi. Munazire meydanigha yezilghan pikirlerni oqudingizmu? Edepsizlik, exlaqsizliq , Allahtin qorqush , sewiye digenlerdin eser yoq, haqaret, eyplesh, shexsiyetcilik, zeherxendilik bilen tolghan. Bularni Uyghur yazghanmidu? Bir Sherqiy Türkistanliq öz dölitining mubarek namini qoyulghan hökümetni haqaretlise toghra bolarmu? Dostlar, diqqet qilayli, texi tünügün “Guomindangci, komunistlarâ€-dep xelqimizni parcilighanlar, bügün dunyaning her yeride yene otturigha ciqip weten dawayimizgha ora kolashqa uruniwatidu, hezer eyleyli.
Sürgündiki hökümet BDT ning belgilimilirige, musteqilliq pirinsiplirigha, kishilik hoquq pirinsiplirigha asasen Sherqiy Türkistan dawasini qilish, yardem elish we elwette bashqa döletler teripidin étirap qilinishni közlep qurulghandur. Konglimizde hazirla étirap qilinishni oylaymiz. Emma bu mumkinmu? Uc künde, uc ayda, uc yilda sürgün hökümitini étirap qilarmu? Epsuski, bu asan ish emes. Emma, Amerika, sürgündiki Sherqiy Türkistanni étirap qilsa, ishimiz pütti,digen gep. Musteqilliqning yoli ecildi,digen gep bolidu. Ilahim, étirap qilinsiydi….Shimali Sipris Türk jumhuriyiti 30 yildin beri Türkiyedin bashqa dölet teripidin étirap qilinmaywatidu, Teywen bir dölet süpitide étirap qilinmaghliq. Pelestin bir dölet süpitide étirap qilinmaghliq. Bizning umidimiz we meqsidimiz sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitini döletler teripidin étirap qildurushtur, Elwette.
Eziz dostlar, sürgündiki hökümitimizni Amerika nowette resmi étirap qilish imkaniyiti yoq. Emma, Amerikaning sürgündiki hökümitimizning oz parlament binasida élan qilishimizgha köz yumushi, Sherqiy Türkistan parlament qurultiyining ecilighan ruxset qilishi—biz ücün cong bir ghelibidur, zeperdur. Sizdin sorap baqay, sürgündiki Sherqiy Türkistan parlamenti namida bir yighin ecishqa Germaniye ruxset berermu? Bundaq bir yighinni Qazaqistanda, Qirghizistanda hetta belki Türkiyede ecishimiz mumkin bolarmidi? Körünüp turuptiki, Amerika jamaitining buning’gha köz yumushini “Silerning musteqilliq kurishinglarni gheyri resmi halda qollaymiz†digendin Derek bermemdu? Bu Xitaygha qarshi Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasini bir közur qilish istigining ipadisi emesmu? Waqti kelgende, besh yil keyin, on yil keyin yalghuz Amerikila emes, necce on dölet Xitay tehditige taqabil turush ücün Sherqiy Türkistanliqlarning yenigha kelidu we sürgündiki hökümetni oz menpeetliri ücün étirap qilishqa mejbur bolidu. Buningdin bashqa amalimu yoq. Eger undaq qilmisa, 1949-yili Sherqiy Türkistan xelqining beshigha kelgen kün, ularningmu beshigha kelidu.
Nowette komunist Xitay herbi jehette, iqtisadi we siyasi jehette dunya tenclighi we hozurigha tehdit selishqa bashlidi. Bu tehdit aldida musteqil Sherqiy Türkistan toghan rolini oynaydu. Bedel toleymiz, toleyli, peqet oz tupraqlirimizda, oz bayraqlirimiz aldida, oz milliy marshimizni jaranglitip erkin yashashni ulugh Allahtin bizge nesip qilsun.
Bezi dostlirimiz “Bu hökümet nime ish qilidu?†dep sorishi mumkin. Xitay elcixanisi aldida yighilishlar qilsun, diyishi mumkin. Wiza ishlirimizni qilip bersun,diyishi mumkin. Cetele Girajdanliq resmiyitimizni otep bersun, diyishi mumkin. Dostlirim, bu ishlarni sürgündiki hökümet qilmaydu. Bundaq ishlarni teshkilatlirimiz qilidu. Xelqimiz qilidu. Hökümet digen siyasi suronlarda,, xelqara deplomatik sorunlarda, kop hallarda mexpi ishiklerni cekip kirip sohbetler qilidu. Maddi imkaniyetler heqqide izdinidu, musteqilliq yolida lazim bolidighan her ishning peyide bolidu. Buning ücün taqaghliq ishikler icide munasiwetler ornitidu, beside resmi, beside gheyri resmi shekilde her qaysi döletlerning wekilliri bilen, hökümet mesulliri bilen körushidu. Yeni musteqilliq dawayimizni xelqimizge wakaliten bejiridu.
Sürgündiki hökümetning qurulghinila muhim bir hadise emesmu? Dölet marshining, asasi qanunning élan qilinishi muhim bir weqe emesmu? 55 yildin beriki bir ghelibe emesmu? Meniwi jehette bolsimu bir ozuq emesmu? Buning hikmitini Allah buyrusa hemmimiz yeqin kelecekte bille körimiz.
Seminglerge salidighan bir ishmu bar, sürgündiki hökümet qurulushi bilen 3 dölet kongul bolushke bashlidi.Ular bilen deplomatik munasiwetler ornitiliwatidu.Aldimizda hökümetning munasiwetliri qoyuqlishidu.Buning miwilirini Allah buyrusa aldimizda körimiz.
Eziz qerindashlar, sürgün hökümet hecbir döletke, hecbir döletning qanunigha boysunidighan mejburiyetke ige emestur. Deplomatiyide bundaq bolushimu toghra emestur. DUQ,jemiyetler, wexpiler bolsa özi turushluq döletlerning munasiwetlik tarmaqlirigha paaliyet pilanlirini en’ge aldurush we testiqlitish mejburiyitige ige. Bu qanun emes. Emma sürgündiki hökümetning pilan-programmilirining kopincisi mexpi bolidu, zörür bolmighanda heckimge xewer qilinmaydu we jamaetke ashkarilanmaydu. Zörür dep qaralghan xewerler ministirlar kabinetining teklipi we dölet reisining testiqidin otkuzulup parlament ezalirigha yetkuzilidu. Sürgün hökümetning özi bir siyasi organ bolghanliqtin segek halda ishleshke mejbur. Düshmendin yoshurun ishleshke mejburdur.
Bu jehette bezi dostlirimiz “Xitayning hemme ishtin xewer tapalaydu†diyishi mumkin. “Xitaylar oz ademlirini hökümet icige kirgüzüshi mumkin†diyishi mumkin. “Xitay ademliringizni pulgha setiwelishi mumkin†deydighanlar bolushi mumkin. Toghra deydu, bularning hemmisi bolushi mumkin. Emma esingizde bolsunki, xelqimizge, musteqilliq dawayimizgha munasiwetlik mesililerde hergiz yocuq qaldurmaydighan, hergiz setilmaydighan bir “makanimiz†qurulidu. Bu “makanimizâ€da “qomandanliq shitabi†meyli cetelde bolsun, meyli wetinimiz icide bolsun millitimiz ezizleydighan ziyalilar we mötiwerler bilen dahim ucriship meslihetliship turidighanliqigha Ismayil Jeng’giz namim bilen kapalet berimen.
Shunimu eytish kerekki, bir xelq eger musteqilliq we erkinlik telep qilsa, uni sözlesh we telep qilishqa mejbur bolidu. Emma icimizdin kimlerdur yaki qaysibir teshkilat “musteqil bolmaq, höriyetke erishmek mumkin emes†dep oylisa sormet bilen qobul qilimen. Emma bu cushencilirini resmi jamaetke élan qilidighan bolsa, u caghda özini sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitni aldida köridu. Wetinimizge tipik Xitaylardek “Shinjiang†dep haqaret bilen Örkeshtek demokratik Xitaylar aldida nutuq sözlesh weyaki “bizge musteqilliq artuq kelidu, yüksek derijidiki aptonomiye bolsa boldi†dep sözligenlerning aldida sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümiti zörüri jawapni beridu. Musteqilliq we höriyettin sirt herqandaq Sherqiy Türkistanliqning, herqandaq Sherqiy Türkistan teshkilatining “Sherqiy Türkistan†namini qollinip nutuq sözlishige, yezishigha hoquqi yoqtur we yol qoyulmaydu.
Dostlirim, sürgün hökümitimiz élan qilin’ghan 14-sentebir künidin buyan, hökümetke, ministirlargha we parlament ezalirigha qarita tenqidiy piker qilghan we qoligha qelem alghanlargha rexmet eytimen. Emma, exlaq cegrisidin halqip ketken, medeniyitimizge zit kelidighan teleppuzda düshmendek zeherxendilik bilen hujum qilghanlargha :“Allah ularning könglige insap bersun, toghra yoldin ayrimisunâ€- dep dua qilimen.
Kallamdiki soallargha jawap berishke tirishtim. Eship ketken yerliri bolsa özür tileymen we Abdul Eziz Mexsum digendek:
Millitim mendin wessiyet qanidin ayrilmisun,
Millitim insaniyet meydanidin ayrilmisun.
Milletim islamiyet imanidin ayrilmisun,
Milletim heqqaniyet wijdanidin ayrilmisun.
Milletim Turaniyet unwanidin ayrilmisun,
Militim hör apiyet dewranidin ayrilmisun.
Millitim erkin yashash imkanidin ayrilmisun
Millitim weten Sherqi Türkistandin ayrilmisun
Millitim ata miras chimen Turanidin ayrilmisun
Millitim arisilan we qehriman oghlanidin ayrilmisun
Millitim jenetül Perdewis meydanidin ayrilmisun
Millitim erkin azad güllinish jeryanidin ayrilmisun
Millitim janidin ayrilsun, lekin jananidin ayrilmisun.
Wakit ciqirip dertlerimge ortaq bolghanlighingiz ücün teshekkür eytimen.
Allahqa amanet.
Ismayil Jeng’giz, Sherqiy Türkistan hökümiti ministiri we hökümet bayanatcisi
ismailcengiz@superonline.com Oy Telefon:0216.324 42 88 Yanfon:0533.715 15 90
Fax:0533.942 71 81