PDA

View Full Version : Canadadiki Yengi hokumetning Amerika ve Xitay siyasiti



Kamil Tursun
13-03-06, 17:44
Canadadiki Yengi hokumetning Amerika ve Xitay siyasiti

Xelqara jemiyet Canadada otkuzulgen parlament saylimida otup chiqqan, Conservatip partiyesi hokumitining Amerika bilen Hitaygha qarita qandaq siyaset yurguzidighanlighigha alahide diqqet qilmaqta. Chunki Leberal Partiye Hokumitining ahirqi mezgilide Canada Amerika munasivetliri yerikleshken, buning eksinche Canada Xitay munasivetliri, hitayning teripi boyiche eytqanda, tarihtiki eng yahshi veziyetke kirgenidi yeni,bu devirde Canada Xitay bilen istratigiyelik ortaqliq munasivitini ornutulghan, Canadaning Amerikini teminlevatqan Nefit baziliri ve metal canliri Xitaygha setilishqa bashlighan hetta Canadaning Bash Ministiri Paul Martin zorur tepilghanda Amerikini teminlevatqan nefitni tohtutup, buni Xitaygha setip beridighanlighi shundaqla, Xitayni Amerikigha qarshi kozur ornida ishlitidighanlighini bildurgenidi.
Yeqinda Hakimiyet beshigha kelgen Conservatip partiyening leaderi Stephen Xarper Amerikining Iraq Urushi, bashqurilidighan bombidin mudapee korush sestimi ve muhitni qoghdash qatarliq bir qatar helqaraliq mesillerde Bush hokumitini ashkara qollap kelgenidi.
Shunga Canadadiki siyasi analizchiler Conservatip partiye Hokumitini America bilen bolghan munasivetni yahshilashqa ehmiyet beridu,dep qarimaqta.Ularning qarishiche ,Stephen Xarper bash ministirliq vezipini tapshurivalghandin keyin 1-bolup Amerikini ziyaret qilidiken.chunki Amerika bilen bolghan munasivetni yaxshilash Stephen Xarper Hokumiti deplomatiye siyasitining asasliq temisi iken.
Canada metbuatliri ,Paul Martin teripidin teyinlengen, Canadaning Americida turushluq Bash elchisining saylam netijisi élan qilinghandin keyin, Stephen Xarpergha istipaname sunghanlighini bolsa, Xarper eng mohim adimini Americida turushluq bash elchi qilip teyinlesh pursitige erishti…,dep baha berdi..
Saylam jeryanida, Sabiq bash Ministir Paul Martin Stephen Xarperni Shimali America tipidiki Bush, dep eyipligenidi.
Amerika Canada Soda jemiyitining mutehessisi Green Wotening bildurishiche 2/3 Canadaliq Bush hokumitini yahturmighanlighi uchun,Xarperning azsanliqlar Hokumiti helqning rayini hesapqa elip, America bilen bekmu yeqin munasivette bolmaydiken.
GreenWote mundaq deydu:
Xarper hokumiti Americaperez degen eyipleshlerdin saqlinish uchun America bilen bekmu yeqin munasivette bolmaydu,amma ular yene America bilen bek yiraq turushnimu halimaydu.
Gherbi Ontario universitining siyasi penler doktori Pachikning qarishiche Xarper Hokumiti hech bolmighanda Paul Martin hokumiti devride America bilen yerikleshken veziyetke hatime beridiken.U:

Meningche,Xarper hokumitining America Canada munasivetliride burulush hasil qilghudek kuchi bolmisimu,amma hokumetning pozitsiyesini ozgertidu. Hich bolmighanda, ikki dolet rehberliri oturisidiki munasivet yahshilinidu.deydu.

Canada metbuatliri, Paul Martin Hokumiti devride , Xitay bilen imzalanghan Energiye Hemkarlighi kelishimilirige Xarper Hokumitining qandaq muamile qilidighanlighigha alahide deqqet qilish kerek dep qarimaqta., chunki , Xitay bilen imzalanghan bu kelishimler Canada America munasivetlirige selbi tesir korsetken mesillerning biri iken.
Amma Canada Regena Universitining siyaset penliri boyiche yardemchi prafissori Zhuyichao Stephen Xarper Canadaning nefit bazisi bolghan Alberta olkiside tughulghanlighi,uning ustige bu partiyening asasliq kuchi Canadaning gherbidin kelgenligi uchun, hokumet bu rayunning menpeetini chiqish qilip,Xitay bilen bolghan energiye hemkarlighigha ehmiyet beridu, dep qaraydu.
U mundaq deydu:
Biz Conservatip partiyesi Hokumitidiki kopligen kishilerge diqqet qilsaq,alayluq, parlament ezaliri ve asasliq qollighuchilarning ghertiki olkilerdin bolupmu,Canadaning asasliq nefit bazisi bolghan Alberta olkisidin kelgenligini korumiz. Shunga Conservatip Partiye Hokumiti ozining bu bazisining ihtisadi tereqqiyati uchun bolsimu, Xitay bilen energiye jehette hemkarlishishqa ehmiyet berish mumkin,deydu

Canadadiki siyasi analizchi Sheng Shue bolsa, Conservatip partiyening uzun yillardin beri liberal partiye hokumitining Hitaygha qaratqan siyasitini tenqit qilip kelgenligini,ve Conservatip partiyedin bu jehette umut kutidighanlighini bildurup mundaq deydu:
Liberal Partiye hakimiyet beshida turghan on niche yil ichide gerche Hitay bilen bolghan munasivet ravajlanghan bolsimu, amma bu hokumet Hitay bilen bolghan sodigha bekrek ehmiyet bergenligi ve,bu partiyening nurghun sorunlarda , halqiliq peytlerde, ozi etiqat qilghan kishilik hoquq oqumi ,demokratiye chushenchisidin vaz kechkenligi bizni umutsizlendurgenidi. biz hakimiyet beshigha emdila kelgen, Conservatip Partiyedin saylam jeryanida ozi bergen vedilerge emel qilishni bolupmu,Canadaning , Xelqarada kishilik hoquq qoghdughuchisi degen helqaraliq burchini ada qilishini shundaqla , Xitayning demokratiye qurulushi ve Xitaydiki kishilik hoquq tereqqiyatini ilgiri surushke yardem berishni telep qilimiz deydu.

Canada gezitlirige qarighanda partiyesi saylamda meghlup bolghandin keyin vezipisidin ayrilghan, Canada Tashqi Ishlar ministiri Pierre Pettigrew liberal partiye hokumiti devride ,hitay bilen elip berilghan kishilik hoquq sohbiti heqqide tohtulup:
Bu sohbetning unumi degendek yahshi bolmidi. Biz her qetimqi sohbette Hitay tereptin kishilik hoquqqa hormet qilishni telep qilduq. Her pursette ularni eyiplep turduq, amma Xitay yenila bilginini qiliverdi. Buning bilen Canada kozligen mehsetke yetelmidi ,degen..
Yene bir qisim mutehessislerning qarishiche, Bu qetimqi Hokumetning Xitaygha nispeten zadi qandaq siyaset tutidighanlighigha baha berish tehi baldur iken. Shunga eng yahshisi uning emiliy herkitige qarashqa toghra kelidiken.