PDA

View Full Version : Junggoning Kéyinki 10-20 Yilliq Teqdiri Qandaq Bolidu?



Misran
09-01-12, 15:45
Ümid.Nuri



Junggoning Kéyinki 10-20 Yilliq Teqdiri Qandaq Bolidu?



Ümid.Nuri



Yéqindin buyan mendin «Uyghurlarda ümid barmu?» dep soraydighanlar bir az köpiyip qaldi. Bu soalda közde tutulghini eslide mundaq idi:

Junggo iqtisadiy jehette téz tereqqiy qilip, hazir omumiy dölet kérimi jehette dunya buyiche 2-orun’gha ötti. Uning üstige Junggo hökümiti hazir Uyghurdin ibaret bir milletni irqiy jehettin Xen millitige özgertip, Uyghur millitini yer shari yüzidin pütünley yoq qiliwétish siyasitini shiddet bilen yolgha qoyiwatidu. Mushundaq bir sharaitta, Uyghur millitining özini qoghdap qalalishidin ümid barmu? Uyghur millitining erkinlik we azadliqqa érishelishidin ümid barmu? Mendin yuqiriqidek soallarni sorighanlargha men qet’iy halda «Uyghurlarda elwette ümid bar» dep jawab berdim. Hemde özumning némishqa ashundaq oylaydighanliqimni chüshendürdüm. Méning chüshenchem hazir chet el Uyghurliri arisida tarqilip yaki sözlinip yürgen bezi qarashlargha oxshimaydu. Mesilen, men 2011-yili 5-aydiki «Uyghur siyasiy kéngesh yighini» ning intérnétke qoyulghan filmida, bir lidérning «Biz wetenni azad qilimiz, dep chelge chiqtuq. Biz wetenni choqum azad qilimiz. Bu qétimqi yighinni échishtin meqset, ashu wetenni azad qilishning qedimini téximu tézlitish üchün» dégendek sözlirini anglidim. Mende uninggha oxshimaydighan qarashlar bar. Undaqta méning Uyghur istiqbaligha nisbeten ümidwar bolishimning asasi néme?

Méning eslide bu témini bir maqale qilip yézish pilanim yoq idi. Lékin, buningdin bir qanche hepte burun «Qarlighach uwisidiki mexpiy sirlar» dégen yazmining otturigha chiqishi bilen, xuddi méning intayin qattiq ensiriginimdek, hazir chet el Uyghurliri ichide intayin éghir derijidiki parchilinish peyda boldi. Hemde bu parchilinish Uyghurlar ichidiki bir «sinipiy küresh» yaki «ichkiy urush» derijisige bérip qéliwatidu. Yéqindin buyan men chet el Uyghur tor betliride Uyghur millitining heqiqiy düshmini, Uyghur siyasiy herikining nishani yaki istratégiyisi, chet el Uyghurlirining nöwettiki wezipisi we burchi qatarliq mesililer heqqidiki pikir yaki izdinishlerni asasen körmidim. Uning eksiche, Uyghur tor betliri yaxshilargha töhmet qilish, öz-ara ghajash we öz-ara hujum qilish söz-pikirliri bilen tolup kétiwatqanliqini hés qildim. Méning mölcherimche, hazir chet el Uyghurlirining millet ichidiki obrazi burun körilip baqmighan derijide nacharlashti. Chet eldiki oqughan Uyghurlar yaki Uyghur ziyalilargha toghra muamile qilin’may, hazir burun körilip baqmighan deridiki kemsitish, mazak qilish we haqaretlesh obyéktigha aylinip qaldi. Bir millet üchün bu bir intayin xeterlik ehwal. Yéterlik sandiki ziyalisigha ige bolmighan, küchi intayin ajiz bolghan Uyghur milliti üchün bu téximu shundaq. Shuning bilen men öz-özümdin sorashqa bashlidim: Chet el Uyghurlirining Uyghur milliti ichidiki qimmiti nede? Men hazirqi ehwalni özgertish üchün néme ish qilip béreleymen? Oylinish netijiside mezkur yazmini teyyarlash qararigha keldim.

Men hazirqi «sinipiy küresh» ke töhpe qoshiwatqan her bir kishidin mezkur maqalini bir qétim oqup, bu «sinipy küresh» saheside qiliwatqan ishlirini bir hepte toxtutup, «Men hazir néme ish qiliwatimen? Uni néme üchün qiliwatimen? Uning millet üchün néme paydisi bar?» dégen soallar üstide jim-jet olturup, oylinip béqishini soraymen. Hazir her xil Uyghur teshkilatlirida wezipe ötewatqan her bir wetendashlardinmu öz-özidin «Peqet birla ishni, yeni milletning menpeetini közlisek, hazirqi ehwalda biz qilishqa tégishlik eng toghra ish qaysi? Eng muhim ish aysi?» dep sorap, intayin chongqur oylinip béqishini ümid qilimen. Tinch ehwalda kishilerning lidérgha anche éhtiyaji chüshmeydu. Lidérning unchiwala qimmitimu bolmaydu. Hazirqidek keskin bir peyt lidérlar üchün öz qimmitini körsitidighan bir yaxshi purset. Eger siz bir lidér bolsingiz, hazir derhal bir ish körüng. Heriketke kéling. Chet el Uyghurlirining birlikini buziwatqanlarni tosung we yoqutung.

Méning Uyghurlarning kelgüsige nisbeten ümidwar bolushumgha asas bolghan nersiler men yéqinda oqughan Junggoning buningdin kéyinki 10-20 yil ichidiki teqdiri heqqidiki bir qanche kitablar. Ularning ichide méning eng yaqturghinim Jorg Frédmen (George Friedman, The next 100 years) ning «Buningdin kéyinki 100 yil» dégen kitabi bolup, men Jorgning Junggo mesilisi heqqidiki logikiliq tepekkuri we eqlige nahayiti qayil boldum. Gerche bu kitab buningdin kéyinki 100 yil heqqidiki ilmiy mölcher bolsimu, Jorgning buningdin kéyinki 10-20 yil ichide Junggoda qandaq özgirishler bolidighanliqi heqqidiki bayanliri méni alahide qiziqturdi we qayil qildi. Chünki Uyghur millitining buningdin kéyinki 10-20 yil ichidiki teqdirining qandaq bolidighanliqi ashu dewr ichide Junggoda bolidighan özgirishler bilen zich munasiwetlik. Junggoda ashu dewr ichide bolidighan özgirishlerning ichidiki birersining Uyghurlarning erkinliki we azatliqini meqset qilishi mumkin emes. Lékin, Junggoda ashu dewr ichide bolidighan özgirishlerning Uyghurlarning erkinlikke we azadliqqa chiqishi üchün bir purset yaritidighanliqi muqerrer. Emdi ashu pursettin kélip chiqidighan netijining qandaq bolidighanliqigha kelsek, uni Sherqiy Türkistandiki Uyghur xelqining buningdin kéyinki emeliyiti belgileydu. Chet eldiki Uyghurlar bu musape jeryanida intayin muhim derijidiki yéteklesh we toluqlash rolini oyniyalaydu. Lékin, hel qilghuch rolni oynaydighanlar yenila wetendiki xelqtin ibaret.

Men bu maqalini bir qanche qisimgha bölüp tamamlaymen. Maqalining aldinqi qisimlirida oqurmenlerning mezkur maqalini toghra oqush, toghra chüshinish, we uningdin muwapiq paydilinishigha yardimi bolidighan bir qisim «arqa körinish» mezmunlirini bayan qilimen. Maqalining négizliq mezmunini, yeni Junggoda buningdin kéyinki 10-20 yil ichide bolidighan özgirishlerni maqalining axirisidiraq bayan qilimen. Eng axirida chet el Uyghurlirining buningdin kéyin néme ishlarni qilishi kérekliki heqqidiki özemning tekliblirini ottirigha qoyimen.

2012-1-9

(Dawami bar)

Menbe:http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=12565

Unregistered
10-01-12, 13:36
Dawamini kutimiz?sewyelik bashliniptu....

Unregistered
10-01-12, 15:15
Wetinim torbitige maqale yazghan insan yaxshi adem emes!!

Unregistered
11-01-12, 09:12
Dawamini kutimiz?sewyelik bashliniptu....

biz gepni hech qachan men men dimestin biz biz dep bashlighanda andin umid kutkili bolidu.

Unregistered
11-01-12, 10:29
Maqalingizni yaxshi bashlapsiz biraq sizning maqalingizning mauzusini korgen herqandaq Uyghur maqalingizni uqumaslighi mumkun, chunki siz bismillisidila Uyghurche atalghuni ishletmey Xitayche atalghuni ishlitip Xitay digen gepni Junggo dep ishlitipsiz, sewenlik herqandaq ademdin otidu tuzitiwelishingizni saoraymen.

Unregistered
13-01-12, 00:04
Junggoning Kéyinki 10-20 Yilliq Teqdiri Qandaq Bolidu?

(2-Qisim)

Ümid.Nuri

«Kéyinki 100 Yil» Dégen Kitabning Aptori Heqqide

«Kéyinki 100 yil» dégen kitabning atori Jorj Frédmen bir Amérikiliq
siyasetshunasliq mutexessisi bolup, *u Wingiriyediki bir Yehudilar
qirghinchiliqida hayat qalghan ailide tughulghan. *U kichik waqtida
aile boyiche kommunistlar tüzümidin qutulush üchün Win’giriyedin
qéchip, desliwide Awstriyege kelgen. *Kéyin Amérikigha köchmen bolup
kelgen. *U Nyuyork Sheherlik Uniwérsitéti (City College of New York)
de siyayetshunasliq kespide bir baklawr unwani élip, Kornél
Uniwérsitéti (Cornell University) de hökümet ilmi kespi boyiche bir
dokturluq unwanigha érishken. *U desliwide bir aliy mektepte 20 yil
siyasishunasliq kespining oqutquchisi bolghan. *Bu jeryanda
Amérikining bir qanche herbiy mektepliride bixeterlik we dölet
mudapiyesi heqqide köp qétim léksiye bergen. *U siyasetshunasliq
pelsepisi saheside uzun muddet ilmiy tetqiqat élip bérip, Markisizm,
xelqaraliq toqunush, we Amérika-Yapon toqunushi heqqide chongqur
izden’gen. *Hemde 1991-yili «Yaponiye bilen élip bérilidighan urush
(Coming war with Japan) » dégen kitabni yazghan. *Uningdin bashqa yene
«Urushning aqiwiti (The future of war)», «Amérikining mexpiy urushi
(América’s secret war)», «Eqliy üstünlük (The intelligence edge)»
dégen kitablarnimu yazghan bolup, uning «Kéyinki 100 yil» dégen kitabi
2009-yili neshir qilin’ghan. *U 1996-yili «Stratfor» dégen bir dunyawi
axbarat we kelgüsidin aldin melumat bérish shirkitini qurghan bolup,
shuningdin bashlap mezkur shirketning bash lidéri bolup ishlewatidu.

Men intérnéttin igiligen uchurlargha asaslan’ghanda, *Jorj Frédmen bir
tonulghan yazghuchi bolup, nahayiti yuqiri nopuzgha ige istratégiyichi
we kelgüsini aldin mölcherligüchi, depmu qarilidiken. *Uning
shirkitimu nahayiti muweppeqiyetlik méngiwatqan bolup, beziler buni
uning Amérika Merkiziy Axbarat Idarisi (Central Intelligence Agency,
CIA) bilen bolghan yéqin munasiwitidin kelgen, depmu qaraydiken.

20-Esirdiki Chong Özgirishlerge Bir Nezer

Jorj öz kitabida 21-esirde bolidighan ishlar üstidiki perezlirini
otturigha qoyushtin burun, 20-esirde bolghan chong-chong özgirishlerni
bir qétim eslep ötken. *Eger biz 20-esirni 20-yil uzunluqtiki
dewrlerge bölüp, her bir dewrni tekshürüp köridighan bolsaq, kéyinki
dewrde aldinqi dewrdikige pütünley oxshimaydighan chong-chong
özgirishlerning yüz bergenlikini bayqaymiz.

1900-yili dunyaning paytexti London idi. *Sherqiy yérim sharni Yawropa
sorawatqan bolup, u yéri1m sharda Yawropaning bir paytexti teripidin
kontrol qilinmighan birmu zimin yoq idi. *Yawropa tinchliq ichide
bolup, nahayitimu güllen’gen idi. *Yawropa intayin küchlinip ketken
bolghachqa, kishiler «urushning yüz bérishi mumkin emes, eger mumkin
bolghan teqdirdimu, u urush bir qanche hepte ichidila tügeydu» dep
jakarlashqanidi. *Chünki, u chaghda dunyawi iqtisadiy bazar uningdin
uzun urushqa berdashliq bérelméyti. *Kelgüsining qandaq
bolidighanliqimu pütünley jezimliship bolghandek körünetti: *Tinchliq
halette turghan we güllen’gen Yawropa dunyani menggu soraydu.

1920-yili yaz. Yawropani urush nurghun böleklerge parchiliwetti.
Pütün Yawropa jul-jul kiyimge oxshap qaldi. *Awstriye-Win’giriye,
Rusiye, Gérmaniye we Otoman impériyiliri pütünley ghayip bolup,
nechche yil dawamlashqan urushta milyonlighan ademler öldi. *U urush
milyon kishilik Amérika qoshunining arilishishi bilen axirilashti.
Rusiyini kommunizm qaplighan bolsimu, uning özini saqlap
qalalaydighanliqi yaki qalalmaydighanliqi éniq emes idi. *Yawropaning
etirapidiki Amérika we Yaponiyige oxshash döletler birdinla
küchiyishke bashlidi. *Emma u chaghda bir ish nahayiti éniq
idi—Gérmaniyige qarita pütülgen kélishim tüpeylidin, uning azraqmu
qaytidin bash kötirish mumkinchiliki yoq idi.

1940-yili yaz. *Gérmaniye yalghuz qaytidin bash kötürüpla qalmay,
Fransiyini yengdi we Yawropagha hökümranliq qildi. *Kommunizim
saqlinip qélip, Sowét Ittipaqi Natsi Gérmaniye bilen birleshti.
En’giliye Gérmaniye bilen yalghuz tutushti, emma eng qaidilik
kishilerning neziride bu urush pütünley tügigen idi. *Kishiler kéyinki
bir esir ichide Gérmaniye Yawropagha hökümranliq qilip, Yawropaning
impériyisige warisliq qilidu, dep ishen’gen idi.

1960-yili yaz. *Gérmaniye urush bashlap, 5 yilgha barmayla pütünley
berpat boldi. *Yawropa bésiwelinip, Amérika we Sowét Ittipaqi
teripidin otturidin ikki qilindi. *Yawropa impériyiliri gumran bolup,
Amérika bilen Sowét Ittipaqi ularning warisliqini talishiwatatti.
Amérika Sowét Ittipaqini teslim qildurdi. *Gerche u özining nahayiti
üstünlükte turidighan herbiy küchi we yadro bombiliri bilen Sowét
Ittipaqini nechche saet waqit ichidila bitchit qiliwétidighan bir
halette bolsimu, undaq qilishtin özini tartti. *Amérika bir dunyawi
derijidin tashqiri dölet bolup otturigha chiqti. *Dunyadiki hemme
déngizlargha hökümranliq qildi. *Özining yadro herbiy küchi bilen
dunyadiki her qandaq bir döletni asanla boysunduralaydighan bir
orun’gha chiqti. *Her bir adem Sowét Ittipaqi Gérmaniyige hujum qilip,
Yawropani bésiwélishi mumkin, dep teyyarliq qildi. *Mawzédonggha
choqunidighan Xittaylarni ikkinchi xeter, dep oylidi.

1980-yili yaz. *Amérika 7 yilliq urushta meghlup boldi. *Sowét
Ittipaqigha emes, Shimaliy Wétnamgha yéngildi. *Dunya «Amérika
chékindi» dep oylidi. *Amérika özimu shundaq oylidi. *Amérika
Wétnamdin qoghlan’ghandin kéyin, Irandinmu qoghlandi. *U yerdiki néfit
meydanliri Sowét Ittipaqining qoligha chüshüp kétidighan bir halet
shekillendi. *Sowét Ittipaqini tizginlesh üchün, Amérika Mawzédongchi
Xittay döliti bilen birliksep tüzdi. *Peqet mushu birliksepla intayin
küchlük orundiki Sowét Ittipaqini tizginliyeleydighandek köründi.

2000-yili yaz. *Sowét Ittipaqi pütünley berpat boldi. *Xittay döliti
peqet ismidila kommunizmchi bolup, emeliyette kapitalizmchigha
özgerdi. **NATO (Shimaliy Atlantik Okyan Ehdi Teshkilati) sherqiy
Yawropa we burunqi Sowét Ittipaqighiche kéngeydi. *Dunya bir tinchliq
haletke keldi we güllendi. *Kishilerning neziride iqtisadiy menpe’et
1-orun’gha, gé’opolistikiliq menpe’et bolsa 2-orun’gha ötken bolup,
Héyti we Kosowo mesililirige oxshash u bu yerdiki yerlik mesililerdin
bashqa mesililer ghayip boldi.

Uningdin kéyin 2001-yili 11-Sintebir yétip kélip, dunya yene bir qétim
astin-üstün boldi.

Melum menidin élip éytqanda, kelgüsini aldin mölcherleshtiki éniq bir
nerse, omumiylashqan tuyghu (common sense) ning xata bolup chiqishidin
ibaret. *Bir xil séhriy tüs alghan 20-yilliq tekrarlinish dewri mewjut
emes. *Mushundaq bir shekilni keltürüp chiqiridighan bir addiy küch
mewjut emes. *Addiylashturup éytqanda, tarixning melum bir péytide
menggüliktek we hökümran orunda turidighandek körün’gen nersiler
kishini heyran qalduridighan tézlikte özgirip kételeydu. *Dewrler
kélip kétip turidu. *Xelqara munasiwetlerde, dunyaning hazirqi
körinishi 20 yil yaki uningdinmu qisqiraq waqittin kéyin pütünley
bashqa bir körünüshke özgirip kétidu. *Burun héch kim Sowét
Ittipaqining gumran bolishini tesewwur qilip baqqan emes. *Bu yerde
ilgiri sürmekchi bolghan nuqta del ene shu.

21-Esirde Yüz Béridighan Chong Ishlargha Bir Nezer

(1) * *21-Esirde Dunyani Amérika Soraydu

Dunyada 20-esirde yüz bergen eng chong weqe Gérmaniyining birlikke
kélishi boldi. *Undaqta shuning bilen oxshash derijidiki 21-esirdiki
eng chong weqe néme bolidu? *21-esirning béshigha qaraydighan bolsaq,
Yawropa impériyisining izliri öchüp, Sowét Ittipaqining qalduqliri
mewjut bolup turghandin bashqa, bir qudretlik el kökrek kérip, intayin
küchlük halda tik turdi. *U qudretlik el Amérikidur. *Amérika
iqtisadiy, herbiy we siyasiy jehette dunyadiki eng qudretlik dölet
bolup, uninggha jeng élan qilalaydighan bashqa birer dölet mewjut
emes. *Iqtisadiy jehette, Amérikining iqtisadi özidin bashqa aldinqi
orunda turidighan töt döletning iqtisadini qoshqandinmu chong. *Herbiy
jehette u hazir dunyada hökümran orunda turidu. **Siyasiy jehette,
Amérika dunyadiki hemme ishlargha tesir körsitidu. *Bu tesirning bir
qismi meqsetlik peyda qilin’ghan, yene bir qismi bolsa özligidin
wujutqa kelgen. *Jorj Frédmenning kitabini oqughan kishige, u kitab
Amérikini merkez qilip turup, Amérikining nuqtiy-neziride turup
yezilghandek tuyilidu. **Bu xil ehwal ras bolishimu mumkin. *Lékin
Jorj Frédmenning qarishiche, dunya heqiqetenmu Amérikini merkez qilip
heriketlinidu. *Undaq bolishi yalghuz Amérikining nahayiti küchlük
bolghanliqidinla emes, belki dunyaning heriketlinish sheklide bir tüp
özgirishning peyda bolghinida.

Aldinqi 5 esir waqit ichide, Yawropa impériyiliri insaniyet tarixida
tunji qétim yalghuz bir dunyawi sistémni berpa qilip, xelqara
sistémning merkizi boldi. *U chaghda shimaliy Atlantik Okyani
Yawropagha bérip-kelidighan asasliq qatnash yoli boldi. *Shimaliy
Atlantik déngizini kim kontrol qilsa, Yawropagha kirip-chiqish
hoquqini, shundaqla Yawropaning dunyaning bashqa jaylirigha
bérip-kélish hoqoqinimu shu kontrol qilghanidi. *Dunyawi siyasetning
asasliq jughrapiyisi mushundaq bir muqin shekilni alghanidi.

1980-yilliri bir yéngi alahide ehwal yüz berdi. *Tarixta tunji qétim
Tinch Okyanni kisip ötüp élip baridighan soda Atlantik Okyanningki
bilen oxshash derijige bérip yetti. *Ikkinchi dunya urushidin kéyin
Yawropaning dunya küch selishturmisida 2-orungha chüshüp qelishi,
hemde soda sheklining özgirishi bilen shimaliy Atlantik Okyan özining
eslidiki istratégiyilik ornini yoqatti. *Hazir shimaliy Atlantik Okyan
bilen Tinch Okyanning her ikkisini kontrol *qilidighan dölet dunyaning
soda sistémisinimu kontrol qilidu. **Hemde shu arqiliq dunya
iqtisadinimu kontrol qilidu. *21-esirde bu ikki okyanning her ikkisige
tengla jaylashqan dölet intayin zor paydiliq sharaitqa ige bolidu.

Déngiz armiyisini berpa qilish we uni pütün dunya miqyasida ishqa
sélish üchün ghayet zor miqtardiki iqtisad kétidu. *Ashundaq déngiz
armiye küchige ige bolghan we hemde ikki okyan’gha tengla jaylashqan
dölet xelqara sistémda rol alghuchilarning ichide eng aldinqi orunda
turidu. *Eng’liye del mushundaq seweb tupeylidin 19-esirge hökümranliq
qilghanidi. *Emdi bolsa shimaliy Amérika Yawropaning ornini élip,
dunya tartish küchining merkizige aylandi. *Hazir kimki shimaliy
Amérikigha hökümranliq qilsa, u pütün dunyani soraydighan eng
qudretlik küchke aylinidu. *Mana bu küch hazir Amérikidin ibaret.

(2) * *Amérika Néme Üchün Afghanistan we Iraqqa Bérip Urush Qildi?

Eger biz 21-esir Yawropa dewrining arqisidin kelgen Amérika dewridin
bashlandi, dep qarisaq, uning mundaq bashlan’ghanliqini körimiz: *Bir
guruppa Musulmanlar 632-661-yilliri Atlantik Okyandin Tinch
Okyan’ghiche bolghan ziminlarni sorighan Xilafet (In’glizche
Caliphate, Türkche Hilafet) Islam Impériyisini qaytidin tiklimekchi
boldi. *Muqerrer halda, ular dunyadiki asasliq küch bolghan Amérikini
urushqa bashlap kirish üchün Amérikigha zerbe berdi. *Shu arqiliq
dunyagha Amérikining ajizliqini namayen qilip, *bir Islam
qozghilingini qozghimaqchi boldi . *Amérika buninggha Islam dunyasigha
tajawuz qilish bilen inkas qayturdi. *Emma, Amérikining meqsidi
hergizmu bu urushlarda ghelibe qilish emes idi. *Emeliyette bu
urushlardiki ghelibining néme ikenlikimu éniq emes idi. *Amérikining
meqsidi Islam dunyasini qalaymiqanlashturup, *ularni öz-ara urushqa
sélip qoyup, shu arqiliq *bir yéngi Islam impériyisining bash kötürüp
chiqishining aldini élishtin ibaret idi.

Ilawe: *Men Xilafet Islam impériyisining *waqtini
http://en.wikipedia.org/wiki/Caliphate din alghan bolup, qalghan
mezmunni Jorj Frédmenning kitabidin imkanqeder eynen aldim. *Bu yerde
tilgha élip ötüshni muwapiq körgen yene bir nerse shuki, hazir Xittay
hökümitining chet el Uyghurliri arisida emeliy ish-heriket élip
bériwatqan ademlirining sani chet eldiki Uyghurlarning omumiy sani
bilen sélishturghanda unchiwala köp emes. *Ular intayin az sanda.
Xittay höküumiti asasen chet eldiki Uyghurlarni bir-birige ishenmes
qilip qoyush, ularni öz-ara urushqa sélip qoyush taktikisi bilen
özlirining meqsidige yétiwatidu. Yeni Xittay hökümitining chet eldiki
Uyghurlar üchün qolliniwatqan taktikisi Amérikining Islam dunyasigha
qollan’ghan taktikisi bilen asasen oxshiship kétidu.

Amérika bilen Islam dunyasi otturisidiki urush asasen axirliship
qaldi. *Lékin, 21-esirde Amérika yene bir qatar toqunushlargha duch
kélidu. *U toqunushlarda dunyadiki 2-orunda turidighan küchler
birliship, Amérikini tizginlimekchi bolidu. *Amérika bolsa özining
küchlük herbiy küchige tayinip urush qilip, ularni
qalaymiqanlashturidu. *Amérikining urushta utup chiqishi hajetsiz. *U
peqet qarshi tereplerni qalaymiqanlashturup, ularning Amérikigha jeng
élan qilghidek derijidiki küchke ige boliwélishigha yol qoymisila
kupaye qilidu.

(3) * *Xittay Döliti Anche Uzun’gha Barmayla Dunyadiki Küchlükler
Arisidin Ghayip Bolidu

Hazir nurghun kishiler emdi Amérikigha jeng élan qilidighini Rusiye
bolmastin, Xittay döliti bolidu, dep perez qilishiwaitdu. *Lékin,
töwendiki 3 türlük seweb tüpeylidin undaq bolishi mumkin emes.
Birinchi, eger siz Xittay dölitining xeritisige inchikilep qarap
baqidighan bolsingiz, uning bir fizikiliq jehettin intayin yigane
dölet ikenlikini bayqaysiz. *Uning shimalida Sibiriye we jenubida
Ximalaya téghi bilen nurghun janggallar bar bolup, uning nopusining
asasiy qismi döletning sherqiy qismida yashaydu. *Shunglashqa Xittay
döliti asanliqche bashqa jaylargha kéngiyelmeydu. *Ikkinchidin,
nechche esirdin buyan Xittay döliti küchlük déngiz armiyisige ige bir
dölet bolup baqqan emes. *Bir küchlük déngiz armiyisini berpa qilish,
yeni paraxod yasap chiqish we yaxshi chéniqqan we tejribilik déngiz
qoshunini qurup chiqish uzun muddetlik waqit telep qilidu.
Üchinchidin, Xittay dölitidin ensireshning hajiti yoqliqida bulardinmu
chongqurraq yene bir seweb bar. *U bolsimu, Xittay döliti her qétim
chégrisini sirtqi dunyagha échiwetkende, uning déngiz qirghidiki
rayonliri güllinishke bashlaydu. *Emma uning ichkiy quruqliqida
yashaydighan xelqler namratlishidu. *Bu bésim, zidiyet we
muqimsizliqni peyda qilidu. *Bu xil ehwal Xittay hökümitini iqtisadiy
qararlarni siyasiy éhtiyajlargha asasen élishqa mejburlap, ish
ünümining töwen bolushi we chiriklikning yamrap kétishige élip baridu.
Bu qétimqisi Xittay dölitining chet eller bilen soda élip bérishidiki
tunji qétimi emes bolup, uning muqimsizliqqa pétip qelishimu axirqi
qétimi bolmaydu. *Shundaqla bu Mawzédonggha oxshash bir adem chiqip,
dölet chégrisini tashqi dunyagha qarita pütünley taqap, bayliqni yaki
yoqsizliqni teng texsim qilishiningmu eng axirqi bir qétimimu
bolmaydu. *Beziler yéqinqi 30 yildiki yüzlinish menggu dawamlishidu,
dep qaraydu. *Emma, Jorj Frédmenning qarishiche, kéyinki 10 yil ichide
Xittay döliti kéyinki saqlan’ghili bolmaydighan bir dewrge qedem
qoyidu. *U Amérikigha jeng élan qilalighudek bir küch bolalmayla
qalmastin, uning eksiche, Amérika Rusiyege taqabil turushta
paydilinish üchün, Xittay dölitini bir bölünüp ketmigen dölet sheklide
tutup turushqa tirishmisa bolmaydighan bir dölet halitide turidu.
Xittay dölitining hazirqi iqtisadiy haliti hergizmu uzun muddetlik
muweppeqiyetke aylinalmaydu. *Men Xittay dölitining kéyinki 10-20 yil
ichidiki teqdiri heqqide maqalining kéyinki bir qismida yene mexsus
toxtulimen.

2011-1-11

(Dawami bar)

Menbesi: http://www.wetinim.org/forum/redirect.php?tid=12565&goto=lastpost#lastpost

Unregistered
13-01-12, 08:50
Wetinim torbitige maqale yazghan insan yaxshi adem emes!!

mawu gep bek qizziq boptu, towa.... bu emdi qandaq bahalash? dimek egerde men wetinim torigha kirip yaxshi maqale yazsam, yaxshi adem bolmay qalimenken de? :))

Allah ozeng bar....

Unregistered
17-01-12, 10:29
Junggoning Kéyinki 10-20 Yilliq Teqdiri Qandaq Bolidu?



Ümid.Nuri



(4) Rusiye Yene Bir Qétim Halak Bolidu


Yuqirida körsitip ötülginidek, bir dewrdin kéyinki bir dewrge ötkiche
kishini qattiq chöchitidighan derijidiki özgirishler yüz béridu.
Hazir Amérika bilen Islam dunyasi otturisidiki urush axirlishish
basquchigha qedem qoyup, kéyinki tonuqush közimizge körünishke
bashlidi. *Rusiye hazir özining burunqi tesirini qaytidin eslige
keltüriwatqan bolup, bu ish choqum Amérikigha jeng élan qilidu.
Rusiye yéqin kelgüside keng ketken shimaliy Yawropa tüzlenglikide
gherbke qarap kéngiyidu. *U öz küchini qaytidin eslige keltürüsh
jeryanida töwendiki 4 dölette Amérika hökümranliqidiki Shimaliy
Atlantik Okyan Ehdi Teshkilati (NATO) bilen tutishidu: Éstoniye,
Latwiye, Litwa we Polsha. *21-esirning béshida dunyaning bashqa
jayliridimu bir qisim sürkilishler yüz béridu. *Emma yuqiridiki
toqunush Amérika bilen Islam dunyasi otturisidiki urush axirlashqandin
kéyinla bir yéngi soghuq urushqa aylinidu.

Rusiye choqum özining hökümran ornini eslige keltürüsh üchün
tirishidu. Amérika bolsa choqum uninggha qarshiliq körsitidu. *Emma
axirida Rusiye yéngilidu. *Rusiyining intayin éghir ichkiy mesililiri,
nahayiti téz aziyip méngiwatqan nopusi, we intayin nachar asasiy
qurulmisi Rusiyini uzun-muddet hayat turush imkaniyitige ige qilmaydu.
Shuning bilen 1-soghuq urush bilen sélishturghanda unchiwala
qorqunuchluq bolmighan we dairisimu unchiwala chong bolmighan 2-soghuq
urush xuddi birinchisige oxshashla Rusiyining halak bolishi bilen
axirlishidu.

(5) Yaponiye, Türkiye, Polsha, we Méksiko


21-esirning otturlirida bügün küchlük dölet hésablan’mighan bir qanche
döletler bash kötürüp chiqidu. Ularning ichide bösüp chiqidighan
döletlerdin üchi bar. Ularning birinchisi Yaponiye. *Yaponiye hazir
iqtisadiy jehette dunyada 2-orunda turidu (mezkur kitab neshir
qilin’ghanda ashundaq bolup, hazir Xittay döliti 2-orun’gha ötti).
Yaponiyining *xam matériyalliri pütünley yoq bolup, bu jehette u peqet
importqila tayinidu. *U bir millitarizm bolush tarixigha ige bolup,
Tinch Okyan rayonlirida hazirqided bir yandash küch bolup turiwérishni
xalimaydu. *Yaponiyining éghir derijidiki nopus kémiyip kétish
mesilisi mewjut bolup, kem bolghan emgek küchlirini toldurush üchün
bashqa döletlerge yüzlinidu. *U öz dölitige köchmen ekirmestin, bashqa
döletlerni bésiwélip, shu arqiliq özining emgek küchi mesilini hel
qilidu.

Uningdin kéyinkisi Türkiye. Iqtisadiy jehette u hazir dunyada
17-orunda turidu. *Tarixta bash kötürgen chong-chong Islam
impériyilirining hemmisige Türkler hökümranliq qilghan. *Otoman
impériyisi 1-dunya urushining axirliri meghlup bolup, hazirqi zaman
Türklirini oyghatti. *Türkiye bir xil qalaymiqan ziminlar ichidiki
muqim dölet. *Uning etirapidiki Balqan, Kawkaz we Ereb dunyalirining
hemmisi hazir muqimsizliq ichide. *Türkiyining iqtisadi we herbiy
küchi yuqiriqi rayonlardiki eng küchlüki bolup, Türkiyining yenimu
küchiyishige egiship, uning tesirimu küchiyip mangidu.

Eng axirqisi Polsha. *Polsha 6-esirdin kéyin dunyadiki eng küchlük
dölet bolup baqmighan. *Emma u kelgüside dunyadiki eng küchlük
döletlerning biri bolalaydu. *Buning mundaq 2 sewebi bar. *Birinchisi,
Germaniyining ajizlishishi. *Germaniyining iqtisadi hazir nahayi chong
bolup, hazirmu toxtimay ösüwatidu. *Emma, Germaniye 2 esirdin artuq
dawamlashqan rohini yoqitip qoydi. *Uningdin bashqa, Germaniyining
nopusi kéyinki 50 yil ichide shiddet bilen azlap, iqtisadni téximu
ajizlitidu. *Ikkinchisi, Rusiye sherq tereptin Polshagha tajawuz qilip
kirgende, Germaniye Rusiye bilen 3-qétim qayta urushushni xalimaydu.
Emma, Amérika Polshagha yardem bérip, uni nahayiti zor iqtisad we
téxnologiye bilen yöleydu. *Eger urush bir döletni weyran qiliwetmeyla
turidiken, uning iqtisadini zor derijide tereqqiy qilduriwétidu.
Shunglashqa Polsha Rusiyige taqabil turiwatqan döletler ichide eng
aldinqi orundiki döletke aylinidu.

21-esir ichide, Yaponiye, Türkiye we Polshadin ibaret 3 dölet Amérika
bilen ayrim-ayrim dewrlerde tutushup, 21-esirdiki dunya weziyitige
nahayiti zor derijide tesir körsitip, eng axiri kéyinki dunya
urushining partilishigha élip baridu. *Urush biz burun körüp baqqan
urushlargha peqetla oxshimaydu—U urushta ishlitilidighan qorallar
hazirqi ilmiy-fantaziyilerdiki qorallargha oxshap kétidu.

Bu urushta téxnologiye nahayiti zor derijide tereqqiy qilidighan
bolup, u chaghdiki ehwal 2-dunya urushidin kéyinki ehwalgha oxshiship
kétidu. *Hemme döletler yéngi énérgiye menbesi üstide izdinidu. *Pütün
Yersharida quyash énérgiyisining ünümi eng yuqiri bolghachqa, hemde
quyash énérgiyisini éléktirgha aylanduridighan qurulmilarni yer yüzige
yasighanda nurghun boshluqni igilep kétidighan we u qurulmilar axshimi
ishlimeydighan bolghachqa, u qurulmilar alem boshliqida yasilip,
chiqirilghan éléktir yer yüzige mikro-dolqun arqiliq élip
chüshürülidu.

21-esirning aldinqi yérimida dunya nopusining shiddetlik halda
aziyishi bilen, tereqqiy tapqan ellerde éghir derijidiki emgek küchi
yétishmeslik mesilisi kélip chiqidu. *Hazir tereqqiy qilghan eller
köchmenlerni öz dölitige kirishtin tosiwatidu. *Lékin 21-esirning
otturigha yéqinlashqanda ular köchmenlerni öz dölitige kélishke dewet
qilidighan bolidu. *Bir qisim döletler hetta kishilerni pul bérip öz
dölitige köchüridu. *Shundaq qilidighanlarning biri Amérikidur. *Bu
özgirishler 21-esirdiki axirqi krizsqa élip baridu. *Méksiko hazir
iqtisadiy jehette dunyada 15-orunda turidu. *Yawropaliqlarning
ajizlishishi bilen, xuddi Türklerge oxshash, Méksiko küchiyip méngip,
21-esirning axirigha kelgende dunyadiki iqtisadta eng küchlük
döletlerning birige aylinidu. *Amérika yolgha qoyghan Méksikoluq
köchmenlerni qobul qilish siyasitining netijiside, Amérika 19-esirde
Méksikodin tartiwalghan ziminlarning asasliq ahalisi Méksikoluqlar
bolup qalidu. *Méksiko hökümiti bu xil ijtima’iy ré’alliqqa nisbeten
«tarixtiki yéngilishlerni tüzitish pursiti» dep qarap, 2080-yillirigha
kelgende Amérika bilen urushidu. *Bu urush 2100-yilighiche
dawamlishishi mumkin.

2020-Yilidiki Xittay Döliti—Qeghez Yolwas


Maqalining mezkur qismida, uning asasiy orundiki mezmuni, yeni Xittay
dölitining 10-20 yildin kéyinki teqdiri toghrisidiki ilmiy perezler
bayan qilinidu.

Hazir kelgüsi toghrisidiki muzakirilerning hemmisi aldi bilen Xittay
toghrisidiki parangdin bashlinidu. *Dunya nopusining 4 tin biri
Xittayda yashaydighan bolup, hazir Xittayning kelgüside bir dunyawi
küch bolidighanliqi heqqidiki paranglar heqiqetenmu köp. Xittayning
iqtisadi aldinqi 30 yil ichide nahayiti téz sür’ette tereqqiy qilghan
bolup, Xittay hazir heqiqetenmu küchlük döletlerning biri. *Emma, 30
yilliq tereqqiyat axirlashmaydighan tereqqiyattin dérek bermeydu.
Uning eksiche, bu Xittayning tereqqiyat sür’itining hazir
astilishishqa bashlighanliqidin dérek béridu. *Shundaqla Xittay üchün
burunqidin astiraq tereqqiy qilish dégenlik nahayiti éghir derijidiki
ijtima’iy we siyasiy mesililerning meydan’gha chiqishidin dérek
béridu. *Xittay hergizmu dunyadiki bir asasiy küchke aylinalmaydu.
Hetta bir birlikke kelgen dölet sheklinimu saqlap qalalmaydu.

Jughrapiye nuqtisidin élip éytqanda, Xittayning bir toqunush rayonigha
aylinidu, déginimiz, hergizmu Xittayning tashqi dunyagha tajawuz qilip
kéngiyishini közde tutmaydu. Belki bashqilarning Xittayning
ajizliqidin paydilinishini közde tutidu. *Xittayning iqtisadi
kishilerge körün’gendek undaq saghlam emes. *Uning dawamliq yuqiri
sür’ette tereqqiy qilidighan iqtisadigha baghliq bolghan siyasiy
muqimliqi bolsa téximu xeterlik.

Xittay döliti jughrapiyilik jehettin bir aralgha oxshash. Bir chong
qoshun peqet Qazighistandin bashqa yönilishke yürüsh qilalmaydu. *Ashu
yönilishke yürüsh qilghan teqdirdimu, undaq herbiy yötkilish Xittay
tarixida körülüp baqmighan derijidiki tirishchanliqlarni telep qilidu.
Xittay nopusining asasiy qismi sherqiy déngiz qirghiqidin bashlinip
uning ichkiy quruqliqigha bir yérim ming klométir kélidighan jayghiche
sozulghan rayonlar *ichide yashaydu. *Xittay ziminining qalghan üchtin
ikki qismida bolsa nopusning tarqilishi intayin shalang.

Xittay döliti peqet bir qétim, yeni 12-esirde, Mongghollar teripidin
tel-tüküs yéngilip baqqan bolup, hazirqi chégrisining sirtigha asasen
kéngiyip baqmighan. *Xittay döliti tarixta anche urushqaq bolup
baqmighan bolup, tashqi dunya bilen arilap-arilapla munasiwetliship
baqqan. *Tashqi soda bilenmu dawamliq shughullinip baqmighan bolup,
arilap-arilap özini tashqi dunyadin pütünley ayriwetken. *Tashqi soda
bilen shughullan’ghan waqittimu u sodini Ottura Asiyadin ötüdighan
yipek yoli we sherqiy déngiz qirghiqidin bashlinidighan soda parixod
liniyliri arqiliq élip barghan. *Yawropaliqlar 19-esirning
otturilirida özi ayrim yashawatqan Xittay döliti bilen bir qétim
tutushti. U chaghda Xittay birlikke kelgen bolsimu, nisbeten kembeghel
idi. *Yawropaliqlar bösüp kérip, déngiz qirghiqidiki rayonlar bilen
soda élip barghanidi. Bu mundaq ikki xil özgirishni peyda qildi.
Birinchisi, soda bilen shughullan’ghan déngiz qirghiqi rayonliri
nahayiti köp bayliq toplidi. *Ikkinchisi, *Xittay dölitining déngiz
qirghiqi rayonliri bilen kembeghel ichkiri quruqluq rayonliri
otturisida *nahayiti zor tengpungsizliq wujutqa keldi. *Bu xil perq
merkiziy hökümetning déngiz qirghiqi rayonlirigha bolghan
kontrolliqini ajizlashturup, muqimsizliq we qalaymiqanchiliqni
köpeytti. *Déngiz qirghiqi rayonliri Yawropaliqlar bilen yéqin
munasiwet baghlash hetta ular teripidin idare qilinishni istidi.

Bu qalaymiqanchiliq dewri 19-esirning otturliridin 1949-yili
kommunistlar hakimiyetke olturghiche dawam qildi. *Mawzédong Shangxey
qatarliq déngiz qirghiqi rayonlirida inqilap qözghashqa urunup baqti.
Uning bu pilani meghlup bolghandin kéyin, dunyagha dangliq «uzun
seper» ni élip bérip, Xittay dölitining ichkiy qismigha yurush qilip,
u yerde déhqanlar qoshunlirini berpa qilip, ichkiy urush qilip, déngiz
qirghiqi rayonlirini qaytidin qolgha aldi. *Uningdin kéyin Mawzédong
Xittay dölitini Yawropaliqlar bésip kirgendin burunqi tashqi dunyadin
pütünley ayriwetilgen bir haletke ekeldi. *1949-yilidin Mawzédong
ölgiche bolghan ariliqta, Xittay döliti bir parchilanmighan dölet
bolup saqlinip, bir küchlük merkiziy hökümet teripidin bashquruldi.
Lékin, u tashqi dunya bilen alaqisiz hem kembeghel bir dölet bolup
mewjut bolup turdi.

2012-1-16

(Dawami bar)
Menbe: http://www.wetinim.org/forum/redirect.php?tid=12565&goto=lastpost#lastpost

Unregistered
18-01-12, 07:47
"Jung goning 10 yildin kiyinki teqdiri qandaq bolidu"?.

Janabi Awtur Xanim/ependim, siz "Jung go"ning teqdirige bek "Umit Nuri " bilen qaraydikensiz. xitaygha bek koyungenlikingiz uluq tarixi molcherliringizde tilgha ilinghan buyuk ozgurushlerning biri:
"Rosiyening yene bir qitim halak bolushi" da gewdilik ipadilengen. bashqa molcherliringizmu yishilmigen waqtingizda joyligenliringizdin ibaret asasi yoq tutruqsiz gepler. taza sep-salghanda xitayning amiti uchun pal ichip kuchep kitip qapsiz...

bu "Halak bolush" xitayning dunyani ishghal qilishi digen bilen barawer.

Uyghurlarning teqtiri 10 yilning aldinqi yillirida halak bolush digen bolidu. bu umitsizlik , ozini tashliwitish heqqide yizilghan gumranliq epsansi iken. ete-ogun Rosiye Xitayni Ussuri deryasigha qandaq chokturgen bolsa shundaq boghup olturidighanliqida gep yoq. Roslarning hazir omumiyuzluk milletchilik oyghunushi bashlinip ketti. buni Moskiwa mexsus kushkurtiwatidu -diyilmekte. emma kushkurtulgen bolsa qisqa dewirlik bolghan bolatti. izchilliqqa ige kuchluk Ros milletchiliki hujum nishanini biwaste xitaylargha qaratmaqta.

Rosiye emes 10 yil toshmay turup ozingizni Roslardin birersi halak qiliwtishi turghan gep. Roslar Intirnet sahiside ozlirige shumniyetlik bilen bebextlik tiligen sizge oxshash "Teqdirge aldin baha berguchi" saxte Palchilarni hichqachan bosh qoyiwetmeydu.

Tarixi aqiwetler, Bolghsi ihtimallar heqqide minglighan tetqiqatchi , Jasus, Ishpiyun KGB, CIA ...xadimlirining toplighan axbaratlirigha yuquri bilim-asaslirigha tayinipmu hichkim toghra molcher -aldinj baha birelmeydu. 10 yil emes bir yildin kiyinlik uchunmu shundaq. siz kim? siz aldi bilen ozingizning teqdiri heqqide jiddi molcher qilip biqing. 10 yilghiche halak bolmaymen disingiz-adresingiz, tel nomiringizni bu yerge qaldurung. men Roslargha dep qoymaymen. 10 yildin kiyin sizni tebriklep barimen.

Unregistered
19-01-12, 13:16
bu temini yazghan umud digen kixi tehi anche bu iplas doletning ismini toluq yaki yahxi bilmeydiken.Oruslar oz ana tilide KITAY deydu,ozekler (qitay) kazaqlarmu yaki qirghizlarmu hitay deydu.Biz Uyghurlar Tarihtin buyan hitay dep atap kelgen bu iplas hitay dolitini,bizning wetinimizni tajawuz qilip besiwalghanlighi uchunla bizni herhil usullarda zorlap Hitay dolitini jongguo,hitayni (hamsu yaki pixxiq su )ataysiler dep zorawanliq bilen zorlap kelmekte.Engilislar yaki Amerikiliqlar Bu Hitay dolitini,< China> deydu buning Menisi chayanlar doliti digen gep we shu menide hergizmu qacha-qucha yaki bashqa menide dep oylimanglar.SHUNGA OZ ANA TILINI HORMETLEP HERQANDAQ WAQITTA HITAY DEP ATAYLI YAKI YAZAYLI!!!!!!

Unregistered
20-01-12, 03:57
Ikki qedem arqigha

Xelqara kechürüm teshkilati bash bolup, bashqa teshkilatlar, metbu'atlarmu qoshulup, uyghurlarning dawa herkiti (xelqarada tonulushi) üchün bek yaxshi bir kozur yaratqan idi. Bu kozur rabiye qadir idi. Emma rabiye qadirning qoyup bérilip, amérikigha yolgha sélinishi bolsa kozurimizning qimmitining chüshüshidiki birinchi qedem, yeni, xatimisining bashlinishi bolghan idi. Men shu chaghda kechürüm teshkilati merkizidiki xitaygha mesul bölümdiki maykqa (eslide 1999-yilidin bashlap bizning kechürüm teshkilati bilen munasiwitimiz qoyuq bolghan, u chaghlarda alet leydiguy xanim bashliq idi, kéyin uning ornigha mayk teyinliniptiken) shundaq élxet ewetkentim:« biz üchün yaratqan kozurunglarning qimmiti tügidi, shunga emdi yéngidin yene birni yaratsanglar,»...
Shundaqla, rabiye xanimning chetelge chiqishi haman bu chüshenchilirimdin bir maqale yazmaqchi boldum. Yeni, xitayning rabiye xanimni qoyup bérishidiki sewep, qoyup bérishning payda - zéyini,... Qatarliqlar heqqidiki mulahizemni. Emma eng aldi bilen sidiqhajidin qorqtum. Munasiwitimiz yaxshi idi. Munasiwitimizning buzulushidin ensiridim. Bu hergizmu bu kishining »bek yéziwétidighanliqi«din emes, siyasiyni chüshenmeydighanliqidin, méning mulahizemni toghra ilmiy pozitsiye bilen qobul qilalmasliqidin ensirigen idim. Chünki maqalemge shundaq mawzu qoymaqchidim: »uyghurlar mohim bir kozuridin ayrildi«. Mana buni sidiqhajining chüshünelishi mümkinmidi? Sidiqhaji del eksiche, »uyghurlar bir kozurgha érishti« dep chüshünetti. Shundaqla, uyghur jama'etchilikidinmu ensirimey bolmayti. Jama'itimiz bekmu balilarche pikir qilatti; ötkünchi hayajanlargha bérilip we shu hayajanlar ichide pikir qilatti; yaki terepdarliqni ölchem qilip pikir qilatti: aldi bilen her uyghur bir »terep«ke mensup yaki bir »terep«ke könglide terepdar, andin mesile we shexslerni bahalighanda mana shu terepdarliqni ölchem qilip bahalaydu. Bundaqken, bundaq bir mulahize bek qorqunuchluq aqiwetke qalatti. Bügün bolsa buni herkim qobul qilalaydighan kilimat barliqqa keldi.

Ene shu chaghlarda démekchi bolghanlirimdin birnechche nuqta shular idi:

Rabiye qadirni xitaylar néme üchün amérikigha yolgha sélip qoydi? Bu hergizmu sidiqhaji we bashqa sidiqhajigha oxshighanlarning oylighinidek amérikining bésimidin qorqup yüriki aghzigha qaplishiwalghanliqtin emes idi. Ikki ihtimalliq baridi: biri, rabiye qadir xitaylar teklip qilghan melum shertlerni qobul qilghan bolushi kérek idi. Bu ihtimalliq ajizraq ihtimalliq idi. Ikkinchi ihtimalliq, rabiye qadirning türmide turup künséri éshiwatqan nopuzi, tesiri xitay üchün wehimige aylanghan, bu isim bilen bille uyghur dégen millet chetel metbu'atlirining da'imiy xewirige aylinip qéliwatatti. Hetta uni türmide tutuwergende rabiye qadirgha nobil mukapati bérilishimu mümkin idi. Bu nuqtilardin rabiye qadirning türmide bolushi uyghur milliti üchün intayin paydiliq boluwatatti; (peqet sidiqhaji a'ilisi üchün bextsizlik idi.) bularni mölcherligen xitay siyasiyonliri mutixesislerning meslihetige murajet qildi. Mexsus mehkum milletlerni tetqiq qilidighan mutixesisler bolsa hakimiyettiki xitaylargha shu meslihetni bergenlikide shek yoq: eger rabiye dawamliq türmide tutulsa uyghur siyasiy dawasi xelqaraliship kétidu, rabiyening nopuzigha egiship yoghunaydu; rabiye hetta türmide turup nobil mukapati élishi mümkin. Bu weziyet xitay döliti üchün téximu chong balayi- apet. Bu ishni chirayliq tinjitishning eng yaxshi usuli rabiyeni uyghurlar ichide sésitip, abroysizlandurup tügütüsh! Buning üchün uni qoyup bérip, amérikigha yolgha sélip qoyush kérek. Bu qarargha asas bolghan sewepler shular:

Rabiye ayal, uyghurlardin bezi toplar eneniwiy qarashlar tüpeyli uninggha egeshmeydu; rabiye oqumughan, shunga tézla öz nopuzini chüshürüshke bashlaydu; rabiye men-men, shunga hichkimning toghra meslihetini anglimaydu; shexsiy pezilitimu kishilerni chapsanla etrapidin qachurushqa uyghun. Shunga tézla etrapidikilerning poqini qaturup, tarqilip kétishini keltürüp chiqiridu.

Uyghurlar, özidin chiqqan lidérni xahlimaydighan milliy pisxika shekillendürgenliki üchün, astrittin tarqitilghan pitne-ighwalargha asanla gol bolup, téz arida uni heleq qilip tükürüp tashlaydu! Mana mushundaq oylushulghan we rabiyeni qoyup bérish qarari chiqirilghan!

Rabiye qadir chiqti. Uyghur xelqi intayin paydiliq bir kozurdin mehrum boldi; peqet sidiqhaji xotungha, baliliri anisigha muyesser boldi.

Del shuni qiyas qilghanliqim üchün, rabiyening nopuzi dawaning tesirige ong tanasip dep qarap, bu mezlumgha nahayiti köp meslihetlerni bérishke urundum. Biwasite dégenlirimmu boldi, mendinmu yéqinraqliri arqiliq salam éytqan chaghlirimmu boldi. Yéqinliri arqiliq alghan jawabim shu boldi: »manga hichqandaq meslihet kérek emes, özemning eqli yétip ashidu!«

Bu oqumighan ayaldin némini kütettuq? Héchnéme kütülmeyti, uning nopuzidinla paydilinishqa, uni bayraq qilip kötürüwélip, »at aylixangha, yol sarixangha« sheklide bashqa bir gorup uyghur ziyalisi barangning astida ish yürgüzüshla kérekti. Shundaqla men sidiqhajining ashu meshhur nami- sheripigimu ishinip qalghinim üchün, rabiyening arqisida uni tizginleydighan eqilliq, bilimlik, bolupmu siyasiy kimliki ishenchlik bir adem bar dep oylaytim. Nedin biley, kimning kimni tizginleydighanliqini?!

Sidiqhaji rabiye xanim yétip kelgen ashu hayajanliq minutlarda bir parche »rexmet tizimliki« élan qilip, nurghun isimlarni mektep yoqlimisidek oqup ötkendin kéyin, rabiyening erkinlikke chiqishigha yardemde bolghan bu tizimdikilerge rexmet éytqan idi. Bezilerning déyishiche »xu jintaw ependige rexmet« dégen jümlilermu barikenmish. (Rastini désem men buni anglimidim). Mushu rexmet tizimlikila sidiqhajining siyasyonluq bilimini namayan qilishqa yétetti. Chünki bu rexmettin anglishiliwatqan uqum shuki, tizimliktikiler özlirining milliy yaki insaniy burchlirini ada qilghan bolmastin, sidiqhaji a'ilisi üchün yardem qilghan bolatti. Bu yerde bu kishi rabiye qadir mesilisini sidiqhaji a'ilisining mesilisi qilishqa tirishiwatatti. Buningsizmu uning nurghun yazmishlirigha qarisingiz ene shundaq mena, a'ile paji'esi uqumi téship turatti. U goya bashqa kishilermu rabiye qadir mesilisini kötürüp chiqip, rabiye qadir üchün warqirisa, xuddi rabiye qadir uning qolidin chiqip kétidighandek bir xil balilarche endishe bilinetti. Eslide bu omumiy milliy paji'e ichidiki bir misal idi, xalas. Kishiler buni omumiyliqqa kötürüshke tirishqanséri, sidiqhajining shexsleshtürüshke tirishishliri yoqurida déyilgendek, siyasiy sewiye mesilisi idi.


Dawa nopuzgha ong tanasip

Erkin alptékin »pit baziri«din öchürülgen témisida dégendek, nopuz dawaning hayati. Dawa nopuzgha ong tanasip. Erkin ependi del buni chüshengenliki üchün, öz waqtida örkesh döletni »tör«ge teklip qilish urunushida bolghanliqini zikri qilidu (emma xitayperestliship ketken bu bala buninggha unimaydu). Xuddi shu oxshash chüshenche sayisida erkin ependi re'islikni rabiye qadirgha ötüngenlikini qeyt qilidu. Bumu rast. Mana bu dawagha köyünidighan bir ademning tutumi; siyasini chüshünidighan ademning tutumi.
Emma bextke qarshi, rabiye xanimning we uningdin yuqumlanghan sidiqhajining bashtin- axirqi endishisi, re'islikning qoldin kétishi boldi. Nopuz — bilimning semerisi emes, teshwiqatning semerisi. Nopuz bolmisa bir dawaning béshigha chiqiwalghili bolmaydu. Hichkim bilmeydighan bir bilimlikni re'is qilip qoyup körüp béqing, qandaq boludikin! Bu birersi süyqest qilip yaki shayka toplap éliwalsila boludughan nerse emes. Bunisi bir xil étiqadqa oxshap kétidighan ishench we etraptikilerning tonushi. Shunga re'islik qoldin kétidighan boldi dégen endishe tüpeyli nérwa sezgürlüki éship kétishning hich orni yoq idi. Re'islikni hichkim éliwalmaqchimu emes (men buninggha qetiy ishinimen), éliwélipmu ayighigha chiqqili bolmayti. Shunga qosaqni sel keng tutup, her sahening teklip, inkaslirigha qulaq sélish, köpchülükning küchini toluq jari qildurush, yekke herketke aylanduruwalmasliq lazim idi. Emma ashu wehime bügünki jimiki selbiy netijilerning menbesi bolup qaldi! Yeni chetellikler bilen uchrushup sözlüshüdughan ishlardin özini qachurup, bashqa birer sewiyesi üstünraq birini wekil qilish, peqet körünmise bolmaydighan sorunlardila körünüp, bolmisa simwol shekillik arqida turushla özige yarishatti. Qanche kem körünse sirliqlishatti; sirliqlashqanséri sürlük bolatti; sür démek nopuz démek idi. Buning bilenmu u mushtaq bolghan shereplerning taji uning béshigha kélip qonuwéretti. Emeliy ish qilghanlar xuddi »bikarliq medikar« dégendek, uning shan-sheripini, nopuzini yükseltish üchün ishligen bolatti. Minglarche epsuski, közning kichikliki, kélip chiqishning »zidi... « Dégendek bolushi tüpeyli, bu mezlum bolsa undaq oylimidi, »özemni bir körsütüp qoysam, kishiler heyranu-hes qélip, téximu bek mestane boludu« dep xam xiyal qilip qaldi. »Ashu körünüdughan sorunlarning hemmiside özem körünmisem, awular sherepni özining qiliwalidu«, endishisi bilen, »medrisni weyran sheherni poq« qilish netijisi kélip chiqti. Öz waqtida, uzaq bir yaylaqta charwichining qoyi üchni tughsa, »mawjushining rehberlikide... « Déyilmemti? Ishlar köp hallarda ene shundaq boludu. Qolung tegsun, tegmisun, hetta bundaq bir ishtin xewiring bolsun yaki bolmisun, ish béshida séning isming bolghan iken, barliq netijimu sanga mensup boluwéridighan gepti.

Rabiye xanim öz waqtida qurultaychilardin qaxshap, »her birining birer mensep telipi boludu, ›manga mu'awin re'islikni bérisen, bolmisa ishlimeymen, manga uni bérisen, buni bérisen,.... ‹ Dégendek herxil tamaliri boludu. Bu ademlerning teleplirini qandurup, kéliship ishlimek asan emes... « Dégen mezmunda gep qilghan chéghida men: »méning hichqandaq emel telipim yoq, emma namsiz ishleshke men teyyar, shunga qandaq bir yerge yollunudughan yazma matiriyal bolsa, méning közdin kechürüshümge ewetsingiz, sewiyesiz bir nersilerni chetelliklerge sunup özimizni chüshürüwalmisaq,... Men bu ishlarni tamamen namsiz shekilde qilishqa razi« dégendek geplerni qilghan idim. Kéyin manga bu heqte wede qilindi. »Herqandaq yazma höjjet sizning qolingizdin chiqidu« déyildi. Bir matiriyalni bu gepning rastliqining delili süpitide simwolluq ewetkenmu boldi. Emma bu bir xil »nezerge ilindim« tuyghusi peyda qilish arqiliq sadaqet tughdurush urunushila idi. Ewetilgen matiriyalning némige ishlitilishimu dyilmigen. Chünki uyghurlargha tarqitilidighan bir nerse bilen, chetelliklerge bérilidighan nersining perqi boludu; shundaqla chetelliklerdinmu ammiwiy teshkilatlar we döletning hakimiyet organlirigha oxshash teleppuz ishlitilmeydu. Ishlitish jayi éytilmighan bu uzun matiriyal peqet köz boyash xaraktéride ewetip qoyulghachqa, obékti éniq emes idi. Emeliyette bolsa xanimdiki »sidiqhaji bek yéziwétidu« dégen étiqad hich suslimighan idi, undaqken, ashundaq »bek yéziwétidighan« biri turghan yerde manga ewetishi rast bolattimu?

Tirishchanliqlargha qarimay, nopuz kichiklewatatti. Deslepki yili nobil mukapatining aldinqi üch namzatining biri bolghan bolsa, kéyinki yillarda hetta tilghimu élip qoyulmighanliqi buning bir delili idi. Ene shu haldimu özini chaghlash, tejribe - sawaqlarni qobul qilish, xatalarni tüzütüsh semimiyiti bolmidi. Del eksiche, bu boluwatqanlarni uyghurlarning yamanliqidin, barliq mewjut teshkilatlarni emeldin qaldurup, birla rabiyege egeshmeslikidin dep chüshünüshti. Hetta siyasiy teshkilatlarla emes, ulardin hoquq talashmaydighan ilmiy teshkilatlarmu közige patti: ma'arip jemiyiti we uyghur akadimiyisi heqqidimu söküshlerde boldi. Bumu shunche zörürmidi? Ular némige putlashqan idi? Nopuz sunushqa yüz tutupla qalmay, ashkare mesxirilergimu nishan bolushqa bashlidi....

Emdichu? Nopuzning tamamen sunushidek échinishliq bir weziyet aldida turuptumiz. Eslidighu amet qachqanda tapa-tene qilish, ötmüshni tegesh oghulbalichiliq bolmayti. Emma, shu sidiqhajilarda bu nuqtini chüshenge'idek hal bolsa, rastinla kona xamanni sorup yürmiginimiz yaxshidi, elwette.

Balilardek shigha uchudughan sidiqhajining yéniklik bilen qilip yürgen qiliqi tüpeyli, uwusigha su quyulghan chömülilerdek qozghulup ketken herxil salahiyettiki kishiler, fa'ili mejhul kishiler, hetta ürümchidimu, cheteldimu? Uqup bolmaydighan kishiler, nopuzning axirqi zerrilirinimu cheyliwétidighandek qilidu. Bezi pursetperest xitay ayghaqchiliri bu pursette aktip herketke ötti. Hetta shuni déyishkimu boludu, eslide sidiqhajini küshkürtkenler yaxshi ademler emes idi; emdi sidiqhajining »qalighach uwisi... «Ni bahane qilghan top ichide yene nurghun xitay ayghaqchiliri herket qiliwatqanliqini qiyas qilish tes emes. Nopuzning sunushi kimge néme payda élip kéler? Buni oylap köreymu démestin qizip kétishlerning arqisida choqumki bir teshkillesh bar. Adette paydiliq bir ish üchün bundaq bir yengdin bash chiqiralmaydighan uyghurlarning ipadilewatqan bundaq uyushqaqliqi nahayitimu gumanliq.

Bu janaplardin shundaq sorashqa mejburmiz: bügünnning shertliri nezerde tutulghanda, rabiye qadirdinmu bekraq muwapiq kimingiz bar?

Uyghurlarning mizani

Sidiqhajining »qalighach uwisi... «Ni yézishtiki herketlendürgüchisi hich toghra emes idi. Yoqurida déyilgen sezgürlüki éship kétish xapiliqidin »re'iske layiq adem qoymay, hemmini poqliwétish« niyiti bilen bolghan. Niyet yaxshi bolghan bolsidi, bir az salmaqraq bolghan bolatti. Chünki salmaqraq bolsila, uningda zikri kéchiwatqan »bachkilar«din beziliri heqqidiki bayanlar elwette toghra idi. Sidiqhajining ene shu natoghra herketlendürgüchi teripidin qutrutulup, kélip chiqqan bu »maqale« qara- qoyuq hemmini arilash sawash bilen, emeliyette bezilerge »cham aldurup« qoydi: munapiqliq éléméntliri bolghan bu janaplar, qara- qoyuq sawalghan bashqa adettikiler yaki gunahsizlar qatarida payda élip, ittipaqdashlargha érishiwaldi!

Eslidighu bu »maqale« maqale sheklidimu emes, inkas köznikige, qorqumsirighandek imzasiz bérilgenkenmish. Imzaning bolmighanliqi, qanuniy nuqtidin qarighanda hichnémige yarimaydighan exlet démektur. Mesilen, sotta imzasiz pash qilish mektubi pakit süpitide qobul qilinmaydu. Undaq iken, uni bir tiyinge almasliq pozitsiyiside bolush eng toghra idi. Emma, bu ishning arqisida bir teshkillik düshmenlik yatqachqa, nopuzni axirqi hisapta berbat qiliwétish üchün, bundaq yaxshi pursettin paydilanmay qoymayti. Uyghur jama'itimu qitighurluq kolliktip pisxika tüpeyli, bundaq majralarni jan dep qarshi alatti. Imzasiz bolghandikin, salahiyet ashu tutuqluqida turuwergen bolsa (gerche hemme adem sidiqning yaki sidiq desteklik chapanchilarning dep bilip bolghan bolsimu) bir az yaxshidi. Emma anglisam, xanim yéniklik bilen sidiqhaji üchün epu sorap, bu haqaretnamigha resmiy imza qoyuwetkendek ishni qiptu. Undaq qilmighan bolsa birer »oghlaq«ni gunahqa keffret qilip erzan qurbanliq bilen qutulghilimu bolatti. Emdiki jengni körüngki, haqaret tarixining rikordi yaritilidighandek qilidu.

Ölchem némidi? Sidiqhajining ölchimi re'is bolush ihtimalliqi bolghanlarning hemmisini chökürüwétish bolghachqa, bashqa nerse oylimighan. Imzasiz jawap bergüchining ölchimi »sen yaman dégendikin men yaxshi deymen« dégendin ibaret bolghan. Bu jawapningmu imzasizliqi, oxshashla bir tiyinliq qimmitining yoqluqi idi. Ishletken sözliridiki exlaqsizliqlarni dégende her ikkisini birer haqaretname déyishke bolatti. Atalmish jawaplarning hemmisining imzasiz bolushi hich diqqetlerge bir ima bolalmidi. Eslide erkin sidiqning öz imzasi bilen jawabidin bashqilirini jawap déyishkimu bolmayti. Bir tiyinliq qimmiti yoq bu nersilerge étiwar qilishning menisi yoq. Emma diqqet qilishqa tégishlik nuqta: nopuzni tamamen yoq qiliwétishtiki misli körülmigen »birliksep«! Buning arqisida pilanliq bir qomandanliq, eslide bir- birige anchiwala yuqushmaydighandek turghanlarning derhal ittipaq hasil qilalishi qatarliq amillardin qarighanda, bu sel qarilidighan ish emes idi. Epsuski, burundin dep kéliwatqinimdek, chetellerde heqiqiy wetenperwerlerning azsanliq ikenliki we küchsiz ikenlikidin ibaret bu pakit yene bir qétim qarashlirimizni ispatlidi.

Köpchülükni bu ikki parche haqaretnamidiki kishilerni bahalighan ölchem we herketlendürgüch heqqide oylunup körüshke dewet qilimen. Neqeder külkülük ölchem! U yaman dep tizghanliqi üchünla, bunisi hemmisini uyghur xelqining birer qehrimani dep kötürüp chiqiptu! Mushundaqmu ölchem bolamdu?

Uningdin kéyin dawamliq yézilip turuwatqan »jawaplar«, inkaslarni nezerge alghinimizda, téximu tétiqsiz mentiqisizliqlarni körümiz: sidiqhaji némila dése désun, bezi delillerni keltürüptu. Mesilen, erkin tarimning qéyni'atisi amanliq ministirlikide ishligen, uyghurlar ichidin chiqqan birinchi nomurluq jasus (emma sidiqhaji xata qlip, nazarette dep qoyghan) dégen bolsa, reddiye bergüchi choqum ene shu delilni aghdurmaq lazim kélemti qandaq? Emma undaq bir halni körmeysiz. Közni yumuwélip tillashni körüsiz, sarang, éshek, tongguz,... Dégendek haqaretler. Bu yerde birliri qesten suni léyitiwatqandin bashqa, hichqandaq ilmiylik yoq.

Eger sidiqhajining otturigha qoyghanliri pakit emes bolsa, uni delillimek lazim. Eger bu heqte deydighiningiz bolmisa, emma sidiqhajini yenila eyplishim kérekti désingiz, u halda sidiqhajining »chéki toxtimaydighan«liqigha da'ir sansiz misallar, pakitlar bar. Shularni tilgha alsingizmu bolatti. Mesilen, téxi yéqindila radi'o üchün adwukatliq qilghan idi, emdi uni tillaptu. Yene shuningdek eyipligen ademliridin birmunchisi özi bilen bir kémide sayazgha qarap kétiwatidu. »Özeng bilen bir kémide bolghandikin némishke kémidin chüshürüwetmiding?« Dep soralsimu boludu.... Epsuski, tor inkaschilirimizda ezeldin ilmiylik bolup baqmidi; nuqtinezer bolup baqmidi. Qara-qoyuq tillash yaki lin biyawdek maxtash. Emma buninggha sewep teminleshni oylapmu körmeslik!

Topulang ichidiki terkipler

Bu topulangda murekkep terkipler bar. Bularning beziliri ürümchide olturup yéziwatidu désekmu boludu. Topulangdin ashu »qalighach uwisi... «Da tilgha élinghan, heqiqetendimu »köti poq« bachkilar payda almaqta. Diqqet qilishqa tégishlik eng mohim nuqta shuki, inkaschilardiki qizghinliq nedin kéliwatidu? Ejeba bu inkaschilar paydiliq bir bes-munazire témisini otturigha qoysingiz jim-jit idighu? Weten milletning paydisigha birer ish qilishta hichqachan bundaq birlishelmeytighu? Némishke shexsler üchün bundaq jiddiy? Mesilen, yéqin ötmüshte ömer qanatning radi'odin qoghlunushi heqqide inkaschilarning qaynap ketkenliki ésimizde. Shundaqla torbetchilerningmu pozitsiyisi intayin gumanliq! Bezi heqqaniy nersilerni öchürüp toxtatmaydighanliqi, bezi haqaretlik nersilerni törge élip qoyushliri, bezi shexslerning abroyini qoghdashtiki qehrimanliqi (bu nuqtida yene ömer qanat ependini misal qilsaq boludu, uning abroyi üchün »pit baziri« kéche - kündüz démey komputér aldida mixtek olturup, taki inkaschilar zérikkiche »qetiy köresh« qildi). Mana shu torbetler bügün »qalighach uwisidiki söhbet«te ismi zikri qilinghan janaplarning menpe'eti üchün jan- jehli bilen köresh qilishmaqta.

Inqilapchigha aylandurulghan bezi janaplarning kimlikini oylisang külüp kétisen! Yashap ket uyghur! Peqet sidiqhaji yaman dégechkila bir top munapiqmu inqilapchi déyilse, bu qandaq millet?!

«Gümbez» yasash urunushi

Az-tola tarix oqughanlarning xewiri bar, apaq xoja hayat waqtidila özige gümbez yasitishni bashlighan. Bu gümbez üchünmu tügümes alwanglar salghan. Gümbezning egmisi toxtimay, nechche qétim gömürülüp chüshken. Axiri gümbez bügünki halitide pütken.

Apaq xojining mexsidi özining qewrisini bir tawapgahqa aylandurush idi. Uning qarishiche gümbezla bolsa tawap qilghuchilar tépilatti. Uni xéli toghra oylighan démey charimiz yoq. Birnechche yüz yildin béri bu gümbezni nadan xelqimiz tawap qilip keldi. Hetta heremning aldigha qoyuwalidighan riwayetlernimu toqup chiqirishti:
Erebistanda hej qilip yürgen uyghurlardin soraptumishlar:
— Qeyerdin keldinglar?
— Qeshqerdin.
— He, héliqi apaq xoja meqberisi bar jaydinmu?
— He'e shu yerdin.
— Way ésit, némishke aware bolup kelgensiler, shu qebrige tawap qilsanglarmu oxshashti emesmu.
Hetta »bu yerge kelgendin yaxshiraqti emesmu« deptu dégendek riwayetler tarqalghan.
Rast dégendek uyghur xelq chöchekliride téxi bir éshekning qebrisinimu tawapgah qiliwalghan bir chöchek barghu. Gerche apaq xoja maziri bügünge kelgende lenetning simwoligha aylanghan bolsimu, téxiche ottura esir jahaliti ichide yashawatqan xelqimizning nurghun ahalisi hélimu bu qebrini muqeddes bilip kelmekte.

Bundin bashqa nurghun mustebitlermu hayat turupla özliri üchün »gümbez«, xatire munarisi tiklesh urunushlirida bolushqanidi. Bügünki dewrdimu ottura asiya döletliridiki bezi re'is jumhurlarning mushundaq urunushlirini, erep döletliridiki mustebitlerning heryerge resimlirini ésiwetkenlikini körüp yaki anglap turuptimiz. Bularmu ene shu »gümbez« yasash urunushi bilen menidash herketler sanilidu.

Emdi özimizning cheteldiki qiliq herketlirimizge qaytip kelsek, mushundaq »gümbez« tiklesh urunushlirini köp uchrutumiz. Tarixqa imzaliri chüshüdughan qehrimanlarning »gümbez«liri boludu. Emma buni ularning xizmetlirini xatirilesh üchün kéyinkiler tikligen bolsa söyümlük boludu, menggü chölderep qalmaydu; eger özi hayat turupla wasite tallimastin özi qurushqa tirishqan »gümbez« bolsa bunisi u téxi hayat turupla lenetgerdi bolushi mümkin. Shunga tewsiyemiz: hey« sherqiy türkistan dahiliri, lédirliri! Siler özenglarni unutqan halda xizmet qiliwéringlar, ›gümbez‹ni biz tikleyli! Kéyinkiler tiklisun!»

Munasiwetlik setchilik jeryanida körülgen bir saxtipezlik

Köpchülükke melum bolghinidek, »azatliq« tori xas rabiye xanimning béti hisabida barliqqa kelgen. Uning asasiy wezipisi xanimning büyük xizmetlirini köpchülükning diqqitige sunush, öktichilerge zerbe bérish. Yeni ikki asasiy türde bolup, biri medhiye, yene biri haqaret.

Kéyin bu sidiqhaji rozining asasiy pikir sehnisi rolini oynidi. Uning asasliq »obzor«liri, »liksiye«liri, »poblistika«liri mushu yerde élan qilinatti. Eger bu yerde betning tüp muddi'asigha qarshi birer tenqidiy maqale emes, ikki kelime inkas bolghan teqdirdimu öchürületti. Hetta ay pi adrésliri cheklep qoyulatti. Nöwette kirizisqa sewepchi boluwatqan »qalighach uwisi... «Mu bu torda qepezdin chiqqan ikenmish. Hetta sidiqhajidek mushundaq »quyriqigha tüki chiqqan bachka« bilen, azatliq torida we shuning shtin sirtqi hemtawaqliqida bolghan »etlengösh bachkilar«ning yéqin hemkarliqimu baridi. Chong we kichik bachkilar hetta tarixta bir rékord bolup qalghudek haqaret qamuslirinimu birlikte yaratqan idi. (Bu qamusning uyghur tarixidimu meshhur orun tutudughanliqigha qetiy ishinimen) belkim nöwettiki »qalighach uwisi... «Da shiwirlashqanlarmu mana shu bachkilar bolushi mümkin. »Quyruqigha tük chiqqan bachka« bilim ghezinisi bolghachqa xam matiriyal teminligen, azatliqtiki hemtawaq »etlengösh bachka« yézip chiqqan bolushi mümkin.

Bu meshhur xizmiti bilen dunyani qizitiwetken »azatliq« tori anglisam méning kitaplirimni élan qiptumish! Birer maqale emes, pütünsürük kitaplarni! Wah, bu néme geptu? Buninggha ilgiri méning ismim kechken birer inkasinimu yazalmighan, hetta cheklinip ketken inkaschilardin beziliri heyran qaptu. Ilgiri biri bir hikaye chaplaptiken, azatliqtikiler awal bu hikayini testiqlaptuken. Kéyin buni eynek torighimu qoyghandikinla, »azatliq«tin öchürüp tashlighan! Eslide ular bu hikayining aptorini bilmigende yarighan, aptorining men bolush ihtimalim meydangha chiqishighila yaman hikaye hisaplanghan we öchürülgen! Qaranglar, weten millet üchün mana bu teqlitte ishleydighan gep. Yeni bir nersining paydiliq yaki ziyanliq bolushi ölchem emes, aptori men terepmu emesmu? Bunisi ölchem! Emdilikte namayan qiliwatqan bu terepsizlikke qaranglar! Ademning hewisi kélidu.

Méning kitaplirimni élan qilishtiki bu merdaniliktin gherez némidu? »Ur-urgha qalghan« bu weziyette teqdirdashlarni köpeytmekchimidu? Ependimning xurjun yüttürginidek? Yaki »torimiz ezeldin terepsiz, shunga herqandaq türdiki yollanmilarni ret qilmaydu. Mesilen, eng meshhur öktichi ghulamning kitaplirinimu bériwatimiz, shu qatarda ›qalighach uwisi .. ‹Nimu bergenmiz, buning ejeplengüchiliki yoq, bu dégen erkin metbu'at, qarashlar aptorlargha a'it« dégen signalni bermekchi bolghanmidu? Yaki »hamini sen yaghliqapaq bolghandikin, bu ishtimu séni shériktek körsütüp, téximu ›yaghlashturuwéteyli‹« dégen gherez yoshurunghanmidu? Belkim shu bügündin bashlap biz erkin metbu'at bolushni bashliduq dégenni bildüridighandu.


Xulase


Bolghan, boluwatqanlar heqqidiki bu yazmishimni xulasilishim kérektek qilidu.
Imzasiz yazghan nersiler yüriki pok-poklarning qilmishi bolup, oghurluqtin perqi yoq. Shunga uni bir exlet hisaplashla kérek. Ikkinchi, adem we hadise bahalashta bir inqilabiy ölchem bolushi kérek; hergizmu »sen yaxshi dégenni yaman deymen, sen yaman dégendikin, hemmisini yaxshi deymen« sheklidiki balilarche, hetta metularche ölchemni ishletmeslik lazim. Bu nuqtidin éytqanda, sidiqhajining »qalighach uwisi... «Da eyplengenler ichide bek chektin ashqan, exlaq chégraliridin chiqip ketken, uwal qilinghanlar elwette bar. Emma uningda heqiqetenmu rasti déyilgen, xelqqe tonutup qoyushqa tégishlik bolghan, epti-beshirisini körüwélishimiz zörür bolghan fa'ili mejhul shexslermu az emes. (Bu heqte tepsiliy toxtulushni ayrim maqalida qolgha alimiz)

Aqköngül, siyasiy teqdirimizge köngül bölüdughan kishilirimizge tewsiyemiz shu: bu bir meydan xamtalash kompaniyisige qétilmang, bu »dostqa tapa, düshmenge külke« boludughan ziyanliq bir ish; nöwettiki bizning emeliyitimizdin éytqanda rabiye qadirni bésip chüshüdughan birer nopuz yoq, undaqken, uni xamtalashta yoq qiliwétishning özimizge ziyinila bar.

Tenqidleshke elwette boludu, tenqidleshte nuqti'iynezer bolushi lazim. Melum xata nuqta, egri ketken bir pakitni tutup, tenqidlisingiz boludu. Yaki, sidiqhajidek obzorchining tenqidliride tilgha élinghan pakitlardin saxtilirini, yalghanlirini échip bérelisingiz, ene shu nuqtini tutup tenqidingizni qanatyayduru'ong. Hichqandaq sewebiyet körsetmestinla közni yumuwélip tillash ilmiylik emes, adimiylik emes, terbiyilik, exlaqliq bir ademning qiliqi emes. Del shuni bilgenliki üchün, atalmish inkaschilar bu ishni imzasiz qilishmaqta. Chünki tarix haman kéyinkiler teripidin yézilidu, ene shu chaghda, tarix yazghuchi mushu dewrning yazma höjjetlirini tetqiq qilip, andin yazidu. Eger awu »inkas«lar imza bilen yézilsa mana shu tarixqa, bu inkaschilar bek shereplik bir shexs süpitide qisturulmay qélishini bilgechke, ene shundaq ismini yoshurup ghewghani ulghaytidu. Shulargha xitabimiz: janap, eger özingizge ishenchingiz bolsa némishke ropash xénimdek, chümbelning arqisida turup gep qilisiz? Jama'etke körüngidek yüzüngüz yoq oxshimamdu?

Emdi zédilengen nopuz toghrisida néme xulasimiz bar? Zédilengen nopuzni qayta eslige keltürgili bolarmu? Buning mümkinchiliki yoq. Emma bu nopuz, ashu zédilengen haliti bilenmu yene eng yoquri nopuz bolup turuwatidu. Hich bolmighanda chetelliklerning tonushi bilen shundaq. Undaqken, yaxshi niyetlik kishiler haqaretlerge awaz qoshup, nopuzni téximu yoq qilish, külini kökke sorushqa hesse qoshmay, shu bügünki halitide bolsimu saqlap qélishqa tirishsa, buni bir milliy burch hisabida qilsa, toghra qilghan boludu. Nopuz özi mushu sawaqlardin ders élip, semimiylik bilen, kelgüsining bir nopuzini tiklesh üchün bügündin bashlap hul salsa toghra qilghan boludu.

Menbe: http://www.**********/index.php/2 ... 2012-01-17-03-17-29

Unregistered
23-01-12, 07:35
Kishini oygha salidighan ishlar kopken! chungqur pikirler,,,,,,,

Unregistered
23-01-12, 18:52
Bu maqalenimu Umit Nuri ependi yazghanmidu,? qeni bashqilarni,;" Isimsiz yazidu " dep ozining ismi,?Ana uyghurgha bunchilik dushmenlik qilip nme payda alatti,? BIR CHUSHURUP, BIR MAHTAP DIGENDEK QELIMINING KUCHINI KORSUTUPTU, MILLI MENPE,ETIMIZGE JIQ ZIYANLIQ MAQALE.jumlilerdiki bezi soz-ibarelerdin nqarighanda hotenliktek qilidu, belki M.Hezretmu tehi,

Oylighinimni yezip qoydum, diqqet bilen bashtin-ahir bir ret oqup chiqtim.
IHTIYARI MUHBIR : MEKKE




Ikki qedem arqigha

Xelqara kechürüm teshkilati bash bolup, bashqa teshkilatlar, metbu'atlarmu qoshulup, uyghurlarning dawa herkiti (xelqarada tonulushi) üchün bek yaxshi bir kozur yaratqan idi. Bu kozur rabiye qadir idi. Emma rabiye qadirning qoyup bérilip, amérikigha yolgha sélinishi bolsa kozurimizning qimmitining chüshüshidiki birinchi qedem, yeni, xatimisining bashlinishi bolghan idi. Men shu chaghda kechürüm teshkilati merkizidiki xitaygha mesul bölümdiki maykqa (eslide 1999-yilidin bashlap bizning kechürüm teshkilati bilen munasiwitimiz qoyuq bolghan, u chaghlarda alet leydiguy xanim bashliq idi, kéyin uning ornigha mayk teyinliniptiken) shundaq élxet ewetkentim:« biz üchün yaratqan kozurunglarning qimmiti tügidi, shunga emdi yéngidin yene birni yaratsanglar,»...
Shundaqla, rabiye xanimning chetelge chiqishi haman bu chüshenchilirimdin bir maqale yazmaqchi boldum. Yeni, xitayning rabiye xanimni qoyup bérishidiki sewep, qoyup bérishning payda - zéyini,... Qatarliqlar heqqidiki mulahizemni. Emma eng aldi bilen sidiqhajidin qorqtum. Munasiwitimiz yaxshi idi. Munasiwitimizning buzulushidin ensiridim. Bu hergizmu bu kishining »bek yéziwétidighanliqi«din emes, siyasiyni chüshenmeydighanliqidin, méning mulahizemni toghra ilmiy pozitsiye bilen qobul qilalmasliqidin ensirigen idim. Chünki maqalemge shundaq mawzu qoymaqchidim: »uyghurlar mohim bir kozuridin ayrildi«. Mana buni sidiqhajining chüshünelishi mümkinmidi? Sidiqhaji del eksiche, »uyghurlar bir kozurgha érishti« dep chüshünetti. Shundaqla, uyghur jama'etchilikidinmu ensirimey bolmayti. Jama'itimiz bekmu balilarche pikir qilatti; ötkünchi hayajanlargha bérilip we shu hayajanlar ichide pikir qilatti; yaki terepdarliqni ölchem qilip pikir qilatti: aldi bilen her uyghur bir »terep«ke mensup yaki bir »terep«ke könglide terepdar, andin mesile we shexslerni bahalighanda mana shu terepdarliqni ölchem qilip bahalaydu. Bundaqken, bundaq bir mulahize bek qorqunuchluq aqiwetke qalatti. Bügün bolsa buni herkim qobul qilalaydighan kilimat barliqqa keldi.

Ene shu chaghlarda démekchi bolghanlirimdin birnechche nuqta shular idi:

Rabiye qadirni xitaylar néme üchün amérikigha yolgha sélip qoydi? Bu hergizmu sidiqhaji we bashqa sidiqhajigha oxshighanlarning oylighinidek amérikining bésimidin qorqup yüriki aghzigha qaplishiwalghanliqtin emes idi. Ikki ihtimalliq baridi: biri, rabiye qadir xitaylar teklip qilghan melum shertlerni qobul qilghan bolushi kérek idi. Bu ihtimalliq ajizraq ihtimalliq idi. Ikkinchi ihtimalliq, rabiye qadirning türmide turup künséri éshiwatqan nopuzi, tesiri xitay üchün wehimige aylanghan, bu isim bilen bille uyghur dégen millet chetel metbu'atlirining da'imiy xewirige aylinip qéliwatatti. Hetta uni türmide tutuwergende rabiye qadirgha nobil mukapati bérilishimu mümkin idi. Bu nuqtilardin rabiye qadirning türmide bolushi uyghur milliti üchün intayin paydiliq boluwatatti; (peqet sidiqhaji a'ilisi üchün bextsizlik idi.) bularni mölcherligen xitay siyasiyonliri mutixesislerning meslihetige murajet qildi. Mexsus mehkum milletlerni tetqiq qilidighan mutixesisler bolsa hakimiyettiki xitaylargha shu meslihetni bergenlikide shek yoq: eger rabiye dawamliq türmide tutulsa uyghur siyasiy dawasi xelqaraliship kétidu, rabiyening nopuzigha egiship yoghunaydu; rabiye hetta türmide turup nobil mukapati élishi mümkin. Bu weziyet xitay döliti üchün téximu chong balayi- apet. Bu ishni chirayliq tinjitishning eng yaxshi usuli rabiyeni uyghurlar ichide sésitip, abroysizlandurup tügütüsh! Buning üchün uni qoyup bérip, amérikigha yolgha sélip qoyush kérek. Bu qarargha asas bolghan sewepler shular:

Rabiye ayal, uyghurlardin bezi toplar eneniwiy qarashlar tüpeyli uninggha egeshmeydu; rabiye oqumughan, shunga tézla öz nopuzini chüshürüshke bashlaydu; rabiye men-men, shunga hichkimning toghra meslihetini anglimaydu; shexsiy pezilitimu kishilerni chapsanla etrapidin qachurushqa uyghun. Shunga tézla etrapidikilerning poqini qaturup, tarqilip kétishini keltürüp chiqiridu.

Uyghurlar, özidin chiqqan lidérni xahlimaydighan milliy pisxika shekillendürgenliki üchün, astrittin tarqitilghan pitne-ighwalargha asanla gol bolup, téz arida uni heleq qilip tükürüp tashlaydu! Mana mushundaq oylushulghan we rabiyeni qoyup bérish qarari chiqirilghan!

Rabiye qadir chiqti. Uyghur xelqi intayin paydiliq bir kozurdin mehrum boldi; peqet sidiqhaji xotungha, baliliri anisigha muyesser boldi.

Del shuni qiyas qilghanliqim üchün, rabiyening nopuzi dawaning tesirige ong tanasip dep qarap, bu mezlumgha nahayiti köp meslihetlerni bérishke urundum. Biwasite dégenlirimmu boldi, mendinmu yéqinraqliri arqiliq salam éytqan chaghlirimmu boldi. Yéqinliri arqiliq alghan jawabim shu boldi: »manga hichqandaq meslihet kérek emes, özemning eqli yétip ashidu!«

Bu oqumighan ayaldin némini kütettuq? Héchnéme kütülmeyti, uning nopuzidinla paydilinishqa, uni bayraq qilip kötürüwélip, »at aylixangha, yol sarixangha« sheklide bashqa bir gorup uyghur ziyalisi barangning astida ish yürgüzüshla kérekti. Shundaqla men sidiqhajining ashu meshhur nami- sheripigimu ishinip qalghinim üchün, rabiyening arqisida uni tizginleydighan eqilliq, bilimlik, bolupmu siyasiy kimliki ishenchlik bir adem bar dep oylaytim. Nedin biley, kimning kimni tizginleydighanliqini?!

Sidiqhaji rabiye xanim yétip kelgen ashu hayajanliq minutlarda bir parche »rexmet tizimliki« élan qilip, nurghun isimlarni mektep yoqlimisidek oqup ötkendin kéyin, rabiyening erkinlikke chiqishigha yardemde bolghan bu tizimdikilerge rexmet éytqan idi. Bezilerning déyishiche »xu jintaw ependige rexmet« dégen jümlilermu barikenmish. (Rastini désem men buni anglimidim). Mushu rexmet tizimlikila sidiqhajining siyasyonluq bilimini namayan qilishqa yétetti. Chünki bu rexmettin anglishiliwatqan uqum shuki, tizimliktikiler özlirining milliy yaki insaniy burchlirini ada qilghan bolmastin, sidiqhaji a'ilisi üchün yardem qilghan bolatti. Bu yerde bu kishi rabiye qadir mesilisini sidiqhaji a'ilisining mesilisi qilishqa tirishiwatatti. Buningsizmu uning nurghun yazmishlirigha qarisingiz ene shundaq mena, a'ile paji'esi uqumi téship turatti. U goya bashqa kishilermu rabiye qadir mesilisini kötürüp chiqip, rabiye qadir üchün warqirisa, xuddi rabiye qadir uning qolidin chiqip kétidighandek bir xil balilarche endishe bilinetti. Eslide bu omumiy milliy paji'e ichidiki bir misal idi, xalas. Kishiler buni omumiyliqqa kötürüshke tirishqanséri, sidiqhajining shexsleshtürüshke tirishishliri yoqurida déyilgendek, siyasiy sewiye mesilisi idi.


Dawa nopuzgha ong tanasip

Erkin alptékin »pit baziri«din öchürülgen témisida dégendek, nopuz dawaning hayati. Dawa nopuzgha ong tanasip. Erkin ependi del buni chüshengenliki üchün, öz waqtida örkesh döletni »tör«ge teklip qilish urunushida bolghanliqini zikri qilidu (emma xitayperestliship ketken bu bala buninggha unimaydu). Xuddi shu oxshash chüshenche sayisida erkin ependi re'islikni rabiye qadirgha ötüngenlikini qeyt qilidu. Bumu rast. Mana bu dawagha köyünidighan bir ademning tutumi; siyasini chüshünidighan ademning tutumi.
Emma bextke qarshi, rabiye xanimning we uningdin yuqumlanghan sidiqhajining bashtin- axirqi endishisi, re'islikning qoldin kétishi boldi. Nopuz — bilimning semerisi emes, teshwiqatning semerisi. Nopuz bolmisa bir dawaning béshigha chiqiwalghili bolmaydu. Hichkim bilmeydighan bir bilimlikni re'is qilip qoyup körüp béqing, qandaq boludikin! Bu birersi süyqest qilip yaki shayka toplap éliwalsila boludughan nerse emes. Bunisi bir xil étiqadqa oxshap kétidighan ishench we etraptikilerning tonushi. Shunga re'islik qoldin kétidighan boldi dégen endishe tüpeyli nérwa sezgürlüki éship kétishning hich orni yoq idi. Re'islikni hichkim éliwalmaqchimu emes (men buninggha qetiy ishinimen), éliwélipmu ayighigha chiqqili bolmayti. Shunga qosaqni sel keng tutup, her sahening teklip, inkaslirigha qulaq sélish, köpchülükning küchini toluq jari qildurush, yekke herketke aylanduruwalmasliq lazim idi. Emma ashu wehime bügünki jimiki selbiy netijilerning menbesi bolup qaldi! Yeni chetellikler bilen uchrushup sözlüshüdughan ishlardin özini qachurup, bashqa birer sewiyesi üstünraq birini wekil qilish, peqet körünmise bolmaydighan sorunlardila körünüp, bolmisa simwol shekillik arqida turushla özige yarishatti. Qanche kem körünse sirliqlishatti; sirliqlashqanséri sürlük bolatti; sür démek nopuz démek idi. Buning bilenmu u mushtaq bolghan shereplerning taji uning béshigha kélip qonuwéretti. Emeliy ish qilghanlar xuddi »bikarliq medikar« dégendek, uning shan-sheripini, nopuzini yükseltish üchün ishligen bolatti. Minglarche epsuski, közning kichikliki, kélip chiqishning »zidi... « Dégendek bolushi tüpeyli, bu mezlum bolsa undaq oylimidi, »özemni bir körsütüp qoysam, kishiler heyranu-hes qélip, téximu bek mestane boludu« dep xam xiyal qilip qaldi. »Ashu körünüdughan sorunlarning hemmiside özem körünmisem, awular sherepni özining qiliwalidu«, endishisi bilen, »medrisni weyran sheherni poq« qilish netijisi kélip chiqti. Öz waqtida, uzaq bir yaylaqta charwichining qoyi üchni tughsa, »mawjushining rehberlikide... « Déyilmemti? Ishlar köp hallarda ene shundaq boludu. Qolung tegsun, tegmisun, hetta bundaq bir ishtin xewiring bolsun yaki bolmisun, ish béshida séning isming bolghan iken, barliq netijimu sanga mensup boluwéridighan gepti.

Rabiye xanim öz waqtida qurultaychilardin qaxshap, »her birining birer mensep telipi boludu, ›manga mu'awin re'islikni bérisen, bolmisa ishlimeymen, manga uni bérisen, buni bérisen,.... ‹ Dégendek herxil tamaliri boludu. Bu ademlerning teleplirini qandurup, kéliship ishlimek asan emes... « Dégen mezmunda gep qilghan chéghida men: »méning hichqandaq emel telipim yoq, emma namsiz ishleshke men teyyar, shunga qandaq bir yerge yollunudughan yazma matiriyal bolsa, méning közdin kechürüshümge ewetsingiz, sewiyesiz bir nersilerni chetelliklerge sunup özimizni chüshürüwalmisaq,... Men bu ishlarni tamamen namsiz shekilde qilishqa razi« dégendek geplerni qilghan idim. Kéyin manga bu heqte wede qilindi. »Herqandaq yazma höjjet sizning qolingizdin chiqidu« déyildi. Bir matiriyalni bu gepning rastliqining delili süpitide simwolluq ewetkenmu boldi. Emma bu bir xil »nezerge ilindim« tuyghusi peyda qilish arqiliq sadaqet tughdurush urunushila idi. Ewetilgen matiriyalning némige ishlitilishimu dyilmigen. Chünki uyghurlargha tarqitilidighan bir nerse bilen, chetelliklerge bérilidighan nersining perqi boludu; shundaqla chetelliklerdinmu ammiwiy teshkilatlar we döletning hakimiyet organlirigha oxshash teleppuz ishlitilmeydu. Ishlitish jayi éytilmighan bu uzun matiriyal peqet köz boyash xaraktéride ewetip qoyulghachqa, obékti éniq emes idi. Emeliyette bolsa xanimdiki »sidiqhaji bek yéziwétidu« dégen étiqad hich suslimighan idi, undaqken, ashundaq »bek yéziwétidighan« biri turghan yerde manga ewetishi rast bolattimu?

Tirishchanliqlargha qarimay, nopuz kichiklewatatti. Deslepki yili nobil mukapatining aldinqi üch namzatining biri bolghan bolsa, kéyinki yillarda hetta tilghimu élip qoyulmighanliqi buning bir delili idi. Ene shu haldimu özini chaghlash, tejribe - sawaqlarni qobul qilish, xatalarni tüzütüsh semimiyiti bolmidi. Del eksiche, bu boluwatqanlarni uyghurlarning yamanliqidin, barliq mewjut teshkilatlarni emeldin qaldurup, birla rabiyege egeshmeslikidin dep chüshünüshti. Hetta siyasiy teshkilatlarla emes, ulardin hoquq talashmaydighan ilmiy teshkilatlarmu közige patti: ma'arip jemiyiti we uyghur akadimiyisi heqqidimu söküshlerde boldi. Bumu shunche zörürmidi? Ular némige putlashqan idi? Nopuz sunushqa yüz tutupla qalmay, ashkare mesxirilergimu nishan bolushqa bashlidi....

Emdichu? Nopuzning tamamen sunushidek échinishliq bir weziyet aldida turuptumiz. Eslidighu amet qachqanda tapa-tene qilish, ötmüshni tegesh oghulbalichiliq bolmayti. Emma, shu sidiqhajilarda bu nuqtini chüshenge'idek hal bolsa, rastinla kona xamanni sorup yürmiginimiz yaxshidi, elwette.

Balilardek shigha uchudughan sidiqhajining yéniklik bilen qilip yürgen qiliqi tüpeyli, uwusigha su quyulghan chömülilerdek qozghulup ketken herxil salahiyettiki kishiler, fa'ili mejhul kishiler, hetta ürümchidimu, cheteldimu? Uqup bolmaydighan kishiler, nopuzning axirqi zerrilirinimu cheyliwétidighandek qilidu. Bezi pursetperest xitay ayghaqchiliri bu pursette aktip herketke ötti. Hetta shuni déyishkimu boludu, eslide sidiqhajini küshkürtkenler yaxshi ademler emes idi; emdi sidiqhajining »qalighach uwisi... «Ni bahane qilghan top ichide yene nurghun xitay ayghaqchiliri herket qiliwatqanliqini qiyas qilish tes emes. Nopuzning sunushi kimge néme payda élip kéler? Buni oylap köreymu démestin qizip kétishlerning arqisida choqumki bir teshkillesh bar. Adette paydiliq bir ish üchün bundaq bir yengdin bash chiqiralmaydighan uyghurlarning ipadilewatqan bundaq uyushqaqliqi nahayitimu gumanliq.

Bu janaplardin shundaq sorashqa mejburmiz: bügünnning shertliri nezerde tutulghanda, rabiye qadirdinmu bekraq muwapiq kimingiz bar?

Uyghurlarning mizani

Sidiqhajining »qalighach uwisi... «Ni yézishtiki herketlendürgüchisi hich toghra emes idi. Yoqurida déyilgen sezgürlüki éship kétish xapiliqidin »re'iske layiq adem qoymay, hemmini poqliwétish« niyiti bilen bolghan. Niyet yaxshi bolghan bolsidi, bir az salmaqraq bolghan bolatti. Chünki salmaqraq bolsila, uningda zikri kéchiwatqan »bachkilar«din beziliri heqqidiki bayanlar elwette toghra idi. Sidiqhajining ene shu natoghra herketlendürgüchi teripidin qutrutulup, kélip chiqqan bu »maqale« qara- qoyuq hemmini arilash sawash bilen, emeliyette bezilerge »cham aldurup« qoydi: munapiqliq éléméntliri bolghan bu janaplar, qara- qoyuq sawalghan bashqa adettikiler yaki gunahsizlar qatarida payda élip, ittipaqdashlargha érishiwaldi!

Eslidighu bu »maqale« maqale sheklidimu emes, inkas köznikige, qorqumsirighandek imzasiz bérilgenkenmish. Imzaning bolmighanliqi, qanuniy nuqtidin qarighanda hichnémige yarimaydighan exlet démektur. Mesilen, sotta imzasiz pash qilish mektubi pakit süpitide qobul qilinmaydu. Undaq iken, uni bir tiyinge almasliq pozitsiyiside bolush eng toghra idi. Emma, bu ishning arqisida bir teshkillik düshmenlik yatqachqa, nopuzni axirqi hisapta berbat qiliwétish üchün, bundaq yaxshi pursettin paydilanmay qoymayti. Uyghur jama'itimu qitighurluq kolliktip pisxika tüpeyli, bundaq majralarni jan dep qarshi alatti. Imzasiz bolghandikin, salahiyet ashu tutuqluqida turuwergen bolsa (gerche hemme adem sidiqning yaki sidiq desteklik chapanchilarning dep bilip bolghan bolsimu) bir az yaxshidi. Emma anglisam, xanim yéniklik bilen sidiqhaji üchün epu sorap, bu haqaretnamigha resmiy imza qoyuwetkendek ishni qiptu. Undaq qilmighan bolsa birer »oghlaq«ni gunahqa keffret qilip erzan qurbanliq bilen qutulghilimu bolatti. Emdiki jengni körüngki, haqaret tarixining rikordi yaritilidighandek qilidu.

Ölchem némidi? Sidiqhajining ölchimi re'is bolush ihtimalliqi bolghanlarning hemmisini chökürüwétish bolghachqa, bashqa nerse oylimighan. Imzasiz jawap bergüchining ölchimi »sen yaman dégendikin men yaxshi deymen« dégendin ibaret bolghan. Bu jawapningmu imzasizliqi, oxshashla bir tiyinliq qimmitining yoqluqi idi. Ishletken sözliridiki exlaqsizliqlarni dégende her ikkisini birer haqaretname déyishke bolatti. Atalmish jawaplarning hemmisining imzasiz bolushi hich diqqetlerge bir ima bolalmidi. Eslide erkin sidiqning öz imzasi bilen jawabidin bashqilirini jawap déyishkimu bolmayti. Bir tiyinliq qimmiti yoq bu nersilerge étiwar qilishning menisi yoq. Emma diqqet qilishqa tégishlik nuqta: nopuzni tamamen yoq qiliwétishtiki misli körülmigen »birliksep«! Buning arqisida pilanliq bir qomandanliq, eslide bir- birige anchiwala yuqushmaydighandek turghanlarning derhal ittipaq hasil qilalishi qatarliq amillardin qarighanda, bu sel qarilidighan ish emes idi. Epsuski, burundin dep kéliwatqinimdek, chetellerde heqiqiy wetenperwerlerning azsanliq ikenliki we küchsiz ikenlikidin ibaret bu pakit yene bir qétim qarashlirimizni ispatlidi.

Köpchülükni bu ikki parche haqaretnamidiki kishilerni bahalighan ölchem we herketlendürgüch heqqide oylunup körüshke dewet qilimen. Neqeder külkülük ölchem! U yaman dep tizghanliqi üchünla, bunisi hemmisini uyghur xelqining birer qehrimani dep kötürüp chiqiptu! Mushundaqmu ölchem bolamdu?

Uningdin kéyin dawamliq yézilip turuwatqan »jawaplar«, inkaslarni nezerge alghinimizda, téximu tétiqsiz mentiqisizliqlarni körümiz: sidiqhaji némila dése désun, bezi delillerni keltürüptu. Mesilen, erkin tarimning qéyni'atisi amanliq ministirlikide ishligen, uyghurlar ichidin chiqqan birinchi nomurluq jasus (emma sidiqhaji xata qlip, nazarette dep qoyghan) dégen bolsa, reddiye bergüchi choqum ene shu delilni aghdurmaq lazim kélemti qandaq? Emma undaq bir halni körmeysiz. Közni yumuwélip tillashni körüsiz, sarang, éshek, tongguz,... Dégendek haqaretler. Bu yerde birliri qesten suni léyitiwatqandin bashqa, hichqandaq ilmiylik yoq.

Eger sidiqhajining otturigha qoyghanliri pakit emes bolsa, uni delillimek lazim. Eger bu heqte deydighiningiz bolmisa, emma sidiqhajini yenila eyplishim kérekti désingiz, u halda sidiqhajining »chéki toxtimaydighan«liqigha da'ir sansiz misallar, pakitlar bar. Shularni tilgha alsingizmu bolatti. Mesilen, téxi yéqindila radi'o üchün adwukatliq qilghan idi, emdi uni tillaptu. Yene shuningdek eyipligen ademliridin birmunchisi özi bilen bir kémide sayazgha qarap kétiwatidu. »Özeng bilen bir kémide bolghandikin némishke kémidin chüshürüwetmiding?« Dep soralsimu boludu.... Epsuski, tor inkaschilirimizda ezeldin ilmiylik bolup baqmidi; nuqtinezer bolup baqmidi. Qara-qoyuq tillash yaki lin biyawdek maxtash. Emma buninggha sewep teminleshni oylapmu körmeslik!

Topulang ichidiki terkipler

Bu topulangda murekkep terkipler bar. Bularning beziliri ürümchide olturup yéziwatidu désekmu boludu. Topulangdin ashu »qalighach uwisi... «Da tilgha élinghan, heqiqetendimu »köti poq« bachkilar payda almaqta. Diqqet qilishqa tégishlik eng mohim nuqta shuki, inkaschilardiki qizghinliq nedin kéliwatidu? Ejeba bu inkaschilar paydiliq bir bes-munazire témisini otturigha qoysingiz jim-jit idighu? Weten milletning paydisigha birer ish qilishta hichqachan bundaq birlishelmeytighu? Némishke shexsler üchün bundaq jiddiy? Mesilen, yéqin ötmüshte ömer qanatning radi'odin qoghlunushi heqqide inkaschilarning qaynap ketkenliki ésimizde. Shundaqla torbetchilerningmu pozitsiyisi intayin gumanliq! Bezi heqqaniy nersilerni öchürüp toxtatmaydighanliqi, bezi haqaretlik nersilerni törge élip qoyushliri, bezi shexslerning abroyini qoghdashtiki qehrimanliqi (bu nuqtida yene ömer qanat ependini misal qilsaq boludu, uning abroyi üchün »pit baziri« kéche - kündüz démey komputér aldida mixtek olturup, taki inkaschilar zérikkiche »qetiy köresh« qildi). Mana shu torbetler bügün »qalighach uwisidiki söhbet«te ismi zikri qilinghan janaplarning menpe'eti üchün jan- jehli bilen köresh qilishmaqta.

Inqilapchigha aylandurulghan bezi janaplarning kimlikini oylisang külüp kétisen! Yashap ket uyghur! Peqet sidiqhaji yaman dégechkila bir top munapiqmu inqilapchi déyilse, bu qandaq millet?!

«Gümbez» yasash urunushi

Az-tola tarix oqughanlarning xewiri bar, apaq xoja hayat waqtidila özige gümbez yasitishni bashlighan. Bu gümbez üchünmu tügümes alwanglar salghan. Gümbezning egmisi toxtimay, nechche qétim gömürülüp chüshken. Axiri gümbez bügünki halitide pütken.

Apaq xojining mexsidi özining qewrisini bir tawapgahqa aylandurush idi. Uning qarishiche gümbezla bolsa tawap qilghuchilar tépilatti. Uni xéli toghra oylighan démey charimiz yoq. Birnechche yüz yildin béri bu gümbezni nadan xelqimiz tawap qilip keldi. Hetta heremning aldigha qoyuwalidighan riwayetlernimu toqup chiqirishti:
Erebistanda hej qilip yürgen uyghurlardin soraptumishlar:
— Qeyerdin keldinglar?
— Qeshqerdin.
— He, héliqi apaq xoja meqberisi bar jaydinmu?
— He'e shu yerdin.
— Way ésit, némishke aware bolup kelgensiler, shu qebrige tawap qilsanglarmu oxshashti emesmu.
Hetta »bu yerge kelgendin yaxshiraqti emesmu« deptu dégendek riwayetler tarqalghan.
Rast dégendek uyghur xelq chöchekliride téxi bir éshekning qebrisinimu tawapgah qiliwalghan bir chöchek barghu. Gerche apaq xoja maziri bügünge kelgende lenetning simwoligha aylanghan bolsimu, téxiche ottura esir jahaliti ichide yashawatqan xelqimizning nurghun ahalisi hélimu bu qebrini muqeddes bilip kelmekte.

Bundin bashqa nurghun mustebitlermu hayat turupla özliri üchün »gümbez«, xatire munarisi tiklesh urunushlirida bolushqanidi. Bügünki dewrdimu ottura asiya döletliridiki bezi re'is jumhurlarning mushundaq urunushlirini, erep döletliridiki mustebitlerning heryerge resimlirini ésiwetkenlikini körüp yaki anglap turuptimiz. Bularmu ene shu »gümbez« yasash urunushi bilen menidash herketler sanilidu.

Emdi özimizning cheteldiki qiliq herketlirimizge qaytip kelsek, mushundaq »gümbez« tiklesh urunushlirini köp uchrutumiz. Tarixqa imzaliri chüshüdughan qehrimanlarning »gümbez«liri boludu. Emma buni ularning xizmetlirini xatirilesh üchün kéyinkiler tikligen bolsa söyümlük boludu, menggü chölderep qalmaydu; eger özi hayat turupla wasite tallimastin özi qurushqa tirishqan »gümbez« bolsa bunisi u téxi hayat turupla lenetgerdi bolushi mümkin. Shunga tewsiyemiz: hey« sherqiy türkistan dahiliri, lédirliri! Siler özenglarni unutqan halda xizmet qiliwéringlar, ›gümbez‹ni biz tikleyli! Kéyinkiler tiklisun!»

Munasiwetlik setchilik jeryanida körülgen bir saxtipezlik

Köpchülükke melum bolghinidek, »azatliq« tori xas rabiye xanimning béti hisabida barliqqa kelgen. Uning asasiy wezipisi xanimning büyük xizmetlirini köpchülükning diqqitige sunush, öktichilerge zerbe bérish. Yeni ikki asasiy türde bolup, biri medhiye, yene biri haqaret.

Kéyin bu sidiqhaji rozining asasiy pikir sehnisi rolini oynidi. Uning asasliq »obzor«liri, »liksiye«liri, »poblistika«liri mushu yerde élan qilinatti. Eger bu yerde betning tüp muddi'asigha qarshi birer tenqidiy maqale emes, ikki kelime inkas bolghan teqdirdimu öchürületti. Hetta ay pi adrésliri cheklep qoyulatti. Nöwette kirizisqa sewepchi boluwatqan »qalighach uwisi... «Mu bu torda qepezdin chiqqan ikenmish. Hetta sidiqhajidek mushundaq »quyriqigha tüki chiqqan bachka« bilen, azatliq torida we shuning shtin sirtqi hemtawaqliqida bolghan »etlengösh bachkilar«ning yéqin hemkarliqimu baridi. Chong we kichik bachkilar hetta tarixta bir rékord bolup qalghudek haqaret qamuslirinimu birlikte yaratqan idi. (Bu qamusning uyghur tarixidimu meshhur orun tutudughanliqigha qetiy ishinimen) belkim nöwettiki »qalighach uwisi... «Da shiwirlashqanlarmu mana shu bachkilar bolushi mümkin. »Quyruqigha tük chiqqan bachka« bilim ghezinisi bolghachqa xam matiriyal teminligen, azatliqtiki hemtawaq »etlengösh bachka« yézip chiqqan bolushi mümkin.

Bu meshhur xizmiti bilen dunyani qizitiwetken »azatliq« tori anglisam méning kitaplirimni élan qiptumish! Birer maqale emes, pütünsürük kitaplarni! Wah, bu néme geptu? Buninggha ilgiri méning ismim kechken birer inkasinimu yazalmighan, hetta cheklinip ketken inkaschilardin beziliri heyran qaptu. Ilgiri biri bir hikaye chaplaptiken, azatliqtikiler awal bu hikayini testiqlaptuken. Kéyin buni eynek torighimu qoyghandikinla, »azatliq«tin öchürüp tashlighan! Eslide ular bu hikayining aptorini bilmigende yarighan, aptorining men bolush ihtimalim meydangha chiqishighila yaman hikaye hisaplanghan we öchürülgen! Qaranglar, weten millet üchün mana bu teqlitte ishleydighan gep. Yeni bir nersining paydiliq yaki ziyanliq bolushi ölchem emes, aptori men terepmu emesmu? Bunisi ölchem! Emdilikte namayan qiliwatqan bu terepsizlikke qaranglar! Ademning hewisi kélidu.

Méning kitaplirimni élan qilishtiki bu merdaniliktin gherez némidu? »Ur-urgha qalghan« bu weziyette teqdirdashlarni köpeytmekchimidu? Ependimning xurjun yüttürginidek? Yaki »torimiz ezeldin terepsiz, shunga herqandaq türdiki yollanmilarni ret qilmaydu. Mesilen, eng meshhur öktichi ghulamning kitaplirinimu bériwatimiz, shu qatarda ›qalighach uwisi .. ‹Nimu bergenmiz, buning ejeplengüchiliki yoq, bu dégen erkin metbu'at, qarashlar aptorlargha a'it« dégen signalni bermekchi bolghanmidu? Yaki »hamini sen yaghliqapaq bolghandikin, bu ishtimu séni shériktek körsütüp, téximu ›yaghlashturuwéteyli‹« dégen gherez yoshurunghanmidu? Belkim shu bügündin bashlap biz erkin metbu'at bolushni bashliduq dégenni bildüridighandu.


Xulase


Bolghan, boluwatqanlar heqqidiki bu yazmishimni xulasilishim kérektek qilidu.
Imzasiz yazghan nersiler yüriki pok-poklarning qilmishi bolup, oghurluqtin perqi yoq. Shunga uni bir exlet hisaplashla kérek. Ikkinchi, adem we hadise bahalashta bir inqilabiy ölchem bolushi kérek; hergizmu »sen yaxshi dégenni yaman deymen, sen yaman dégendikin, hemmisini yaxshi deymen« sheklidiki balilarche, hetta metularche ölchemni ishletmeslik lazim. Bu nuqtidin éytqanda, sidiqhajining »qalighach uwisi... «Da eyplengenler ichide bek chektin ashqan, exlaq chégraliridin chiqip ketken, uwal qilinghanlar elwette bar. Emma uningda heqiqetenmu rasti déyilgen, xelqqe tonutup qoyushqa tégishlik bolghan, epti-beshirisini körüwélishimiz zörür bolghan fa'ili mejhul shexslermu az emes. (Bu heqte tepsiliy toxtulushni ayrim maqalida qolgha alimiz)

Aqköngül, siyasiy teqdirimizge köngül bölüdughan kishilirimizge tewsiyemiz shu: bu bir meydan xamtalash kompaniyisige qétilmang, bu »dostqa tapa, düshmenge külke« boludughan ziyanliq bir ish; nöwettiki bizning emeliyitimizdin éytqanda rabiye qadirni bésip chüshüdughan birer nopuz yoq, undaqken, uni xamtalashta yoq qiliwétishning özimizge ziyinila bar.

Tenqidleshke elwette boludu, tenqidleshte nuqti'iynezer bolushi lazim. Melum xata nuqta, egri ketken bir pakitni tutup, tenqidlisingiz boludu. Yaki, sidiqhajidek obzorchining tenqidliride tilgha élinghan pakitlardin saxtilirini, yalghanlirini échip bérelisingiz, ene shu nuqtini tutup tenqidingizni qanatyayduru'ong. Hichqandaq sewebiyet körsetmestinla közni yumuwélip tillash ilmiylik emes, adimiylik emes, terbiyilik, exlaqliq bir ademning qiliqi emes. Del shuni bilgenliki üchün, atalmish inkaschilar bu ishni imzasiz qilishmaqta. Chünki tarix haman kéyinkiler teripidin yézilidu, ene shu chaghda, tarix yazghuchi mushu dewrning yazma höjjetlirini tetqiq qilip, andin yazidu. Eger awu »inkas«lar imza bilen yézilsa mana shu tarixqa, bu inkaschilar bek shereplik bir shexs süpitide qisturulmay qélishini bilgechke, ene shundaq ismini yoshurup ghewghani ulghaytidu. Shulargha xitabimiz: janap, eger özingizge ishenchingiz bolsa némishke ropash xénimdek, chümbelning arqisida turup gep qilisiz? Jama'etke körüngidek yüzüngüz yoq oxshimamdu?

Emdi zédilengen nopuz toghrisida néme xulasimiz bar? Zédilengen nopuzni qayta eslige keltürgili bolarmu? Buning mümkinchiliki yoq. Emma bu nopuz, ashu zédilengen haliti bilenmu yene eng yoquri nopuz bolup turuwatidu. Hich bolmighanda chetelliklerning tonushi bilen shundaq. Undaqken, yaxshi niyetlik kishiler haqaretlerge awaz qoshup, nopuzni téximu yoq qilish, külini kökke sorushqa hesse qoshmay, shu bügünki halitide bolsimu saqlap qélishqa tirishsa, buni bir milliy burch hisabida qilsa, toghra qilghan boludu. Nopuz özi mushu sawaqlardin ders élip, semimiylik bilen, kelgüsining bir nopuzini tiklesh üchün bügündin bashlap hul salsa toghra qilghan boludu.

Menbe: http://www.**********/index.php/2 ... 2012-01-17-03-17-29

Unregistered
23-01-12, 19:04
Bu maqalenimu Umit Nuri ependi yazghanmidu,? qeni bashqilarni,;" Isimsiz yazidu " dep ozining ismi,?Ana uyghurgha bunchilik dushmenlik qilip nme payda alatti,? BIR CHUSHURUP, BIR MAHTAP DIGENDEK QELIMINING KUCHINI KORSUTUPTU, MILLI MENPE,ETIMIZGE JIQ ZIYANLIQ MAQALE.jumlilerdiki bezi soz-ibarelerdin nqarighanda hotenliktek qilidu, belki M.Hezretmu tehi,

Oylighinimni yezip qoydum, diqqet bilen bashtin-ahir bir ret oqup chiqtim.
IHTIYARI MUHBIR : MEKKE



Pantekin Torda yoq
Axirqi ziyaret2012-1-22
Dawa we nopuzning munasiwiti



Hazir ishbu maqalening esli menbesige kirsem bu maqaleni yuquridiki,; PANTEKIN ismide birsi yeziptu,

http://www.wetinim.org/forum/redirect.php?tid=12611&goto=lastpost#lastpost


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
23-01-12, 22:59
Junggoning Kéyinki 10-20 Yilliq Teqdiri Qandaq Bolidu? (4)

Ümid.Nuri

(1) Xitayning Tewekkülchiliki

Mawzédongning izbasarliri xelqara soda arqiliq Xitayni bay qilishqa,
shuning bilen birge, birla küchlük hökümetning qol astida birlikni
saqlap turushqa orundi. *Déngshawpéng Xitayni tashqi dunyadin menggu
ayrip tutup turghili, hemde shu arqiliq uning bixeterlikige kapaletlik
qilghili bolmaydighanliqini chüshinetti. *Undaq qilghanda beziler
Xitayning ajizliqidin paydilinip kétetti. *Shunga Déng tewekkülchilik
qildi. *U Xittayning ishigini échiwétip, we xelqara soda bilen
shughullinipmu, ichkiy toqunushlar teripidin döletning parchilinip
kétishidin saqlan’ghili bolidu, *dep qaridi. *Déngiz qirghiqidiki
rayonlar yene bir qétim güllinip, tashqi küchler bilen yéqin munasiwet
ornatti. *Erzan mehsulatlar bilen soda déngiz qirghiqidiki Shangxeyge
oxshash chong sheherlerni nurghun bayliq topliwélish imkaniyitige ige
qildi. *Emma Xittayning ichkiy qismi dawamliq kembeghel qéliwérdi.
Déngiz qirghiqidiki rayonlar bilen ichkiy qisimdiki rayonlar
otturisidiki sürkülüsh kücheydi. *Emma Béyjing ular otturisidiki
tengpungluqni saqlap, öz hökümranliqini dawamlashturdi. *Birer
rayon’gha bolghan kontrolliqidin quruq qalmidi, hemde heddidin ashqan
qebihliktin birer chong qozghilangnimu keltürüp chiqarmidi.

Bu xil ehwal 30 dawam qildi. *Her qandaq bir ölchem boyiche
qarighanda, bu 30 yil anche uzun waqit emex. Xitay üchün téximu
shundaq. *Hazirqi ochuq mesile, Xitayda wujutqa kéliwatqan ichkiy
küchlerge taqabil turghili bolamdu-yoq, dégendin ibaret. *Xitay we
uning 21-esirdiki xelqara sistémgha bolghan tesiri üstidiki analiz
mushu nuqtidin bashlinidu. *Xitay dunyawi soda sistémining bir qismi
bolup turalamdu? *Eger turalisa, u qayta parchilinip kétemdu?

Xitay 21-esirning béshida «tengpunglashqan haletni menggu
saqliyalaymiz», dep tewekkülchilik qildi. *Xitayning periziche, ular
déngiz qirghiqidiki rayonlarning qarshiliqigha uchrimay turup, hemde
ichkiy qisimdiki rayonlarning muqinsizliqini peyda qilmay turup,
déngiz qirghiqidiki rayonlarning bayliqini tedriji halda ichkiy
qisimdiki rayonlargha yötkiyeleydu. *Béyjing hazir Xitayning her xil
rayonlirini razi qilishni oylap, ashu meqsetke yétish üchün mumkin
bolghan hemme amallarni ishqa séliwatidu.

Xitayda hazir buningdin bashqa yene bir keskin, we téximu xeterlik
mesile bar. *Xitay hazir körinishte xususiy mülük, xususiy banka, we
kapitalizimning bashqa hemme esliheliri bar bolghan bir kapitalistik
döletke oxshaydu. *Emma Xitayda kapitallarni bazar teqsim qilmaydu.
Ashu nuqtidin qarighanda, u heqiqiy shekildiki kapitalistik dölet
emes. Sizning kimni tonuydighiningiz sizning bir yaxshi igilik
pilaningizdin köp üstün turidu. *Asiyasining aile *we ijtima’iyV
munasiwet sistémisi, hemde siyasiy munasiwetlerning kommunistik
sistémisi tüpeylidin, qerz pulliri bir qanche amillargha asasen
bérilidighan bolup, u amillarning héch qaysisining qurmaqchi bolghan
igilikning artuqchiliqi bilen munasiwiti bolmaydu. *Buning netijiside,
hazir intayin zor miqtardiki qerz pul bir intayin nachar ehwalgha
pétip qalghan bolup, ular héch qandaq iqtisadiy ünüm bermeydu. *Hazir
mushundaq «nachar» qerz pullirining miqtari 600-900 milyart dollar
etirapida, dep perez qilinmaqta. *Bu Xitayning yilliq omumiy dölet
kirimining töttin biri (25 pirsenti) din üchtin biri (33 pirsenti) ge
toghra kélidighan bolup, bu san heqiqetenmu ademni chöchitidu.

Bu nachar qerz pulliri hazirghiche erzan bahaliq éksport arqiliq
qolgha keltürülgen nahayiti yuqiri nisbetlik iqtisadiy ösüsh arqiliq
bir terep qilinip keldi. *Erzan bahaliq éksport dunyani nahayiti jelb
qilidighan bolghachqa, uningdin kirgen pul bilen Xitayidiki
shirketlerni zor miqtardiki qerz bilen yashap méngish imkaniyitige ige
qiliwatidu. *Emma Xitay bahani töwenlenkenséri, ularning tapidighan
paydisimu aziyip mangidu. *Paydisiz éksport iqtisad mashinisini
heriketlendürüp turghan bilen, uni héch qandaq bir yerge élip
baralmaydu. *Buni mehsulatlarni chiqim bilen oxshash yaki uningdinmu
töwen bahada sétip pul tapidighan bir shirketke oxshitish mumkin.
Bundaq bir ehwalda, intayin zor miqtardiki pul shirketke kirip turidu,
emma u oxshash tézlikte shirkettin chiqip kétidu.

Bu hazir pütün Sherqiy Asiya elliride mewjut bolup turiwatqan ehwal
bolup, uni Yaponiyining ehwalidin nahayiti yaxshi chüshen’gili bolidu.

(2) Yaponiye Iqtisadi Némishqa Chékindi?

Yaponiye 1980-yilliri iqtisadiy jehette bir derijidin tashqiri chong
dölet bolghan. *U Amérikining shirketlirini weyran qilghan bolup,
Amérikidiki igilik bashqurush kespide oquwatqan aliy mektep
oqughuchilirigha Yaponiyining tejribiliri ders qilip ötülgen. *U
chaghda Yaponiye intayin téz sür’ette tereqqiy qiliwatqan bolup, undaq
bolishi bashqurushning yaxshi bolghanliqidin emes, belki Yaponiyining
banka sistémisining yaxshiliqidin bolghan.

Hökümetning bashqurishi astida, Yaponiye bankiliri xéridarlar qoyghan
pulgha intayin töwen ösüm berdi. *Her xil qanunlar tüpeylidin, mutleq
köp sandiki Yaponluqlar pullirini banka bilen oxshash mulazimet élip
bériwatqan pochtixanilargha qoyushqa mejburi boldi. *Bu pochtixanlar
qoyulghan pullargha intayin töwen ösüm berdi. *Yaponiye hökümiti bu
pullarni xelqara sewiyedin köp töwen bolghan ösüm bilen chong
bankilargha qerz qilip berdi. *U bankilar u pullarni dawamliq intayin
töwen ösüm bilen özliri bilen igilik munasiwiti bar shirketlerge qerz
süpitide berdi. *Mesilen, Sumitomo Bankisi ashundaq pullarni Sumitomo
Xémiye Shirkitige qerz qilip berdi. *1970-yilliri Amérika shirketliri
qerz alghan pullargha 10 pirsenttin yuqiri ösüm töligen bolup,
Yaponiye shirketliri bolsa u ösümning intayin az bir qisminila tölidi.

Shu sewebtin, Yaponiye shirketlirining ehwali Amérikiningkidin köp
yaxshi boldi. *Uningdin bashqa, Yaponluqlarning pul yighish nisbitimu
intayin yuqiri boldi. *Yaponiyining pinsiye maashi bolmighachqa,
Yaponluqlar pul yighish arqiliq pinsiyege chiqqanda xejleydighan
pulning ghémini qilatti. *Bashqa tallash bolmighachqa, Yaponluqlar bu
pulni intayin töwen ösüm élip bankigha qoyushqa mejburi boldi.

Gherb elliride qerz pulining ösümi yuqiri bolghan bilen, ish bijirish
tüzümi intayin mukemmel bolup, ajiz shirketlerge pul qerz bérilmidi.
Yaponiye bankiliri bolsa peqet dostluq munasiwiti bar shirketlergila
pul qerz bérip, Yaponiyede bir bazar méxaynizimi mewjut bolmidi.
Pulning yötkilishide munasiwet halqiliq rol oynidi. *Netijide intayin
köp «nachar qerzler» meydan’gha keldi.

Yaponiyediki asasliq iqtisadiy meblegh menbesi pay-chek baziri
bolmastin, bankilardin alghan qerz pullar boldi. *Shirketlerning
diréktorliri shirket xizmetchiliri we banka xadimliridinla terkip
tapqan bolup, *ular payda tépishqa qarighanda, pulni mangghuzup
shirketni hayat saqlash we özlirining qerzini tölep tügitishke bekraq
köngül boldi. *Shunglashqa Yaponiyening salghan mebleghdin érishken
paydisi pütün sana’etleshken dunya boyiche eng töwen boldi. *Yaponiye
éksportqa tayinip yashighan bolghachqa, pulning miqdari jehette
Yaponiyining ösüsh nisbiti intayin yuqiri boldi.

Adettiki Yaponluqlarning pul yighish nisbiti intayin yuqiri bolup,
ular pul xejlimidi. *Shuning bilen Yaponiye iqtisadni dölet ichidiki
éhtiyaj asasigha quriyalmidi. *Uningdin bashqa, Yaponiye shirketlirini
meblegh salghuchilar emes, shirketning öz xadimliri we bankilar
kontrol qilghan bolghachqa, ular peqet shirketke kiridighan pulning
miqtarini östürüshnila qoghlashti. *Tapqan payda bilen anche
hésablashmidi. *Shuning bilen töwen chiqimliq éksportning miqtari
shiddet bilen ashti. *Téximu köp pul qerz qilip bérildi. Téximu köp
pul éhtiyajliq boldi. *Hemde téximu köp nersiler éksport qilip
chiqirildi. *Iqtisad östi. *Emma uning astida bir xil krizis bixlashqa
bashlidi.

Yaponiyening yuqiriqidek pul qerz bérish usuli ünümsiz yaki
qayturulmaydighan qerzlerning sanini köpeytti. *Nurghun nachar igilik
pilanlirigha qerz pul bérildi. *Shirketler yaxshi mangmighanda,
ularning weyran bolishigha yol qoyushning ornigha, Yaponiye bankiliri
ulargha téximu köp pul qerz bérip, ularni hayat saqlashqa tirishti.
Qerz pulning miqtari shiddet bilen ashti. *Pul qoyghuchilarning puli
sistémni saqlap qélishqa ishlitilgenliki üchün, éksportqa tayinip
téximu köp pulgha érishish kam bolmaydighan wastige aylandi. *Dölet
sistémisida pul nahayiti köp bolsimu, nurghun shirketler qutquzush
bölimige kirip qaldi. *Shirketler paydini bir chetke qayrip qoyup,
qulidiki pulning miqtarini köpeytish yolida élishti. *Bu xil ehwal
pütün iqtisadi sistémni ajizlashturdi. *Shiddet bilen ösken éksporttin
kirgen payda intayin az boldi. *Pütün sistém jan talishish halitige
chüshüp qaldi.

Sirittin qarighanda, Yaponiye shiddet bilen tereqqiy qilip, erzan
bahaliq mallar bilen dunya bazarlirini igellep kétiwatatti.
Yaponluqlarning wujudini Amérikiliqlardek payda tépish istiki
qapliwalmighan bolup, Yaponluqlarning bir parlaq istiqbalgha
érishkenliki bir muqerrer ishtek körün’gen idi. *Emeliyette bolsa,
uninggha qarimu-qarshi bir xil ehwal re’alliqqa aylan’ghan idi.
Yaponiye hökümet kontrolliqidiki erzan pul bilen hayat köchüriwatqan
bolup, töwen baha pulning kirip turishi, we shu arqiliq bankilarning
weyran bolushtin saqlinishi üchün kam bolsa bolmaydighan nersige
aylan’ghan idi.

Eng axiri qerzning miqtari intayin chongiyip kétip, uni peqet
éksportqa tayinipla bir terep qilghili bolmaydighan bir ehwal wujutqa
keldi. *Yaponiye bankiliri weyran bolushqa bashlap, ularni hökümet
qutquziwélishqa mejburi boldi. *Bir keng-kölemlik iqtisadiy
chékinishke yol qoyup, *shu arqiliq tüzümning mukemmellishishige yol
qoyushning orinigha, Yaponiye her xil qutquzush tedbirlirini qollunup,
aghriqni kéyin’ge sürdi. Netijide taki bügün’giche dawam qiliwatqan
uzun-muddetlik biaramliqqa patti. *Iqtisadiy ösüsh shiddet bilen
astilidi. *Bazarlar qattiq chüshti. *Yaponiyining iqtisadiy krizisi
1990-yillirila barliqqa kelgen bolsimu, köpligen gherblikler nurghun
yillar ötkiche Yaponiye iqtisadining meghlup bolghinini bilmidi. *Ular
1990-yillirining otturliridimu bir Yaponiye iqtisadiy mojizisining yüz
bérishi heqqide sözlep yürdi.

Maqalining kéyinki qismida, Xitayning ehwalining Yaponiyining
yuqiriqidek ehwali bilen qandaq munasiwiti barliqi chüshendurilidu.

(Dawami bar)

2012-1-21

Unregistered
29-01-12, 10:46
Junggoning Kéyinki 10-20 Yilliq Teqdiri Qandaq Bolidu? (5)

Ümid.Nuri

(3) * *Xitay Bilen Yaponiyining Oxshashliqi

Xitayning ehwali Yaponningkige nahayitimu oxshaydu. *Umu bir iqtisadiy
tüzümlerge qarighanda ijtima’iy munasiwetni bekraq qedirleydighan
Asiya döliti bolupla qalmay, pulni siyasiy meqsetni asas qilghan halda
teqsim qilidighan, hemde iqtisadiy uchurlarni xalighanche
özgertidighan kommunistik dölet. *Shundaqla u payda qoghlishidighan
pay-chek igilirige qarighanda, neq pul qoghlushidighan banka xadimliri
bilen hökümet emeldarliri köp muhim orun’gha qoyulidighan dölet.
Xitay bilen Yaponiyining her ikkisining iqtisadi éksportni asas
qilidu. *Her ikkisining iqtisadiy tereqqiyati ishen’güsiz derijide
téz. Hemde iqtisadiy tereqqiyat tézligi azraqla astiliship qalidiken,
bu ikki döletning her ikkisi weyranchiliqqa duch kélidu. *1990-yilliri
Yapniyining qerzi döletning yilliq omumiy kirimining texminen 20
pirsentini teshkil qilghan. *Xitayning bu qerzi bolsa döletning yilliq
omumiy kirimining texminen 25-40 pirsentini teshkil qilidu. *Peqet 25
pirsent bolghandimu, bu san adem ishen’gili bolmaydighan derijide
yuqiri.

Hazir Xitayning iqtisadi saghlam we jushqunluqqa chömgendek körinidu.
Uning tereqqiyat tézlikige qaraydighan bolsa, adem heqiqetenmu heyran
qalidu. *Emma, iqtisadiy tereqqiyat tekshürüshke tégishlik amillarning
peqet birsidinla ibaret bolup, uningdinmu muhimraq mesile, ashundaq
téz tereqqiyat payda élip kéliwatamdu-yoq, dégendin ibaret.
Xitayining iqtisadiy tereqqiyatining köpünchisi ras bolup, u
bankilarning aylinishigha zörür bolghan pullarni wujutqa keltüridu.
Emma, eger bu tereqqiyat melum bir waqitta Amérikida iqtisadiy
chékinish bolushqa oxshash birer seweb tüpeylidin astiliship
qalidiken, Xitayning pütün qurulmiliri intayin téz sür’ette örülüp
chüshidu.

Asiya üchün bur bir yéngi hadise emes. *Yaponiye 1980-yilliri
iqtisadiy tereqqiyat mashinisi bolghan. *En’eniwiy köz-qarashtiki
kishilerning hemmisi Yaponiye Amérikini komuwetidu, dep oylighan.
Emma, eméliyette bolsa Yaponiyining iqtisadiy téz sür’ette tereqqiy
qiliwatqanda, uning tereqqiyat tézliki saqlap qalghili bolmaydighan
bir xil ehwalgha petip qalghan. *Tereqqiyat tézliki astilighan haman,
Yaponiyide intayin éghir derijidiki banka krizisi yüz bérip, 20 yildin
keyinki bugunki kundimu u krizistin texi toluq qutulalmidi. *Xuddi
shuninggha oxshash, 1997-yili Sherqiy Asiyining iqtisadi partilap
tereqqiy qilghanda, tereqqiyat sür’iti shundaq téz bolghachqa, nurghun
kishiler heyran qalghanidi.

Xitay aldinqi 30 yil mabeynide derijidin tashqiri téz sür’et bilen
tereqqiy qildi. *Ashundaq tereqqiyat sür’itini menggu saqlap qalghili
bolidu, dégen idiye iqtisatshunasliqning asasiy prinsiplirigha uyghun
kelmeydu. *Melum bir peytte, ajiz igiliklerning shallinishi
qatarliqlarni öz ichige alghan igilik aylinishi özining set béshini
kötürmey qalmaydu. *Melum waqitqa kelgende, maharetlik emgek küchining
kemchil bolishi özlüksiz tereqqiyatni toxtidu. *Iqtisadiy
tereqqiyatning qurulma cheklimisi bar bolup, Xitay hazir ashu
cheklimige yéqinlishiwatidu.

(4) * *Xitayning Siyasiy Krizisi

Yaponiye özining mesilisini bir dewr dawam qilghan asta tereqqiyat
sür’iti bilen hel qildi. *U xelqning qozghulup kétishini keltürüp
chiqarmay turup ashundaq qilghidek siyasiy we ijtima’iy tüzümge ige
idi. *Sherqiy Asiya öz mesililirini ikki usul bilen hel qildi.
Jenubiy Köriye bilen Teywen bir tereptin tereqqiyat sür’itini
astilitip, yene bir tereptin nahayiti qudretlik dölet küchige tayinip,
intayin musheqetlik we azabliq tedbirlerni qollandi. *Indunéziye
qatarliq bezi döletler bolsa menggu eslige kélelmidi.

Xitayning mesilisi siyasiy mesile. *Xitayni bir pütün dölet qilip
tutup turiwatqan nerse pul, idi’ologiye emes. *Bir iqtisadiy chékinish
yüz bérip, pulning éqip kirishi toxtap qalghanda, yalghuz banka
sistémisila tewrep qalmay, pütün Xitay jem’iyiti titreydu. *Xitaydiki
sadaqetlik yaki pulgha sétiwélin’ghan, yaki mejburi hasil qilin’ghan.
Pul yoq bolghanda, peqet mejburlashla qalidu. *Iqtisadiy
tereqqiyatning astilishi shirketlerning gumran bolishi we ishsizliqni
keltürüp chiqiridighan bolghachqa, u adette muqimsizliqqa élip baridu.
Xitaygha oxshash kembeghelchilik bilen ishsizliq hemme yerni
qaplighan bir dölette, iqtisadiy chékinishtin kélip chiqqan yéngi
bésim siyasiy dawalghushlarni keltürüp chiqiridu.

En’gliyilikler bésip kirgen waqittin tartip Mawzédong ghélibe
qazan’ghiche bolghan ariliqta Xitayning qandaq qilip déngiz
qirghiqidiki rayonlar bilen ichkiy rayonlargha bölünüp ketkenlikini
eslep béqing. *Chet elliklerning meblegh sélishi we soda bilen
shughullinishi arqiliq güllen’gen déngiz qirghiqi rayonliridiki
karxanilar chet elge mayil bolup, merkiziy hökümettin bölünüp chiqip
ketmekchi boldi. *Ular Xitayda iqtisadiy menpe’eti bar bolghan Yawropa
impéri’alistliri we Amérikiliqlarni teklib bilen kirgüzdi. *Hazirqi
ehwal shu waqittikige asasen oxshap kétidu. *Shangxeydiki bir
karxanichining menpe’eti Los An’gélés, Nyuyork we Londondiki
karxanichilarning menpe’eti bilen oxshash. *Emeliyette, u Béyjing
bilen bolghan munasiwet arqiliq tapqan pulgha sélishturghanda,
yuqirida tilgha élin’ghan chet eldiki sheherlerdiki karxanichilar
bilen bolghan munasiwet arqiliq tapqan puli jiq köp bolidu. *Béyjing
uni chekleshke urun’ghanda, u yalghuz Béyjingning kontrolliqidin
qutulushni istepla qalmay, chet el küchlirini kirgüzüp, özining we
ularning menpe’etini qoghdashqa urinidu. *Shuning bilen bille,
döletning ichkiy qismida yashaydighan, déngiz qirghiqidikilerdin köp
kembeghel bolghan kishiler déngiz qirghiqidiki sheherlerge yötkilishke
urinidu. *Yaki bolmisa Béyjingni déngiz qirghidiki sheherlerdin baj
élip, yiqqan pulni özlirige bérishke qistaydu. *Béyjing otturida
qélip, yaki ajizliship öz kontrolliqini yuqitidu, yaki bolmisa intayin
qattiq basturush élip bérip, Mawzédong dewridikidek döletni chet eldin
pütünley pichetliwétishke mejburi bolidu. *Bu yerdiki halqiliq mesile,
qaysi xil aqiwetning mumkinchilikke bekraq yéqinliqidin ibaret.

Xitay hakimiyiti hazir ikki tüwrükning üstide turiwatidu. *Uning biri
pütün memliketke keng tarqalghan, hazir Xitayni mangduriwatqan
byurokratliq. *Yene biri bolsa dölet we Kommunistik Partiyining
arzusini ijra qilidighan herbiy we bixeterlik aparatliri. *Üchinchi
tüwrük bolghan Kommunistik Partiyining idi’ologiyilik prinsipliri
mewjutliqini alliqachan yoqutup boldi. *Barawerlik, shexsiyetsizlik we
xelq üchün xizmet qilish dégenler alliqachan qedémiy qimmet
qarashlirigha aylan’ghan bolup, *u Xitaylar teripidin sözlensimu
uninggha héch kim ishenmeydu, yaki emel qilmaydu.

Dölet, partiye we bixeterlik aparatliri jem’iyetning qalghan
tarmaqliri bilen oxshash derijide idi’ologiyidiki chékinishning
tesirige uchridi. *Kommunistik Partiye kadirliri bu yéngi tüzümning
nep alghuchilirigha aylandi. *Eger Xitay hakimiyiti déngiz
qirghiqidiki rayonlarni özining kontrolliqida tutup turmaqchi
bolidiken, *ular ashu rayonlarni bay qilghan sistémning bir qismi
bolghachqa, ular hergizmu qattiq qolluq qilalmaydu. *19-esirde déngiz
qirghiqidiki rayonlarning hökümetliri Béyjingning permanlirini ijra
qilishni ret qilghanda, yuqiriqigha oxshash ehwal yüz bergenidi.
Déngiz qirghiqi rayonliridiki hökümet chet el bilen soda qilish
terepte turiwalghan idi.

Eger bir éghir derijidiki iqtisadiy krizis yüz béridiken, merkiziy
hökümet kommunizmning ornigha bashqa bir idi’ologiye tépishqa mejburi
bolidu. *Eger xelqtin öz menpe’etlirini qurban qilish telep
qilinidiken, *undaq qurban bérish ashu xelq étiqad qilidighan bir ish
üchün bolishi kérek. *Eger Xitay xelqi kommunizmgha ishinelmise, ular
yenila Xitay dölitige ishinélishi mumkin. *Xitay hökümiti
wetenperwerlik we uning tebi’iy hemrasi bolghan yatlardin qorqush
idiyisini kücheytish arqiliq, parchilinip kétishni chekleshke ururup
baqidu. *Tarixta Xitay chet ellerge qilchilikmu ishenmey *kelgen
bolup, iqtisadiy weyranchiliqni bashqa birsige dönggeshke mejburi
bolidu. *Xuddi Maw ning Xitayning ajizliqi we kembeghellikini chet
elliklerge dönggigenlikige oxshash, kommunistik partiye Xitayining
iqtisadiy mesilisinimu chet elliklerge dönggeydu.

Chet ellikler özlirining Xitayidiki iqtisadiy meblighini qoghdashqa
tirishidu. *Shuning bilen Xitay bilen chet eller otturisida éghir
derijidiki tuqunush yüz bérip, Xitay memliket ichide asanla
wetenperwerlik oyunini oynaydu. *«Xitay bir ulugh, qudretlik dölet»
dégen idiye yuqalghan kommunizm idi’ologiyisining ornini alidu.
Yuqiriqidek toqunush Xitay hakimiyining öz ornini mustehkemlishige
yardem qilidu. *Yüz bergen mesililerni chet elliklerge dönggesh,
diplomatiye jehettin chet el hökümetlirige qarshi turush, we künyasin
küchiyip méngiwatqan herbiy küchige tayinish arqiliq, Xitay öz
hakimiyiti üchün xelqning hémayisini qolgha keltüridu. *Buning
2010-yilliri yüz bérish éhtimalliqi eng chong.

Xitayning toqunishi eng tebi’iy halda Yaponiye yaki Amérika, yaki her
ikkisi bilen bolishi mumkin. *Bu ikki elning her ikkisi Xitayning
tarixiy düshmenliri bolup, Xitay bilen ular otturisidiki
talash-tartishlar hazirmu allaqachan mewjut bolup turmaqta. *Emma,
Xitay bilen Yaponiye yaki Amérika otturisidiki herbiy toqunushning
éhtimalliqi nahayiti cheklik. *Xitayning urushqaqliq qilip bu ikki
döletning biri bilen tutushishi asan’gha chüshmeydu. *Xitayning déngiz
armiyisi nahayiti ajiz bolup, Amérika bilen urushushqa qudriti
yetmeydu. *Shunga Xitayning Teywen’ge tajawuz qilishi nezeriye
jehettin qiziqarliq bolsimu, emeliyette shundaq bolidighandek emes.
Xitayning Teywen boghuzini késip ötéligidek déngiz armiye küchi yoq
bolup, Teywendiki urush meydanlirigha zapas boyunlarni toshuydighan
paraxotlarni qoghdash iqtidari teximu yoq. *Xitay kéyinki 10 yil
ichide Amérikigha jeng élan qilalighudek sewiyidiki déngiz armiye
küchini berpa qilalmaydu. **Bir déngiz armiyisini wujutqa keltürüsh
üchün uningdin jiq uzaq waqit kétidu.

Undaqta, Xitayning kelgüside mangalaydighan yolidin üchi bar.
Birinchisi, hazirqidek shiddetlik tereqqiyat sür’itini menggu saqlap
qélish. *Tarixta ashundaq qilip baqqan birer dölet mewjut emes bolup,
Xitayning bashqiche bolush éhtimalliqimu mewjut emes. Xitayning
aldinqi 30 yil ichidiki derijidin tashqiri iqtisadiy tereqqiyati Xitay
iqtisadida ghayet zor tengpungsizliq we biperwaliq peyda qilghan
bolup, uni kelgüside tüzetmise bolmaydu. *Melum bir waqitta, Xitay
bashqa Asiya elliri alliqachan élip barghini bilen oxshash xildiki
tengsheshni élip barmisa bolmaydu.

Mumkin bolghan ikkinchi yol, Xitayning merkezge qarishini qaytidin
eslige keltürüp, iqtisadiy chékinishtin kéyin meydan’gha kelgen we
riqabetlishiwatqan ziddiyetlik küchlerni bir küchlük merkiziy hökümet
arqiliq idare qilish. *Bu snariyining mumkinchiliki birinchi
snariyiningkidin yuqiri. *Emma, merkiziy hökümet aparatliri öz
menpe’etlirini közlep, merkezleshtürüshke qarshi turidighan kishiler
bilen tolghan bolghachqa, bundaq yolni emélileshtürüsh asan’gha
chüshmeydu. *Hökümet tüzümlerni öz xelqige tayinip ijra qilalmaydu.
Ular üchün wetenperwerlik birdin-bir waste bolup qalidu.

Üchinchi mumkinchilik bolsa, iqtisadiy chékinishning bésimi astida,
Xitay en’eniwiy rayonlarning chégrisi boyiche parchilinip, *merkiziy
hökümet ajizlishidu. *En’ene jehettin qarighanda, bu mumkinchiliki eng
yuqiri bolghan snariye bolup, u baylar sinipi bilen chet ellikler
üchünmu paydiliq. *Bu yol Xitayni Maw din burunqi dewrge qayturup,
rayonlar ara riqabet we toqunushlar hemme yerni qaplap, merkiziy
hökümet ularni kontrol qilish yolida tirkishidu. *Eger biz bashqa
hemme ellerning iqtisadigha oxshash, Xitayning iqtisadi melum bir
waqitqa kelgende qayta tengshesh jeryanini öz béshidin kechürmise
bolmaydighanliqi, hemde bu intayin qattiq sürkülüsh peyda
qilidighanliqidin ibaret bir pakitni nezerde tutsaq, mushu üchinchi
aqiwet re’alliqqa we Xitayning tarixigha hemmidin bek uyghun kélidu.

2012-11-28

(Dawami bar)

Menbe: http://www.wetinim.org/forum/redirect.php?tid=12565&goto=lastpost#lastpost

Unregistered
29-01-12, 16:04
toghra ! jonggo dimeslik kirak u nijislarni XITTAY diyish kirak