PDA

View Full Version : 12-Dikabir uqughuchilar herkitini xatirleymen



Unregistered
11-12-11, 15:12
12-Dikabir uqughuchilar herkitige munasiwetlik qeshqer pidagogika institotida yuz bergen kichikine bir weqe

http://aqbulut.blogspot.com/

请帮忙一下,谢谢
11-12-11, 17:05
Esslam Eleykum
tuwendiki maqala toghriliq soraydighan bir muhim ish bar idi.
qandaq qilsam bu maqalini yazghan adem bilen elhet alaqisi qilalymen?
bu nahayti zoror bir ish idi,yardem qilghan bolsingiz. rehmet



http://aqbulut.blogspot.com/2010/08/lovisa-engval.html


12-Dikabir uqughuchilar herkitige munasiwetlik qeshqer pidagogika institotida yuz bergen kichikine bir weqe

http://aqbulut.blogspot.com/

Unregistered
11-12-11, 17:19
bilim-kuq@hotmail.com

Tuyghun Abduweli
11-12-11, 17:42
Salam abdushukur rasliqtin yughurulghan bu guzel eslime hatirenglerni oquwetip uyghur edebiyatchilar qoshunidiki untulup ketey dep qalghan bezi ustazlar isimge keldi...

yahshi yezipsiler? janabih Allah silerdin razi bolsun!...

Ijadiyitinglerge utuq tileymen..

Unregistered
12-12-11, 08:10
12-dekabir okughuchilar herkitining 20 yilliki bilen

( eslime)
Nurmemet Musabay


Bugun 12-dekabir okughuchilar herkitining 20 yilliki.
Bundin 20 yil ilgiri yeni 1985-yili 12-dekabir kuni, kar yeghiwatkan Urumchi kochilirida erkinlik, Horluk, insaniy hek-hokukini, demukiratiyini istep 10 nechchiming uyghur yaxliri retlik tizilip, mustemlikichi hakimyetke karxi Xoarlirini unlik towlighan kun.
Bugun: uyghur yaxlirining Horlikke texna, mustemlikichige karxi korkmas, tezpukmes iradisini ochuk ipadiligen kun .bugunki bu xereplik kun bilen xu kunki septin orun alghan barlik sawakdaxlar we sepdaxlarni kizghin tebrikleymen hem aliy hormitimni bildurimen.Bu kunni putun uyghurlar her yili yad etip keliwatidu. Menmu eyni zamanda, ohximighan makanda bu kunni iptiharlik, seghinix bilen eslep we hatirilep keliwatimen. Bugunkisi 20-ketimliki.

1. 12-dekabir herkitidin ilgirki Uyghur elining Siyasiy we ijtimaiy ehwali.

Hemmimizge melum bolghinidek , 70–yillirining ahiridin baxlap, Hittayda elip berilghan iktisadiy we yuzeki siyasiy islahatlarning bizning wetinimizdimu azrak ijraetliri boldi. Iktisadiy islahat dengiz boyidiki hittay yurtliridek erkin koyup berilip, qet el meblighini biwaste kirguzup, ronak tapalmighan bolsimu,emma uxxak tijaretke bir az yol koyuldi.Helkimizning keyim kechek, yemek ichmek mesilisi Hittay mustemlike tarihida bir –az yahxilinip,mediniy-maaripka kongul bolidighan boldi.. Mediniyet inkilabi tupeyli yokalghan pen, mediniyet, Maarip eslige kelip, yax osmurler mektipini dawamlaxturalaydighan boldi. Hetta aliy mekteplerge okuxka berix eslige keldi. Siyasiy islahat Dengiz boyidiki echiwetilgen rayonlarda Kommunistik partiyining Rolini ajizlatkan bolsa , bizning yurta kucheyitti.Jallat WangJenning olukining kuli uning wesiyiti boyiche Tengri teghigha chechilghandin keyin, chong hittay milletchiliki kucheydi. Oy-makansiz, ach –yalingach kalghan hittay kochmenliri bizning yurtka axik bolup, yureklik halda, uzliksiz kellixke baxlidi. Hittay karihanichiliri Merkiziy Hittay hokumitining we Korchak Aptonom rayonluk hokumetning alahide etibar berixi, kapalet berixi, we teklip kilxi bilen, meblegh selip zawut, kan , karhana, we yerlerni setiwelixka, kotire elixka baxlidi. Buning bilen yerlik helik ixsizlixix, yersislixixke karap yuzlendi. Hittay merkiziy hokumitining her ketimlik wetinimizge yurguzgen “ alahide etiwar berix” harektiridiki atalmix Gheripni echix, Namratlarni yolex, Namrat rayonlargha yardem berix, Milletler ittipaki boyiche ilghar nahiye, koture berix,Karhana hodde alghuchi ixchilarni teklip bilen tallap ixlitix, … wahakaza katarlik aldamchi siyasetliri helkimizni asta-asta yerliridin, oy-makanliridin ayrip, tehimu namratlixixka elip mangsa,.Eksinche tehimu kop echikap ketken oghri, bulangchi hittay kochmenlirining yerlixixige Kanuniy yollarni echip berdi.
Hittayning Tarihtin buyanki yalghan wede, hiliger ,aldamchi siyasetlirini obdan bilgen helkimiz Hittayning bu isalahatiningmu helkimizge bir xumluk elip kelidighanlikini bildi.. netijide Hittayni sozide, wediside turux, ozining asasiy kanunigha bolsimu hormet kilixini istep; 1980-we 1981- yilliri Aksu, Kaghilik, Kexker,Peyziwat, Artux Katarlik wilayet, nahiye we xeherlerde namayixlar boldi. Bundak chong- kichik namayixlar wetinimizning baxka yurtliridimu uzliksiz dawamlixip turdi.
Ziyaliylirimiz helkining kelechigi ustide oylandi hem nexiryatlarda yepik xekilde oz endixilirini elan kildi, otmuxni esimizge saldi. Emme yurek sozini texigha chikiralmay, ichige yutup, achchik tamaka, harak bilen derdini chikardi. Nurghunliri ichide echinip, yighlap tugexti.
Xu dewirlerde Aliy mektep okughuchiliri arisida zor oyghinix boldi.Miliy maaripni yahxilax, Milliy okughuchilarning supitini osturux, okutux materiyallirini kopeytix, Milliy okughuchilarning chet’elge okuxka chikixi uchun purset berixi, Aspiranlik (masterlik) okuxka milliylardin koprek elix ,…. Katarlik bir katar mesililerde mektep we aptonom rayon rehberliri bilen keskin bes- munaziriler elip baridighan bolduk.
Merkiziy hokumet yaki aptonom rayonluk hokumetning Pilanlik tughut Kanuni, yer kanuni, karghanilarni kotire elix-berix belgilimisi, Karhan hodde alghuchilarning ixchilarni ixka elix we ixtin boxitix belgilimisi( hokuki) digenge ohxax belgilme , siyaset, kanunlarni chikaghanda, okughuchilar arisida bu belgilime, kanun-siyasetlerning Uyghur helkighe ekilidighan payda ziyini hekkide keche-kechilep munazirilixettuk..Tarihni sozlep kelip ,ketkuzup koyghan yerimizdin echinduk, utukluk, xanlik yerliridin pehirlenduk. Meyli harak sorini bolsun, meyli hepte ahirida bolidighan sen’et, tansa kechilikide bolsun ahirida 4-5 tin bolup, ozimizning we ewladlirimizning kelechigi hekkide sozlixettuk. Yataklarda tun nisbige keder uhlimay,her birsimiz bilginimizni, anglighinimizni, okughinimizni, korginimizni sozlixip ,otmux bilen bugunni we kelechekni selixturup, xundak mediniyetlik, jesur bir milletning , tarihiy duxminimiz bolghan bir pes, mediniyet oghrisi milletning asaritige chuxup kalghanlikimizgha echinip,ularni her hil tillar billen tillap ozimizni bezleytuk.
Yurtimizde keyni- keynidin boluwergen nahekchiliklar, okughuchilarni asta-asta karxi pikir beridighan, nahekchilikke kaynap ochuk sozleydighan kildi.
1983-yili yeza igilik inistutining okughuchiliri mektep etrapidiki hittaylarning milliy okughuchilarning biheterlikige tehdit kilghanliki, heli kop jinayi ixlar yuz bergen bolsimu, mektep we xu rayonluk sakchi idarisining hichkandak tedbir almighanliktin, putun mektep okughuchiliri yighilip, namayix kilip Uyghur Aptonom rayomluk hokumetke bardi..
“Xinjiang” universiti katarlik bir kanche mekteplerde okughuchilarning tamikining tazlikigha dikket kilix, supitini yahxilax hekkide kop pikir-teklipler bersimu ozgermigende, yighilip mektep mudirining ixhanisi we oylirige barduk..
Aliy mektep okughuchiliri kaynap zerdini basalmay yurgen yili yeni 1985-yili:__
_Wetinimizdiki yerlik heliklerni ziddiyetke salidighan Aptonom oblastlarning we xerepsiz aptonom rayonning 30 yillik toyi boldi.
_ Hittayning ichkiri olkiliridiki jinayetchilerni wetinimizge yotkidi.
_ Ozimizning wetinide ozimiz az sanlik tursakmu yene bizge pilanlik tughut belgilimisini yolgha koyuxni karar kildi.
_Hittay kanchilirigha alahide imtiyaz berip, wetinimizde halighanche kan kezixigha, bozyer echixigha , nefit kedirixigha ijazet berdi.
_ Aptonom rayon ning reisini konglige yakmisa mudditi toxmisimu, yerlik helik kurultiyining testikisiz almaxturdi. Mana muxundak uyghur helkighe ahanet kilidighan bir yurux atalmix siyaset, belgilime, kararlar Aliy mektep okughuchilirini pikir toplap, mektep rehberlikige weAptonom rayon rehberlikige yetkuzux uchun toplixixka, sewep boldi.

(Dawami bar)

2- Teyyarlik we texkillex jeryani

Hittayning her yili, her ayda degudek helkimizni zawallikka yuzlenduridighan, wetinimizni munkerz kilidighan yukarkidek siyaset, belgilimilirining elimizde ijra kilinixi, birkisim okughuchilarni oyghatti we yighilip narazilik bilduruxke mejburlidi..
1985-yili 11-dekabir kuni, “Xinjiang” uniwersitidiki barlik siniplarning sinip baxlikliri we paaliyetchan okughuchilar, uyghur oghul okughuchilar yatak binasining 219- nomurluk ( Tebbi jughrapiye 82-yillik okighuchilar ) yatakka yighilip, yukarki temilarda munazirlextuk. Ahiri 12-dekabir kuni saet chux wahti 1 de, uniwersit kutuphana aldidiki meydangha yighilip, mektep we Uyghur Aptonom rayon rehberliri bilen koruxup ,ozimizning pikir –teleplirimizni berixke koxulduk. We baxka mekteplerning pikrini elix uchun alakichi ewettuk. Hem kech saet 6 de muxu orungha yene yighilixka kelixtuk.
Lekin kechte, ketken alakichi netijisiz kaytip keldi. Hemmimiz her hil pikir-tekliplerni berduk. Desliwide, 12-dekabir etigini ders taxlap , saet 8 de mektep kutuphana aldidiki meydangha yighilip, andin retlik tizilip Uyghur Aptonom rayonluk helik hokumitining aldigha barmakchi bolduk..
Keyin; … Eger mektep kutuphana aldigha yighilsak, mektep rehberliri derwazini takiwelip, bizni tekip kilsa , chikalmay kalimiz . xunga , top –top bolup,mekteptin chikiwelip, hemmimiz 8de Uyghur Aptonom rayonluk helik kurultiyining aldigha ( Helik meydanigha) yighilayli, digenge koxulduk.
Chuxken pikir, telepler we naraziliklarni bir sawakdax yighip, bex turluk kiliptu. Keyin 10 gha kopeydi. Ahiri 6 turlikke yighinchaklinip, Hokumetke sunuldi.

Baxka aliy mekteplernimu seperwer kilix uchun alakichi mangghuzduk..Bu nowet ozlikimizdin ikkidin bolup mangduk. Men we Muhter (82-yillik biologiye sinipida) ikkimiz Sanaet inustutigha barduk. Biz sanaet inustutigha berip,ozimiz toniydighan, ottura mekteptiki pikirdax sawakdaxlirimiz arkilik, kop sandiki siniplarning sinip baxlikliri we ijtimai paaliyetlerde aktip, hayajan okughuchilarni bir yatakka yighip, ozimizning mekset, pilanini uhturduk we hokumetke sunmakchi bolghan telep, pikir we narazilikimizni birmu bir xerhilep chuxendurduk.hem ete bolidighan yighilixka katnixixini tewsiye kilduk. Ular bizni kizghin kollidi we chokum putun okughuchilarni seperwer kilidighanlikigha wede berdi. Muhter ikkimiz iximizning onguxluk bolghinidin hoxal bolup, hayajan ichide piyade , kech saet 1de “Xinjiang” uniwersitigha kaytip kelduk. Yeza igilik inustuti, nefit inustuti, Pidagoka uniwersitige ketken alakichilarning ixi netijilik boluptu. Lekin Maliye we Tibbi Inustutlarning onguxluk bolmaptu.
(Dawami bar)


3- Yighilix we Namayix
12- dekabir ettigini saet 6de , hemmimiz tehi uhlawatattuk, tuyuksizdin yataklarning ixikliri urulup, yataklirimizgha okutkuchi, sinip mesulliri,Fakultit mesulliri kirip,bizni baxka terepke mangmay, udul sinipka derske berixka undidi…Nurghun okughuchilar Chala uykuchilikta nime bolghinini bilelmey ganggirixip kelixkan idi. Bir kisim okughuchilar, bugun bolidighan paaliyettin tehi hewrsiz idi. Men kech kelgechke, tehi oz sinipimdiki we yatikimdiki ballarghimu diyelmigen idim. Adettiki normal paaliyet wahtidin burun orunliridin turup ketken okughuchilar nime ix bolghinini we bugun kandak paaliyet bolidighinini, muxu ettigini Hemmisi toluk bildi. Okutkuchilarning salaliri bilen bir kisim okughuchilar axhanigha bardi. Lekin , axhana tehi echilmighan idi. Mektep rehberliri bizge burunrak ettigenlik naxtimizni berip, siniplirimizgha mangghuzmakchi boldi. Lekin axpezlerning bu ixtin hewiri yok idi. Axpezler kelip, teyyarlikini kilip, axhanini axkuche nurghun okughuchilar axhana aldigha yighilip bolduk. Bugunki bu paaliyet toghruluk Her turlik chakchak, kizzikchiliklar boldi. bir kisimlirimiz kachimizni axhana aldigha ochiretke tizzip koyup, yatakka kaytkan bolup, mektep rehberliri we okutkuchilarning tosighinigha karimay, tamlardin artilip, arka yollarni aylinip, udul helik meydanigha karap yol alduk.
Bu herkette , kiz okughuchilar alahide aktip boldi. Ular kechiche, xam yorikida , teleplirimizni texwikat wariki xeklide kopeytip, seherde , 4-5 din bolup, helik meydanigha bardi.
Baxka mekteplerde ozgiche boldi; Pidagoka uniwersiti okughuchiliri 12-dekabir ettigini, hich chikmaydighan ettigenlik tenterbiye paaliyitige toluk chikip, tizilip yugreymiz dep, mektep meydanini ikki aylinip, andil udul kochigha chikip ketken. Yeza igilik inustuti okughuchiliri ettigenlik tenterbiye paaliyitini tamamlighandin keyin, piyade xu tizilghan peti udul helik meydanigha mengip keldi.
Saet 9 larda hemmimiz Uyghur aptonom rayomluk helik kurultiyi aldigha yeni Urumchi xehrlik helik meydanigha toplanduk. Keyin helik hokumiti orunlaxkan kochigha yotkelduk. Biz bilen birge bizni “koghdaydighan” korallik kisim eskerlirimu yotkeldi.Uyghur Aptonom rayonluk helk hokumiti orunlaxkan kocha okughuchilar bilen lik tolghan idi. 5-6 miz hokumet korusining rixatkilik tomur derwazisigha chikiwalghaniduk. Kochining xerkiy jenup teripidiki bir kichik dukkanning toppide , bir top okughuchilar bolup,ular yeza igilik inustutining bir okughuchisi oz yotkinining texini sokup yasiwalghan lozunkini koturiwalghan idi. Uyghur Aptonom rayonluk helk kurultiyining reisi Hamiddin Niyaz we bir nechche hittay baxliklar bilen birge okughuchilar aldigha kelip, oz hizmetchilirige kilidighan korkutux usuli boyiche, kapikini turup; _ “ tezdin tarkilip ketinglar, , silerni partiye-hokumet heksiz okutiwatidu , kandak soz bolsa mektep rehberliki arkilik bizge yetkuzinglar……” didi. Lekin okughuchilar pisent kilmidi. Keyin bir hittay sozge koxulup; bundak kilip mesilini hel kilghili bolmaydu., wekilinglarni kirguzunglar olturup sozlixeyli , didi. Lekin, okughuchilar ; “Biz ikkinchi Tomur Helipe bolmaymiz.!, telipimiz muxu keghezge yeziklik , xuninggha jawap bersun !!” dep kolliridiki keghezni igiz koturup wakiraxti. Hem ularni orighan chembirekni barghansiri kichiklitip, kistap, chikkan yerige kirguziwetti.birer saetkiche hich sada chikmidi. Kocha aylinip namayix kilayli diyixtuk, we heliki lozunkini koturup, kayta helik meydanigha kelduk. Sepning bir uchi tehi hokumet binasining aldidiki kochida idi.bir kisim okughuchilar namayix kilixni halimidi we tosidi. Kopunchimiz namayix kilimiz diduk. Ahiri men we yene bir S M isimlik yeza igilik inustutining okughuchisi ikkimiz nefit inustutidin kelgen okughuchi ( xu wakitta biz bir birimizni tonimaytuk) Tursun Nurdunni ( kanadada) koturup, murimizge dessitip turduk. Tursun Nurdun chala uyghurchisi bilen hittayche arilaxturup, kocha aylinip namayix kilidighinimizni uhturdi. Sepning aldidikilirimiz lozunkini koturup, kochigha karap mangduk. Biz xeherning jenubiy derwazisidin chikip, Dongkowruk, poyiz istansisi terep, Kiziltagh soda sariyining aldi, Gherbiy chong kowruklerni aylinip, Ximaliy derwaza arkilik saet 4 lerde yene helk meydangha kelduk. Biz meydangha kelguche Hittay korallik kisim eskerliri meydanning etrapini orap turuptiken. Biz meydanning jenubiy teripidin retlik tizilghan boyiche kirduk. Eskerler chikinip, meydanning otturidin bolup, uzun bir leniye boyiche bir ret tizildi. Bizmu ulargha karmu-karxi meydanning yerimide uzun leniye kilip tizildik. Biz xu sepimiz boyiche asta-asta aldigha mangduk. Eskerler bir –ikki kedemdin chekindi. Huddi kinolarda korinidighan , burunki zamandiki uruxlardek, ikki terep bir-birimizge karxi sep tuzgen iduk. Bizning kolimizda hich nime yok, peket ghezep-nepret baridi. Karximizdikiler hittay korallik kisimliri idi.. biz xu tezlikimizde aldigha mengiwerduk. Otturimizda 20-30 meter arlik kalghanda, okughuchilar arisida “ Hurra!! Hurre!!” Dep wakirax baxlandi. Biz asta yugrexke baxliduk. Hittay eskerlirige buyruk keldi bolghay, Uyghur Aptonom rayonlik helk kurultiyi korusi we binasigha karap chekindi.bizning Hurra!! Dep wakiraxlirimiz kopiyip hem kuchiyip, huddi hujumgha otkendek algha yugurduk. Bir kisim okughuchilargha oyun bolup bergen bolsa, kopinchiliri hekiki ghezep bilen yugireyti. Arkidikilerning ittirixliri bilen aldidikiler ozlirimizni tohtitalmay, meydan bilen helk kurultiyi binasi otturisidiki yoldin otup binaning ixigige kistap kelduk. Ahiri bir eyneklik ixigini chekiwettuk. Az wakittin keyin binaning pixaywanigha ( balkon) yeni her ketim yighin achsa xu kattabaxlar olturidighan munberge hokumet rehberliridin Sun Hanliyang, Hamiddin Niyaz katarlik 5-6 si chikip, soz kilmakchi boldi. Xuning bilen hemmiz meydangha chekinduk.. Yene xu kona gep : _wekil kirguzinglar, didi. Ular bir talay soz kildi emma bizning kulikimizgha yakidighan bir jumle yok idi. Ular sozlep, kaynap, achiklinip;- eger birer kalaymikanchilik chiksa , uningga siler mesul , - dep kirip ketti.Okughuchilar naxtilikmu yemigen, hawa soghuk, hem uzun yol yurup, charchighan iduk. Kosaklirimiz achkan idi. Sepning arkisidikiler bir –ikkidin bolup, bir nerse yeyix uchun ketip baratti.Kopinchisi Kaytip ketixini yaki dawamlik turiwerixini bilelmey turatti. Turiwerip hemmimiz muzlighan iduk.dawamlik turiwerix mumkin emesidi we paydisiz idi.Her kaysi mekteplerdin kelgen mektep rehberliri we okutkuchilar okughuchilirini aldap ekitix uchun , bir azdin issik tamak, hem aptubuslarni biz meydangha kelixdin burun teyyar kilip , bizni issik tamak yeyixke, aptubus bilen ketiwelixka tohtimay zorlawatatti. Men kichikkine bir kar dowisining ustige chikiwalghan idim.
Xundak rohluk, retlik, texkillik baxlanghan herkitimiz ahiri hich bir netijisiz, chuxkun halda ahirlixidighandek turatti. Gerche men hittayning yuzsiz, rehimsizlikini kop anlighan hem korgen bolsammu, xu wakittiki kizik kanlighim ,we xu minuttiki hayajinim bilen , ixni baxlighandikin ahirini yahxi chuxurux uchun , hokumet rehberliri bilen koruxux iradisige keldim. Hem ozemge hemrah izdep etrapimgha karidim. Mendin 4-5 metir nerirakta Memet Tohti ( Kanadada) turatti. Umu huddi mendek oylighan bolsa kerek, manga menilik karidi. Ikkimiz bax ixariti kilip, ichige kirixni ixaret kilduk.we derhal mangduk. Bizge yane 3 okughuchi koxuldi. Binaning ichige kirip, bir az sur basti. Chunki , binaning ichide likkide hittay korallik kisimliri bar idi. Ulardin birsi bizni ikkinchi kewetke baxlap chikti. Sung Hanliang, Hamiddin Niyaz katarlik 4-5 baxlik bizni nahayiti kizghin kutiwaldi. Huddi biz kechip ketidighandek Her birimizni birdin koltuklap, tutup olturdi. bizge “koyunup’ hedep terbiye berixke baxlidi. Partiyening biz okughuchilargha kiliwatkan “Ghemghorliki” ni, “mehir xepkiti” ni yene tekrarlaxka baxlidi. Biz eytukki;_ okughuchilargha birer jumle hek soz kilmisak kaytmaydu. Men ulargha xundak sozni dep koyay dep , yugurup, munberge ( pixaywangha, balkongha ) chiktim. Men sehnige chikip, mikrofonni kolumgha elip, emdi sozliximge, okughuchilardin beziliri meni her hil sozler bilen eyiplidi, hetta tillidi. Men deydighan sozumni yokutup koyup, jiddilixip, achchiklinip, ulargha karxi bir nerse dimekchi boliwidim, yenimda turghan Uyghur Aptonom rayonluk hokumetning bax katipi Nejmiddin yenimgha yekinrak kelip;_ ozengni besiwal, ular bilen karing bolmisun. Sozingni kiliwer, ular tohtaydu,_ dep mikrofonni kayta kolumgha tutkuzup , kulup koydi.
Men bir az eslimge kelgen bolsammu ,lekin bunchilik kop kixilerge karap soz kilixim tunji ketim hem tesaddipi bolghachka jiddiylixix we hodukux iqide aran bu sozlerni kilalidim .
_ Mesilini birdemdila bir terep kiliwitidighan bu bir tohu baziri emes.! Biz bugun hekkaniy teleplirimizni koturup, kocha aylinip namayix kilip, bu yerge toplanduk. Mana hemminglarning aldida bizning teleplirimizni hokumet rehberlirige sunimen, dep towendiki teleplirimiz yezilghan bir warak keghezni yenimda turghan bax katipka berdim.
1. Xinjiangda demukiratiyini ilgiri sureyli,demukiratik asasta saylam elip barayli!
2. Xinjiangning milli maaripini yukseldureyli!
3. Xinjiangda ( Lopnurda) Atom bombisi siniki elip berixni tohtitayli!
4. Xinjianggha koqmen yotkexni qekleyli!
5. Xinjiangdiki yerlik milletlerge karita yurgizilgen pilanlik tughut siyasitini emeldin kaldurayli!
6 . Xinjiangning ekologiyilik muhitini ( hawa kilimatining kurghaklixixi, terilghu yerlerning kumlixixi, boz yer eqix bahanisi bilen yokitiliwatkan tebi ormanlar, yaylaklar; kalaymikan kan eqix tupeylidin buziliwatkan tuprak , orman, yaylak we su menbesi katarliklarni ) koghdayli
Andin suzumni dawam kilip;_ bizning teleplirimiz unchiwala asan emes , bular ( yenimda turghan baxliklarni korsutup turup) buninggha hazirning ozidila jawap berelmeydu. Xunga bir hepte mohlet berimiz , xu bir hepte ichede yukirdikiler bilen meslihetlixip, bizni kanaetlendurgidek jawap beridu. Eger jawap bermise, yaki kanaetlenmisek , keler peyxenbe kunidin baxlap, yene muxu meydangha yighilip, ozluksiz namayix kilimiz. Diwidim , towendiki okughuchilar chawak chelip, alkixlidi.. men bularni korup eslimge keldim. Hem kaytip kirip, hemrahlirim bilen birge hokumet rehberliri bilen sozlixip, muxu bir hepte ichide her kaysi aliy mekteplerdin 5 din wekil ni yighip, hokumet rehberliri bilen sohbetlixix, kengixixke kelixtuk. Kun, wahti, ornini hokumet bekitip, bizge uhturidighan boldi.
( Dawami bar)

4. Sohbet jeryani
12-dekabir kunidiki namayix jeryanida nurghun okughuchilargha soghuk tegip aghrip kalghan iduk. 13-dekabir kechlik tamaktin keyin, mektep mudiri Hakim Jappar meni ixhanisigha chakiritti. Uning keypiyati yahxi emes idi. Ixiktin kirixim bilenla manga kayip, kaynap ketti. Ozining bugun hokumet ixhanisigha yighingha barghanlikini , ete okughuchilar wekili bilen hokumet sohbetlexidighanlikini bildurdi. Hem manga dokka kilip, “ ete saet 10 da hokumetke yighingha barisiler, 5 wekilni 0zeng tap” didi. Etisi yeni 14-dekabir kuni, saet 10 da ikki minibuska 20 neper okughuchilar wekili olturup, yighingha mangduk.beziliri ozlikidin barghan bolsa , okughuchilar uyuxmisining bir kisim ezalirini mektep rehberliki mejburi koxup koydi.
Bizni elip mangghan xopur yighinning nedilikini bilmey , bizni udul Uyghur Aptonom rayonluk partikom korusigha elip kirdi. Keyin Hokumet korusigha barduk. Baxka mekteplerning wekilliri allaburun kelip bolghan iken. Biz ezip kechikip kaptuk. Hokumet binasigha kiriximizde , bizdin peket 5 neper wekil kiridu dep, hemmimizning kirixige ruhset kilmidi. Biz hemmimiz toluk kirmisek, bu yighingha katnaxmaymiz dep, arkimizgha burulduk. Xundak talax-tartix kiliwatkinimizda , Aptonom rayonluk hokumetning muawin reisi Iminop Hamut chikip, ehwalni ukup, hemmimizning kirixige ruhset kildi. Hem nahayiti illik halda, ikkimizning belikini mehkem tutup, kaysi yurttin, ata-animizning kimliklirini sorighach, bizni yighin zaligha elip kirdi. Yighin Uyghur aptonom rayonluk hokumet binasining 3- kewettiki bir yighin zalida bolmakchi iken.
Zalning bir teripide Uyghur aptonom rayonluk hokumetke wakaliten, partikom sekirtari we muawin reis Song Hanliang, helik kurultiyi mudiri Hamuddin Niyaz, Muawin reis hem partikom muawin sekirtari Janabil, muawin reis Imunop Hamud , we hokumet bax katipi Nejmiddin , Maarip nazaritining naziri Nur Teyip we bir nechhe hittay lar olturdi. Ulargha karxi 3 terepte biz okughuchilar wekilliri olturduk. Arkimizda yene 3-4 ret tehminen 20 dek her kaysi sahalerning baxlikliri we mutehasisler (hemmisi hittay) olturdi. Hemmimiz orunlirimizda olturup bolduk. . Hemmimiz huddi hurkup ketip, katekke kirip kalghan kepterlerdek un-tinsiz iduk. Demisimu biz katekke kirip bolghan iduk. Hemmimizni bir hil korkunich basti. Chunki biz chil borilerning uwisida ularning katta baxliri bilen olturattuk. Her ikkimizning aldida birdin mikrofon bar idi.Tunji sozni Song Hanliang baxlidi.U bir talay partiyining “ghemghorlikini”, “Xinjiang” helkighe yetkuzgen “mihri xepket” lirini sozlep,otti. Bizni bularni untup kalmaslikka, baxka ixlar bilen karimiz bolmay , yahxi okup, partiye, helkke yaramlik kixilerdin boluxka chakirdi. Andin biz tapxurghan 6 turlik telipimizning
1. Xinjiangda demukiratiyini ilgiri sureyli,demukiratik asasta saylam elip barayli!. Digen de tohtaldi. U, partiyining bu hektiki “helkchilik’ siyasitini heli uzun sozlidi. Tursun Nurdun (kanada) hittayche,
_ Reis namzati kandak bekitilidu, kimler testiklaydu, dep soal soridi.
Songning jawabi: _ Namzatni zhongguo komunistik partiyisi merkiziy kometiti belgileydu. Uni yerlik helk kurultiyi testiklaydu . bu nowetlik reis almixix xu kayde boyiche boldi didi. Bir az talax-tartix boldi.buninggha koxumche kilip Janabil sozlidi.
U : _ Seypidin Eziz partiye istilide hatalaxkanliktin wezipisidin elinip, Bei Jinggha elip ketildi. Ismayil Emet wezipisini yahxi orundighanliki uchun , hizmiti osup, Bei Jinggha yotkeldi didi. Del xu wakitta Tarih fakultitidin kelgen Maynur isimlik okughuchi ornidin turup,: Jia shuji, sizdin bir soal sorisam bolamdu dep ijazet elip, :- siz Seypiddin Ezizning hataxlaxkanliki uchun Beijinggha elip ketildi, Ismayil Emetning hizmiti osup yukirgha orlep Bei jinggha ketti didingiz. Undakta , Beijing zadi kandak orun ? . Jinayetchilerni apirip jazalaydighan orunmu? Yaki eng aliy rehberlik orunmu? .
Janabil hich bir nime diyelmey, kazakche; bo….bo, dep bexini silap turup kaldi. Biz hemmimiz wakirap, chawak chelip, zalni beximizgha keyduk. Bizge emdi jan kirdi. Hemmimiz rohlanduk. 20 minut dem elixni uhturdi. Biz 2-3 din bolup toilotka(Halijaygha) chikip, janlik boliximizni, korkmay munazirlixixni meslihetlextuk.. arka rette olturghan hittaylarmu 1-2 din bolup, bizge yikin yerde tamaka chekip turdi. Biz ularni uyghurche bilmeydu dep, paringimizni kiliwerduk.
2. Xinjiangning milli maaripini yukseldureyli! Digen temida. Nur teyip “Azatlik” tin burunki gomindang wahtidiki maarip, baxlanghuch, ottura,mektepler, we okutkuchi okughuchilarning sanini “Azatlk”tin keyinkige selixturup, bir nemilerni sozlidi. Biz hittay okughuchiliri bilen ozimizni selixturup, teng barawer buluxni tekitlep, bir az talaxtuk.

3. Xinjiangda ( Lopnurda) Atom bombisi siniki elip berixni tohtitayli!
Bu temida heli kattik tirkextuk. Her kaysi mektep we kesiptiki okughuchilar, oz kespimiz dairiside , atom sinikining Xinjiang helkighe ekiliwatkan zererlirini korsettuk. :
Okughuchilar Wekilliri:
_ 20 nechhe yilldin beri elip berilghan atom sinikining tesiride Aptonom rayonimizning ekologiyilik mohiti eghir bulghandi , radiaktiplik zeherlinix eghir. Bolupmu jenubiy Xinjiangda ehwal tehimu eghir. Her turluk, yukumluk keseller peyda boldi we bolmakta.. Nurghun helkimiz buning kurbani boldi. Her ketimlik atom siniki rayonomizda Kurghaklixix, kumlixix, kattik boranlarni kelturup, aptonom rayonomizdiki ahalilerning turmixigha, hayatigha eghir ziyznlarni saldi we seliwatidu.. Atom sinikining rayonimizda koplep elip berilixi bilen, bowaklar. Meyip, keselchan we gheyri tughulup, ewladimizning saghlam yetilixige tesir kilmakta.Mohitning Hemiyilik bulghinixi tupeyli, Aptonom rayonomizda terilidighan iktisadiy ziraetler, yel-yemixlerning supiti we terkiwi ozgermekte, mehsulat miktari azaymakta….
Hokumet terep:
_Biz her ketimlik sinakni xamal gheriptin xerikke chikkanda elip barimiz . sinaktin peyda bolghan bulghinix xerkke ketidu.
Okughuchilar wekili:
_ Aptonom rayonomizning xamal yonilixi xerkiy jenupbolup, Her ketimlik sinaktiki hemiyilik bulghunix, radiaktiplik bulghinixlarning hemmisini jenubiy xinjianggha elip baridu
Arkidiki rette olturghan 20 dek hittaylar her kaysi sahediki mutehesisler iken. Ularning ichide uyghurchini bizdin yahxi sozleydighanliri bariken. Ular bizning her bir sozimizni udullik terjime kilip turdi. Hem bizdin chuxken kespiy , pakitlik, sanlik soallirimizgha jawap yezip, aldidiki baxliklirigha yetkuzup turdi.
Hokumet terepning ahirki jawabi :
_ Biz dowlet menpeeti uchun, dowlitimizning biheterliki uchun, Kandakla bolsun buni dawamlik elip barimiz.
Okughuchilar wekili:
- Dowletning menpeeti dep, Xinjiang helkini kurban kilixka Bolamdu? Zhongguo kudretlk bir dowlet tursa , atom bombisizmu ozini koghdiyalmamdu?.....
Bu temida munazire kattik boldi. Her ikki terep bir- birimizni kayil kilalmiduk. Hem boldi kilmiduk.
Sohbet baxlanghandin beri hech soz kilmay, tohtimay tamaka chekip olturghan Imonop Hamud ornidin turup, :
_ baxka dowletlerning atom bombisi bar, bizning bolsa nime boluptu,? Ozimizni koghdax uchun yasaymiz, sinak kilimiz, kandak kilisiler, ? dep talax tartixni tohtatti. We , bugunki yighin muxu yergiche, dawamini keyin orunlaxturimiz, dep hemmisi orunliridin turup kaytixti. Munazire Peket yukarki 3 tema boyiche chux wahti saet 12 de baxlinip, kech saet 11 giche dawamlaxti.kayil kilarlik birer jawapka erixelmiduk. Biz mektepke kaytip kelgen waktimiz keche saet bir bolghan bolsimu, nurghun okughuchilar bizdin ensirep tehi uhlimighan iken. Hetta axpezlermu alahide tamaklarni kilip, kutup turuptu.
Del biz hokumet terep bilen sohbetlixiwatkan wakitta, her kaysi mekteplerde iddiyiwi terbiye baxlinip, Wang Enmaoning sozi yetkuzuluptu. Partiyege sadik, aktip ata-anilarning balilirigha yazghan hetliri okuluptu.. Hem hizmetke orunlixix we baxka imtiyazlardin mehrum kalidighanlikini eskertip, okughuchilarni korkutup, ularni partiyige sadik boluxka, nime dise makul deydighan koylardin boluxka chakirik kiliptu.

Ikkinchi ketimlik sohbetning wahtini del bizning bergen bir hepte waktimizning tugeydighan kunige orunlaxturdi, hem birinchi ketim sohbetke barghan wekillerni chakirtmidi. Biz digen sozimiz boyiche ikkinchi ketimlik namayixka teyyarlik kilduk we xu kuni yeni 19- dekabir, ikkinchi ketim namayix kilduk.
12- dekabir, Urumchide bolghan Aliy mektep okughuchilar namayixining tesiride Hoten, Aksu, Ghulja, Boretala katarlik xeherlerdimu keyni –keynidin namayixlar boldi.Urumchi Xehridiki baxka Ottura tehnikom, hetta bir kisim ottura mektep okughuchilirining katnixixida, sani 50 din 100 giche bolup,namayix bir hepte dawamlaxti. Hetta Hittayning bir kisim xeherliride(ichkiri olkilerde) okuwatkan uyghur okughuchilarmu bizning bu namayiximizni kollap namayixlar kildi.
(dawami bar)
5. 12- dekabir okughuchilar herkitining mahiti we ehmiyiti.
Okughuchilarning otturigha koyghan telepliri, we sohbet jeryanida kilghan sozlirining mezmunidin, hittayning tili boyiche bolginchilik, bizning tilimiz boyiche mustekillik mezmuni chikidu. Xunga 12- dekabir okughuchilar herkiti mahiyette , hittay mustemlike tarihidiki eng kop uyghur ziyalilirining birlikte hittayning mustemlikichilik siyasitige karxi ozlirining mustekillik iddiyisi we iradisini ochuk ipadiligen herket.
Mustekillik xoarini ochuk diyelmigen bolsakmu, emma xu wakittiki siyasiy weziyetke yarixa, meksetlirimizni yumxak ibariler bilen ikki bislik kilip, otturigha koyduk.
Biz ochuk halda hittaylar kelmisun diyelmigen bilen kochmenler tohtitulsun diduk.
Biz zhonghua ailisining bir esasi emes diyelmigen bilen , Milliy maaripimizni yukseldureyli, milliy kimlikimizni yokatmayli,diduk.
Bizge kimning baxlik bolixini siler belgilimeysiler diyelmigen bilen, demukiratik asasta saylam elip barayli, diduk
.bu yer bizning, bu bayliklar bizning kalaymikan buzma, achma diyelmigen bilen, Xinjiangning ekologiyilik, jughrapiyilik halitini koghdayli diduk.
Sening dowliting bilen bizning iximiz yok diyelmigen bilen, Dowletning menpeeti dep, Xinjiang helkini kurban kilixka Bolmaydu, diduk.
Bu teleplirimiz peketla milliy mustekillikke erixkende emelge axalaydu.


Ehmiyiti.
12-dekabir okughuchilar herkiti 1949-yilidin beri hittayning uyghur helkighe yurguzup keliwatkan aldamchi siyasetlirige zerbe berdi. Hem hittayning siyasiy suikestining kurbani bolghan ,aldanghan helkimizni oyghatti.behitsizlikning menbesini korsetti, uningdin kutuluxning charisini ihcham halda menilik kilip, 6 turlik telepke yighip korsetti. Uyghur helkining horlukke texna siyasiy iddiyisini we iradisini ochuk ipadilidi.
1946-yili, Manas deryasi boyidiki 30 ming kixilik Xerkiy Turkistan armiyisining heywisi bilen hittay sohbetlixixke we sulhige olturghan bolsa , 12-dekabir okughuchilar herkiti helkning kudretlik kuch ikenlikini ispatlap,hittayni alakzade kilip, Hittayni 2- ketim sohbet ustilige olturuxka mejburlidi. 12-dekabir okughuchilar herkiti uyghurlarning weten, millet menpeeti uchun haman uyuxidighanlikini we tez texkillineleydighanlikini korsetti. Sohbet jeryanidiki keskin munaziriliri uyghur yaxlirining korkmas iradisini, siyasiy talantlirini, we uyghurlarning ozini-ozi idare kilalaydighan bir millet ikenlikini yene bir ketim namayen kildi. 1946-yili, 30 ming kixilik muntizim armiyining yeni koralning kuchi bilen 11 maddilik betom makullanghan idi. Bu nowet sohbetning dawamini kilixka unimay, yuzsizlik kildi . chunki bizde koral yok idi. Dimek , 12-dekabir okughuchilar herkiti Hittayning yalghanchi, aldamchi, ajiz, emma hiliger mahitini yene bir ketim axkarilidi. Hittay dahisi Mao zedong ning :.
Ehlet haman ozlikidin chikmaydu, uni supurge bilen supurup chikirix kerek. .
Miltiktin Hakimyet chikidu digen pelsepesining toghrilikini ispatlidi.
( Tugidi.)
Barlik okurmenlerni bugunki bu xanlik kun bilen tebrikleymen

Unregistered
12-12-11, 09:54
12-Dikabir Yashlar herkiti muniasiwiti bilen



Memet Tohti



Hormetlik qerindashlar:



Bugun 12-Dikabir, yeni 1985-yilidiki Sherqiy Turkistanning merkizi Urumchini merkez qilghan halda wetinimizning kopligen sheherliride yuz bergen oqughuchiler namayishining 19yilliq hatire kuni.

shu munasiwet bilen aldi bilen eyni waqittiki oqughuchilar herkitining eng bashtiki yitekchisi bolghan Xinjiang Universititi oqughuchilar uyushmisining sabiq reisi merhum dostumiz Mijit'ni sighinish bilen esleymen we shu qetimqi oqughuchilar namayishigha ishtirak qilghan, wetinimzining shimali, jenubi, sherqiy we gherbige, shundaqla dunyaning herqaysi jaylirigha tarqalghan qimmetlik dostlirimizgha, shu qetimqi oqughuchilar herkiti hemde kiyinki yashlar herkiti sewebidin turluk qiyin qistaqlargha yoluqqa dostlirimgha ali ihtiram bildurimen.


kopligen weten ichide yashawatqan dostlirimizgha shu waqitlarda korsetken qeysrane wetenperwerlik rohi uchun isim atap rehmet eytish imkanimiz yoq. likin shundaqtimu hazir weten sirtida yashqatqan, eyni waqitta sepning aldida mengip, namayishing yipidin yingnisighiche hemmini orunlashturushqa qatnashqan hormetlik dostum Nurmemet Musabay (Amerika) , hormetlik Helil (Amerika) qatarliq mektepdash dostlirimgha, Hormetlik Rushen qatarliq pidakar qizlirimizgha hemde Nifit Institudiki oqughuchilarni teshkillep namayishqa yitekchilik qilghanlardin birsi bolghan hormetlik Tursun Nurdun (Kanada) qatarliq dostlirimgha eng chongqur hormitimni bildurup otimen.


shu qetimqi namayish heqqide eytilghan sozler nahayti kop bolup kelgen bolsimu, hazirghiche bu qetimqi namayishta sepning aldida mangghan, namayishni bashtin ahir teshkilligen, 12-dikabir kuni hokumet binasining 2-qewitige chiqip, Song Hanliang, Hamudun Niyazlar bilen korushup, kiyinki orunlashturlidighan Hokumet-oqughuchilar arisidiki munazire uchun teyyarliqlarni putturushke qatnashqan, arqidinla 14-chisla aptonum rayunluq partkomning emeldarliqi bilen otkuzulgen 12 saetlik keskin munazirige bashtin ahir qatnashqan, qimmetlik pikirlerni otturigha qoyghan, kiyinki heptilerde bolsa, 19-dikabirdiki namayishning planlinishi, orunlashturilishi uchun bashtin ahir kokrek kerip meydangha chiqqan qerindashlirimizdin tehiche bu qetimqi namayish heqqide omumi meydanda pikir qilghanlar nahayti az bolup keldi.sewebi nahayti addi bolup men we Nurmemet Musabay 1991-yilning ahirliri wetinimizdin ayrilghandin kiyin, 1992-yili 1-ayning 15-kuni urumchini merkez qilghan halda Sherqiy turkistanning hemme jaylirida qattiq tutqun weqesi yuz berip, shu waqittiki namayishqa yitekchilik qilghan ilghar yashlirimizning kopliri turmilerge tashlandi. Men we Nurmemet 1991-yili 8-ayda, yeqinda tutqun bolidighanliqi hewirini anglap, wetendiki bir pishqedem ziyaliyimizning teklipi bilen wetendin ayrilish qararigha kelgen iduq. Likin shu waqittiki dostlirimizdin beziliri bu mesilige sel qaridi yaki ozlirining bashqa orunlashturishliri, planliri bolghini uchun, hazirche wetendin ayrilalmaydighanliqinji eytti. Buni meslehet qelish uchun we Tursun qatarliq dostlirimizni bu heterlik ehwal astida wetendin ayrilip kitishke qayil qelish uchun, 1991-yili 9-ay mezgilide Urumchide Hormetlik Ablikim Baqi(Amerika)din meslehet sorash uchun oyige zyaretke barghan iduq. Gerche Hormetlik Ablikim Baqimu ohshash teklipni Bergen bolsimu, likin Tursun qatarliq bezi dostlirimiz yenila wetendin ayrilghili unimidi. We netijide 1992-yili bashlirida urumchide yuz begen aptowuz partlash weqesini bahane qilghan rezil Hitay dairiliri Tursun qatariq kopligen dostlirimizni turmige tashlidi. Shu munasiwet bilen, yeni bu dostlirimizning turmidin chiqish uchun oz waqtida eytqan bezi seweplirige asiyliq qilmasliq, we ularning tekrar bu hil palaketke yoluqishining aldini alidighan mesuliyet tuyghusu bilen taki hazirghiche, men we Nurmemet her ikkimiz Oqughuchilar weqesi heqqide eslime yezishtin ozimizni tartip kelduq. Aridin kop waqitlar otti we bezi dostlirimiz turmidin chiqqandin kiyin (Tursun) chetéllerge chiqip keldi. Shunglashqa emdilikte bolsimu untulushqa yuz tutqan, hetta dunyaning tort teripidin namelum kishilerning igidarchiliqigha qalghan bu shanliq weqening esli mahaiyitini ashkarilap qoyush uchun bu eslimini yezishqa mejbur boldum.

oqughuchilar namayishidin burun, 1985-yili mening Universtit yillirimdiki eng menilik towendikidek weqeler yuz berdi.


1-, shu yili 6-ayda, Fakultit teripidin orunlashturulghan praktika plani boyiche, bizning siniptiki oqughuchular, Hitayning Dalian qatarliq sherige berip Biologiye Praktikisi uchun yolgha chiqtuq. Poyizda mangghuche, Qumul etrapida bizning wagungha kelgen bir Uyghur Moyspit kishi bizge qarap kozige yash alghan halda, "hitaylar bir qanche aydin kiyin, bizni resmi nikahigha almaqchi, hazirghiche bizni ekiletken idi, 30 yilliq aptonum rayunning toyi digen gepning menisi del buningdin ibaret"digendek nahayti addi jumle bilen, barliq sawaqdashlargha koz yeshi qelip qisqighine nutuq sozligen idi. bu hormetlik moysipitning shu digen sozliri tehiche qulighimdin ketmeydu.



2-, shu yili yazliq tetil mezgilide Urumchidin jenupqa tetilge yolgha chiqqan sawaqdashlirimiz yahshi hatirliginidek, hitay hokumiti shu yili yazda yuzminglarche hitay jinayetchilirini ichkiri olkilerdin wetinimizge yotkep, Sherqiy Turkistandiki yerlk helqimizning biheterlikige her jebehttin tesir qilidighan bir jinayet ishligen idi. Yol boyi quyruq quyruq tizilghan we ichide liqla hitay jinayetchiliri yuklengen tomur rishatkiliq aptuwuzlarning ayighi hich uzulmigen idi. Mana bu weqe shu yili Sherqiy Turkistandiki putun helqning gheziwini qozghighan pewquladde zor hadise idi.


3-, shu yili 10-ayda Aptonum rayun qurulghanliqining 30 yilliqi we Xinjiang Universititi qurulghanliqining 50 yilliqi bolup chong kolemlik hatirlesh paaliyiti orunlashturuldi. Merkezdin uyghur, tatar we hitay emeldarlar Urumchige kelip, bu atalmish bayramni tentene qelishti.


4-, bolsa shu mezgillerde Aptonum rayunluq hokumetning reisi bolghan Ismail Emet Beijinggha yotkilip, uning ornighan Tomur Dawamet aptonum rayunning reislikige teyinlendi. atalmish saylam heqqide shu mezgilde jemiyette eqip yurgen paranglar, del helqimizning ozige reislik qilmaqchi bolghan shehske qanchilik kongul bolidighanliqini korsitetti.


5-, men shu yili 9-aydin bashlap heptide 2 kun chushtin kiyin oqughuchilar Uyushmisining Reisi merhum Mijit bilen bille Yapunche kursqa qatnishiwatqan idim. Shu jeryanda merhumning Sherqiy Turkistandiki nahayti nachar halette turghan milli muaripni yahshilash uchun bash qaturiwatqanliqini bayqidim we ichimdin bu addi yigitke bolghan hormitim osup, uning qilmaqchi bolghan hizmetliri uchun qandaq qelip yardemchi bolush pikri kallamda shekillendi. Bu mezgillerde yene Bizning univeristitta Uyghur oqughuchilar arisida chetél teli ugunush dolquni qozghalghan bolup, qanun fakultitida oquwatqan Subhi qatarliq oqughuchilar merhum Mijit bilen bille Uyghur qughuchilar Chetél teli ugunush jemiyiti qurmaqchi bolup teyyarliq koruwatqan biz mezgil idi.

mushundaq bolghan bir sharaitta, yeni 10-aylarning bashlirida Hormetlik Mijit ozning qorsiqidiki planlirini her qaysi fakultitlardiki ilghar oqughuchi wekilliri bilen muzakire qelip, Urumchidiki Univiristitlarni merkez qilghan asasta putun Sherqiy Turkistanning omumi muarip ehwali we qandaq qelip bu weziyetni ozgertish heqqide bir muzakire yeghini orunlashturdi. . bu turdiki muzakire bir qanche qetim tekrarlanghandin kiyin, oqughuchilar wekilliridin chushken barliq teleplerni retlep, besip matiryal qelip teyyarlap aptonum rayunluq heliq hokumiti, muarip nazariti, hemde her qaysi aliy mekteplerning mudirlirigha yollap eng qisqa waqitta bu mesililerni muzakire qelish uchun, barliq aliy mektep mudirliri, jemiyettiki ilghar ziyalilar, shuninggha qoshulup aptonum rayunluq helq hokumet we muarip nazartidin munasiwetlik kattiwaslarni qatnashturup keng kolemlik bir yeghin orunlashturmaqchi boldi.



Oqughuchilar otturigha qoyghan mesililerni tehimu konkiritnilashturush uchun, 10-ayning 23-kunliri bolsa kirek, yene Merhum abdushukur Memtimin, Merhum Abdureyim Otkur qatarliq meshhur ziyalirimizni bizning Univeristitta Liksiyege teklip qilip, oqughuchi wekilliri tekitligen mesililerni Sherqiy Turkistan milli muaripidiki omumiy mesile qatarida qolgha elish uchun, ilmiy hazirliq bashlidi. Bu eyni waqitta keng kolemlik bir milli oughunush herkitining bashlanghuchi boldi.

shu mezgillerde, bireylen " Mijit putun ishlarni qeliwatimiz, teklipler otturida, nawada hokumet bu yahshi tekliplirimizge qulaq salmisa, biz nime qilalaymiz" digende, Mijit Jawap berip, "sep tartip Hokumetning aldighiche barimiz"digen idi.


mana bu 12-Dikabirdiki oqughuchilar namayishi harpisida eytilghan we oqughuchilarning nime ishlarni qilalaydighanliqigha bisharet bergen eng janliq jumle idi.

Putun teyyarlilqlar Merhum Mijitning plani bilen bir tutash mangdi we muzakire qelinghan timilar barghansiri suzulup, mesilining jan tomurining nede ikenliki mana men dep rushenleshti. Eng ahirqi basquch mana bu konkiritniylashqan, alimlirimizning pikirliri bilen tehimu ilmiy halgha kelgen tekliplerni Aptonum rayunluk helq hokumet we muarip nazariti, shundaqla her qaysi aliy mekteplerning mudurliri qatnashqan chong bir yeghinda otturigha qoyup, bularning mewjut mesililerning hel qelinishi heqqide konkiritni tedbir telep qelish basquchigha kelgen idi.



We digen peyt 11-ayning 23- kuni yetip keldi. Shu kunige kelgende, oqughuchilar Uyushmisining orunlashturishi bilen, Pizika fakultiti binasida, oqughuchilar, mektep memuriyitidin Hakim Jappar, Aptonum rayunluq helq hokumetke wakaliten Janabilning wekili, Muarip nazaritidin mesul hadimlar we bashqa aliy mektep memuriyitin kelgen wekillerning ishtirak qelishi bilen chong kolemlik ilmiy muzakire yeghini otkuzulup, oqughuchilarning milli muarip heqqide teklipliri otturigha qoyuldi, hemde hokumet wekillirige oqughuchilarning teliwge layiqida jawap berish uchun 1 hepte sure berildi.


bir hepte otup hich qandaq bir jawap kelmidi, waqt otkensiri putun Uniwiristittta ghulghula bashlinip, bizmu Merhum Mijitning beshini aghritqili turduq. Kunler otup, 2 –ayning birinji heptilirige kelgende bolsa, oqughuchilar arisida, “biz digendek bu hokumet hergiz bizning teleplirimizge jawap bermeydu, ishni ahirighiche qelish kirek” digen chushenje omumiyuzluk shekillinip boldi. Soz yenila Merhum Mijitta idi, u nime dise shu bolatti.


shu kunlerde yene 12-ayning 9-kuni merhum Mjiti bilinmigen sewep bilen tuyuqsiz merhum Abdushukur Memtiminning oyide aghzidin kopuk yenip, merhumni Univiristit ahale binasidin Mektep dohturhanisigha ekilidighan jirgha yoq, soreshturup yurup, eng ahirida mektep yenidiki 3-Dohturhanida wapat bolghanliq hewiri keldi. Mezkur weqening janliq guwachisi bolghan Subhining manga dep berishiche, merhumning aghzidin tuyuqsiz aq kopuk yanghan we hushini yoqutup, putun bedinining kontrolluqini yoqutup qoyghan. Put qolliri tuyuqsiz tartiship hetta taretnimu bashquralmaydighan ehwalgha kelip qalghan. Gerch bu olum Sherqiy turkistanning yeqinqi tarihidiki eng sirliq we echinishliq olum bolsimu, likin hazirghiche, manga ohshighan kopligen Uyghur yigiti, merhumning yurek kisili bilen olgenlikige esla ishenmeymiz. Bu eng uchigha chiqqan rezil suyqesttin bashqa nerse emes idi. Merhum Mijit alemdin otup, putun uyghur oqughuchilarni matemge boghdi. Kopligen oqughuchlar merhumning jesiti bilen hoshlashmaqchi bolup, tawut qoyulghan oyning ichini aylinip chiqquche ozlirini tutalmay yighlashti, hetta ozining eng qedirdan kishisidin ayrilip qalghandek bihush bolup qalghanlarmu boldi. Yene bir tereptin merhumning tuyuqsiz olumi, oqughuchilar arisidiki baghlinishni, hemkarliqni tehimu chingitip, insan teswirlep bolalmaydighan bir qerindashliq hawasi yaritipi, mustehkem bir birliksep shekillendurdi.


seyshenbe kuni, yeni 12-ayning 10-kuni merhumning tawuti oz yurti bolghan Hotenge yolgha selinghandin kiyin, Univirsititimizdiki ghulghula tehimu ewjige chiqip, Mijit putturelmigen ishni taki emelge ashquche dawamlashturush heqqide bir pikir birligi shekillinip boldi.

12-Dikabir Oqughuchilar herkiti mana mushundaq bir sharaitta meydangha keldi.

Mijitning olumidin kiyinki weqeler bolsa, Xinjiang Univeristitida kozge korungen 5-6 wetenperwer yashning kokrek kerip meydangha chiqishi, ozige chushken tarihi mesuliyetni ada qelish uchun her hil hiyim heterni yengis rohi asasida shekillendi. bu 5-6 kishi ichide men ismini atiyalaydighan dostlardin Nurmemet Musabay we Helil (hazir Amerika'da) qatarliqlar bar.

namayish yuz berishtin burunqi eng hayajanliq kun belki, 11-Dikabir, Charshenbe kuni bolsa kirek. chunki shu kuni aqshimi oqughuchilar wekilliri bir arigha toplunup (oghullar yataq binasi 219-nomurluq yataq) keskin munazirilerni elip bardi. Yerkenlik bir dostumuz(wetende bolghini uchun ismini atimaymen, likin hormitimni yollaymen) teripidin desliwide teyyaralnghan 5 maddiliq telep tizimliki taza etrapliq bolmighini uchun qisqighine waqit ichide 9 maddigha yighinchaqlanghan telep tizimliki teyyarlandi. men oquwatqan Biologiye Fakultiti 83-2 siniptiki 29 neper Uyghur, Qazaq qatarliq sawaqdashlirim, bu 9 maddiliq telepnamini her birsi 10 nushidin qelip qolda kopeytti. we shu kuni aqsham, bashta Nurmemet qatarliq munasiwet dairisi biraz keng bolghan dostlarning gheyriti bilen Urumchidiki putun aliy mektep, tehnikomlargha hewer yollandi.


u yerde bolupmu urumchining ergung dep atalghan rayunliridiki tehnikomlardin 2 saettin artuq piyade yol yurup namayishqa kelgen, her qaysi aliy mektep we tehnikomlardiki oqughuchilarni eng mukemmel shekilde uyushturghan, teshkilligen batur oghlanlirimizgha, biraz arisalda bolghan yighitlerge nisbeten hetta”ëger namayishqa chqmisang, men sendin ayrilip kitimen”diguchilik jasaretke we milli rohqa ige zamanimizdiki nozugumlargha nime dep minnetdarliq bildursek azliq qelidu.

Ushbu kuni, huddi ghelibisi muqim haldiki jengge manghandek, ettigenlik chiyini ichmestin, hetta chong derwazidin chiqsam tosulup qalmay dep, kiyimlirining yirtilip ketkinige qarimay rishatkilardin artilip, namayishqa qatnashqan batur oghul qizlargha yene bir qetim eng aliy hormet we salimimni yollaymen.

Nahayti hayajanliq we jiddi minutlar idi.



Ettigen bashqilar ishqa chushushtin burun oqughuchilar retlik halda, mektep mektep boyiche tizilip, helq meydani aldigha toplunup bolghan idi. Bir demdila oqughuchilarning etrapi qoralliq eskerler bilen chemberlendi. Likin hichkimning buy halettin ensiriginini kormidim, hetta Medktup muduri Hakim Jappar, oqughuchilar aldigha kelip ozining pikawini korsutup turup, mening mashinamda yataqqa apirip qoysun digende nahayti chirayliq ret qelip bashtin ahir namayish sepidin orun alghan yegit qizlargha nime diguluk?


Oqughuchilar ìkki saettek helq meydanida turup shuar towlashqan bolsimu, bizning gepimizge qulaq salidighan birmu adem chiqmidi, bu hal namayish sepidiki hormetlik Helilning diqqitini tartti we yuksek awazda, putun namayishchi qoshunini partkom binasining aldigha chaqirdi. Hurra digen awaz bilen hemmimiz seldek bolup, partkom binasigha qarap sel bolup aqtuq.



Partkom binasigha barghuche Aptonom rayunluq tashqiy ishlar ishhanisi we muhajirlar ishhanisi binasidikilerning boynini sozup qarashliri, nime qelishni bilmey hoduqushliri bolsa oqughuchilargha bashqidin kuch qatqan idi. Bu yerde yene oqughuchilarning tomur qulup bilen quluplanghan partkom binasigha bosup kirishke azla qalghanliqini alahide eskertp otmekchimen.



Bu yerde biz mezgil shuar towlanghandin kiyin, 1-Awghust yiza egilik Inistitudin kelgen bir dostimiz kiche uhlimay, ozining yotqan kirlikini ishlitip yasighan chong lozunka bilen oqughuchilar heqiqi namayishqa atlanghan boldi.



Nurmemet, Helil we men Namayishning yonulisini belgulep, 1-yoldin Dongkowruk boylap 7-yolghha chiqish, arqidin qizil tagh yonulisi boyiche Shimaliy derwaza (beiming) yoli bilen qaytip kilish planlandi.



Dongkowrukning aldidin otkuche, oqughuchilarghan manta, samsa, we her hil hazir tamaqlarni zorlap, oz ewlatlirining bu rohidin yurugi qanghudek hosh bolghan we hayajandin kozige issiq yash alghan eziz helqimiz menggu hormetke sazawerdur.



Bu yerde shuni iltimas qilmaqchimen. Namayish qoshunimiz yurup 7-yoldin ilgirlewatqanda, resimge tartqan bireylenning qolidin putun lintalarni Tursun, Nurmemet we men chiqiriwalghan iduq. Kiyinki waqitta bu resimning ichkiri olkilerde yudurulghanliqi eytildi we yene surushte qilghinimda, bu resimlerning Turkiyege chiqiriwitilgenliki eytilghan bolsimu, ta hazirghiche yaki Turkiyede yaki bashqa yerde bu resimlerni korush pursitim bolmidi. Eger bu heqqide melumati bar dostlar bolsa, manga uchur berishini heqiqeten halaymen. Chunki olmes minutlarning mengguluk hatirisini korgum bar.

namayish tugep chushtin kiyin yene Aptonum rayunluq Helq qurultiyi Binasining aldigha qaytip kelgendin kiyin, Son Hanliang (Partkomning bash Sekritari, kiyin Beijingda oldi), Helq Qurultiyi sabiq Mudiri Hamudun Niyaz qatarliqlarning oqughuchilar wekilliri bilen korushidighanliqi hewiri keldi. men we Nurmemet qatarliq 5 neper oqughuchilar wekili 2-qewettiki bolumge kerip, ular bilen 20 minutluq bir talash tartish elip barduq.


Men Son hanliang bilen yanmu yan olturup oqughuchilarning bu qehritan soghuqta nime dep kochilarda namayish qeliwaqtanliqi, oqughuchilar heqliq bir telepni otturigha qoysa, hokumetning nime dep jawap bermigenliki digendek mesililerde gep talishiwatqan mezgilimde, Nurmemet Musabay, Hamudun Niyaz'ning qolidin Mikrafunni tartiwilip oqughuchilargha hitap qildi. Nurmemetning oqughuchilargha qilghan hitapnamisini men ichide bolghinim uchun oz quluqum bilen angliyalmidim. Likin Nurmemetning bu jesurliqini weten ichidiki minglighan oqughuchilar hich untup qalmaydu. shu arqiliq Hamudun Niyazning oqughuchilargha biwaste hokumetning teshwiqatni qeliwilishining aldi elinghan boldi. Nurmemetning kallisi bu hil halqiliq meydanda chaqmaqtek ishletti .



uningdin kiyinki 14-Dikabir kuni aptonum rayunluq partkomning oqughuchilar wekilliri bilen uchrishidighanliqi hewiri keldi.Bizning univiristittin 20din artuq oqughuchi bir kichik minibus’ta partkom binasigha barduq. 20 oqughuchining tallinishimu heli bek otkur jengler asasida shekillendi. Chunki partkumdin kelgen hewerde her bir mekteptin 5 wekil kelsun diyilgen idi. Likin biz bu telepni qobul qilalmiduq. Chunki hitaylarning oqughuchilar wekillirining dairisini taraytish arqiliq ete ogun beshimizgha nime ish achidighanliqini hemmimiz bilettuq. Shunglashqa biz otturigha qoyghan shert boyiche, biz oqughuchilargha wekil bolup barmaymiz, hemmimiz ozimizge ozimiz wekil digen pikirde ching turup, bu 20 neper wekilni hichkimning qayturiwitighangha hoquqining yoqliqini eytip ching turiwalduq. Eng ahirida 20 oqughuchi kulke chaqchaq bilen partkum binasigha barduq. Likin 20 oqughuchidin teshkil tapqan bizning univiristitning oqughuchuilirini muzakire zaligha kirishimizge yol qoymay, “ biz 5 kishilik wekil hisawi bilen teyyarliq qilduq, we 5 kishi kirisilen ‘ digen pikirde partkom terep yene ching turiwaldi. Eng ahirida Janabil aldimizgha chiqti. Bizmu jahilliqimizni qilduq, shundaq qelip utqan terep biz bolduq. Chunki bashqa mektepning wekilliri alliqachan yeghin meydanigha kirip bolghan bolup, “ ularmu ichide turup “ eger Xinjiang Univiristidin balilar kirmise bizmu siler bilen muzakire elip barmaymiz” dep turiwalghan iken. Partkom tereptin bu qetimqi munazirige Son hanliang, janabil, Muarip Nazaritining naziri Nur Tiyip, helq hokumetning bash katiwi nejmidin qatarliqlar qatnashqan bolup, oqughuchilardin 40 etrapida wekil bar iduq.



Munazire ettigen saet 11 de bashlinip kech saet 11.30 ghiche dawam qildi. Munazire jeryanida aran saylam, atom sinaqliri we muarip mesilisni muzakire qilaliduq. Mening shehsi chushenjem boyice bolghanda bu qetimqi munazire heqiqi munazire bolghan bolup, oqughuchilar hujumda, partkom terep bolsa mudapiyede turghan idi. Song Hanliang biz otturigha qoyghan suallargha jawap berish uchun, qanche qetim terlep qanche qetim katiwidin yengi matiryal ekirguzushke mejbur bolghan idi. Hetta oqughuchilar washroom’gha barmnaqchi bolghanda Janabil’ning ozi atayin washroom’ning yolini korsutush uchun bizning keynimizdin chiqqanliqini pat pat kulup turup eslep qalimen. Cushluk tamaq uchun ekirgen oruq qoyning shorpisi bolsa, meydandiki oqughuchilarning chaqchaq timisi bolghan idi, we bu chaqchaq udul Janabil’gha berip taqalghan idi.



Shundaq qelip, sohbettin bir netije chiqmidi, we partkumdin Song Hanliang pat yeqinda yene bir sohbet orunlashturidighanliqini eytip kech saet 11.30larda sohbetni ahirlashturdi.



Biz mektepke qaytip kelsek, kadirlar ashhanisida bizge tamaq teyyarlap tughan iken, yene shu jeryanda, biz munazirede bolghan putun kunda, hokumet emeldarlirining bizning univiristitning barliq milli oqughuchilirini bir zalgha solap, “oqughuchlarning elip barghan herkitining qanchilik heterlik ehwal ikenlikini, eger bu herket yene dawamlashsa aqiwitining yaman bolidighanliqini” eytip yeghin achqanliqini angliduq. Yataqqa qaytip kelgende bolsa yataqdashlirimiz bizdin hapa idi. Yeni bizni “ oqughuchilarning teliwide ching turmastin partkomgha boysunghan” digendek bir chushenje ularda shekillengen iken.



Ehwal melum bolghandin kiyin, men , Nurmemet we Helil qatarliq bashqa balilar bilen meslehetliship, yene bir namayish qelish heqqide prinsip qararigha kelduq. Iniq kunini eng ahirida belguleshni bikitip, uchurning sizip qelishining aldini almaqchi bolduq. U waqitlarda bizning oylighanlirimiz towendikidek idi:

“ eger kiler qetimqi namayishni orunlashtursaq, hokumet choqum yene Peyshenbe kuni namayish bolush ihtimalliqi boyice nahayti qattiq tedbir elishi turghanla gep, undaqta biz kiler qetimqi namayishni Jume kunige orunlashturayli, shu arqiliq ular kutmigen kuni namayish qilayli, likin bashqa mekteplerge peyshenbe aqsham hewer qilayli” digen qarargha kelduq. Likinn shunchilik mehpiy qarar alghinimizgha qarimay, oqughuchilarning kiler Jume kuni namayish qilidighanliqi hewiri alliqachan tarap ketken idi. Shundaq bolghinji uchun biz yene bir qetim plan ozgertip, charshenbe aqshimu hewer qelip, 12-ayning 19-kuni yene bir qetim namayishqa chiqiwerduq.

19-kundiki namayishning planlanishi helila etrapliq bolghan bolup, qanche oqughuchi bir qatarda mangidu, qandaq shuarlar towlinidu, qaysi mektepke kimler mes’ul bolidu digendek mesililer heli etrapliqn orunlashturulghan idi. 2 –qetimliq namayishning putun planliri hormetlik Helil’ning yatiqida planlandi.



19-Dikabirdiki namayish hilmu hil tosaqlargha qarimay gerche emelge ashqan bolsimu, muzakire jeraynida Partkom nahayti qattiq qolluq yol tutup, ozlirining prinsiplirini oqup berish bilen, oqughuchilargha sozlesh pursiti bermidi. Mundaqche eytqanda ular ozlirining chishlirini korsetken boldi.



namayish tugigendin kiyin mektepte bolup otken soraqlar, siyasi ugunushler we wahakazlar bolsa, oqughuchilar herkitide kozge korungen kopligen dostlirimizning beshidin otken tebiy weqeler supitide yene hatirlinishqa tigishlik.

oqughuchilar namayishidin del bir yil otkende, yene 1986-yili Dikabirda Sherqiy Turkistanning jenubida otkur haraktirlik, yuqumluq, gheyri tiptiki Jiger kisili tarqaldi. eyni waqitta kozge korungen oqughchilar herkiti wekilliri arisidiki dostluq we hemkarliq dawam qilip kelgen bolghachqa, mushu pursettin paydilinip, oqughuchilarning tehi hayat ikenlikini korsutush we yene bir qetim jemiyet haraktirliq oqughuchilar herkiti bashlash qarar qelindi. Nurmemet Musabay reis, mening muwain reislikimde ziyangha uchrighan helqimizge yardem qelish iane toplash guruppisi quruldi. qisqa waqitta bu guruppining heywisi yene Hitay hokumitini serasimge salghili bashlidi, netijide, Partkomning muawin sekritari parihor hitay Huang baozhang, oqughuchilar yatiqigha kelip, bu iane toplash herkitimizni derhal tohtitishni telep qildi. likin oqughuchilar Huang'ni qurup qalghan momilarni beshi etip yolgha selip qoyup bu herketmi tehimu qizghin halda dawamlashturiwerdi.

bu qetim toplanghan pul, bu herkettin bir yil otkendin kiyin, yeni 1987-yili men Keshker Pidagogika Institutigha oqutquchi bolup teqsimlenginidin kiyinki shu yili Dikabirda, toplanghan pullar Urumchidin melum dostumuz teripidin (wetenda bolghini uchun ismini tilgha almaymen) Qeshqerge ewertildi.

men, Urumchidin kelgen dostumizni, merhum Mehsum, hormetlik Abduqadir Yapchanlarni yenimgha elip, bu pullarni QeshQerning Opal, pahtekli qatarliq yeziliridiki jiger kisili sewebidin weyran bolghan aililerge saq salamet tapshurup, iane bergen qoughuchilar aldidia wezipimizni saq salamet orunlighan bolduq. bu munasiwet bilen 18 yil burun yuz bergen bu weqeningmu nahayti eniq bolup kitishini, oqughuchilar bergen iane pulning del jayigha yetkenlikini kopchulikke bildurup qoymaqchimen.

12-Dikabir mening uchun tarihi bir burulush noqtisi, siyasi hayatmdiki eng mohim weqe bolghan bolsimu hazirghiche bu uluq kunni hatirlesh uchun bir ish qilalmighinimu uchun ozemni nahayti epsis his qelip keldim.

1992-yilining ahirida, Istanbulda Milli qurultay ichilish aldida, hormetlik Memtimin Hezritimge, echilmaqchi bolghan Qurultayning mushu Yashlar herkiti kuni echilishi ucun bir iltimasim bolghan idi. Likin Memtimin Hezritim nahayti sezgur we ich ichidin qaynap turghan weten ashiqi bolghini uchun, 1-qetimliq Milli Qurultayning del oqughuchilar bayram kuni bolghan 12-Dikabir Kuni orunlashturilishigha hel qilghuch rol oynidi. hezritimning bu sezgurliki, yashlar herkitige bolghan alahide ghemhorliqi helqimizning konglidin asanliqche chiqip ketmeydu

kiyinlerde, yeni 1995-yili, Men chetélge chiqqandin 3 yil kiyin tunji qetim Nurmemet bilen Almutida uchrashqinimda, Nurmemet yene shu teklipni otturigha qoyup oqughuchilar herkitining 10yilliq hatire kuni bilen bir ishlarni qelish heqqide nime qilalaymiz dep soridi. u waqitlardiki imkaniyetler bilenmu bu ishlarni emelge ashurlamiduq.

Biz oqush Putturup chiqqandin kiyin bolsa, merhum Mijitning ornini yene bir ot yurek wetenperwer yigitimiz hormetlik Dolqun Eysa toldurup, oqughuchilar herkitini tehimu sistimiliq, tehimu planliq we programmaliq halda elip berip, 1988-yili yene bir qetim keng kolemlik namayish orunlashturdi, we bu seweptin mekteptin heydilip, bir mezgildin kiyin yene chetéllerde yashlar herkitining bashlamchisi bolup Uygjuur helqining azatliq herkitide ochmes izlarni qaldurdi.

12-Dikabir kuni, Sherqiy Turkistan yashlirining, shundaqla putun helqimizning oyghanghan kuni, awazini chiqarghan kuni bolup tarih sehpisidin menggu orun alidu.



elwette 12-dikabir oqughuchilar herkiti huddi men yuqurida tepsili bayan qelip otkunumdek her jehettin etrapliq yezlishqa tigishlik eng mohim bir time bolup, bu herket ustige alghan siyasi chaqiriq we oyghutush kuchi, shundaqla peyda qilghan tesiri hitayda 1919-yili 5-ayning 4-kuni yuz bergen yashlar herkitidin hergizmu az emes. Shunglashqa maqalamning bu bolumide, 12-dikabir oqughuchilar herkitining siyasi ehmiyiti heqqide tohtalmaqchimen.

tepsili yezishimni telep qilghan dostlarning bu yazmamdin kutken jawaplirining bir qismigha ige bolishigha tilekdashmen;


1986-yili 5-ayning 5-kuni Chshluk tamiqimni baldur tugitip, yataqqa barmastin uginiwatqan "New Concept of English" digen dersliktiki yadlashqa tegishlik bir Enggilizche tekstni putturush uchun sinipqa qarap kiliwatqenimda, bizning Fakultit mudiri we hayatim boyi hormitimni ipadilep kelgen ustazim uchrap qaldi we tosattin manga kulumsirep, "aqshamqi 4-may yashlar bayrimi munasiwiti bilen fakultitta orunlashturulghan kechlik olturushta meni kormigenlikini" eytti. menmu ustazimning esli mijezini yahshi bilginim uchun, "ularning bayrimi ozige, bizningmu ozimizning yashlar bayrimimiz bolgandikin, waqti kelgende bille tebriklermiz"dep chaqchaq qildim. bu ariliqlar he dep her heptisi bizni Univiristit Kadirlar Mimanhanisida soraqqa chaqiriwatqan waqitlar bolup, ustazimning bu ehwaldin yahshi hewiri bar idi. manga yene burulup, "biz hayatta kopligen ishlarni beshimizdin otkuzduq, hetta choshqa beqip qaytip kelginimizge uzun bolmidi, hergiz umudingni we ghayritingni yoqatma, bu kunlermu otup kitidu"digen idi.

shunglashqa ta hazirghiche, shu ustazimizni tonuydighan herqandaq birsi Urumchige barsa, mendin shu ustazimgha salap dep qoyushini otunimen.


emdi 12-Dikabir oqughuchilar herkitining esli tarihi we siyasi wezipisige kelsek:



1-,
belkim shu waqitlar Urumchide oqughanlar, bolupmu 1985-yili Urumchidin jenupqa tetilge yolgha chiqqanlar nahayti yahshi eslise kirek, del shu mezgillerde Hitay Hokumiti turkumlep uchigha chiqqan oghri qaraqchilarni we ozliride paturalamighan esheddi jinayetchilarni islah qelish bahanisi bilen hitaydin bizning wetenge yotkigen we yolda manghuche deriziliri tomur rishatka bilen payatlanghan bu aptowuzlarni sanap tugitelmey boynimiz aghrip ketken bir mezgiller idi. elwette bu Gitler Germaniyesidmu korulmigen we hitay hokumiti teripidin Sherqiy Turkistandiki boyni pukulgen Uyghurlargha rawa korulgen horluq siyasitining bir parchisi idi. sani yuzminglarghiche yetip baridighan bu hitay jinayetchiler wetinimiz sherqiy Turkistanning kelgusi hojayinlirigha aylanmaqchi bolghan Hitaylar idi.
mana bumu 12-Dikabir Oqughuchilar herkiti ozining kun tertiwige qoyghan we shu waqitta Sherqiy Turkistanning siyasi tarihida jeryan qeliwatqan hitay hokumitining eng uchigha chiqqan siyasi oyunigha berilgen bir sezgurluk zerbisi idi. kiyinlerde bu jinayetchi hitaylar Sherqiy Turkistanda kopligen jinayetlerni sadir qelip nurghunlighan biguna insanlirimizning jenigha zamin bolghan hikayiler hewer bolup eghizdin eghizgha tarqaldi. shundaq bolghini uchun 12-Dikabir Kuni Uyghur oqughuchilarning bu jinayetchi hitaylar uchunla emes, belki barliq Hitay kochmenlirige nisbeten ochuq ashkara lozunka koturup, "wetinimizning Hitay Jinaytechilirini jazalaydighan jaza lagiri emes"dep waqirishi, del Hitay hokumitining helqimizni aldash wastisi bilen Sherqiy Turkistanda sadir qeliwatqan insan qelipidin jiqqan jinayetlirige bolghan agahlandurush signali idi. mana hazir Hitaylar yene bashqa turluk yol tutup, ohshash jinayetlerni pinhaniy ussulda, yeni Ichkiri olkilerde mahsus baza qurghan IQA'sining bir tutash orunlashturushi bilen, kelgenlerni udulla Poyiz Istansilirida retlik halda kutiwilip tehimu sistimiliq halda dawamlashturiwatidu. shunglashqa Oqughuchilar herkitide koturup chiqqan bu shuar hem siyasi jehettin hem helqimizning qorsiqidiki Hitay hokumitining rezil siyasetlirige bolghan naraziliqni ipadilesh noqtisidin bolsa nahayti chong ehmiyetke ige idi.


2-
12-Dikabir Kuni, yene Oqughuchilar, Milli Muarip heqqide shuar koturup chiqish bilen Hitay hokumitining 1950-yillardin buayan Uyghur muaripigha salghan buzghunchiliqi heqqide ashkara naraziliqini ipadilidi.
bizning fakultuttta burundin qalghan Elektronluq Mikroskop bar ikenduq. likin taki men oqush puttergiche shu mikraskopni kormeyla mekteptin ayrildim. hitay oqughuchilar bolsa bezi Hujeyre tetqiqatigha ait bolghan tejirbilirini mana bu Elektronluq Mikroskop aldida ishliyeleytti.
Hitaylar putun Hitay boyiche retlik besilghan ortaq ishlitilidighan matirayllardin behrimen bolup derske kirse, biz nahayti konirighan, het we grafikliri nahayti nacahr shipigirafta besilghan derslik qollinattuq. bu dersliklirimiz eng az eyni waqittiki otulushke tegishlik sewiyedin 4-5 yil arqida bolatti,. chunki yengidin chiqqan bir kitapni bir oqutquchi terjime qelip bolush uchun bir yil kitetti. undin kiyin shipigrafta u matiryalning beslishi uchun eng az 3-4 yil ochret saqlaytti we qolimizgha kelgende bu matiryallar alliqachan sewiyedin qalghan bolatti. Univiristitimizda bir metbe bolmighan bolghach, barliq matiryallar toqumidek saman qeghezge shipigiraf bilen besilishqa toghra kiletti.


yeni wetinimizdiki eng aliy bilim yurtida bu ehwallar bolghan yerde bashqa yerlerde ehwal nime bolmaqchi idi.

Sherqiy turkistanning jenubiy we shimalidiki muarip ehwalliri bolsa insanning ichini ichishturatti. Kiyinki yillarda oqughuchilar herkitining yene bir parlaq yultuzi Hormetlik dostum we sepdishim Dolqun Eysa, Sherqiy turkistanning muarip ehwalliri heqqide nahayti pakitlik tekshurush doklati we qimmetlik hojjetler toplap, helqimizning qanighan yarisi bolghan bu pajiage bolghan sezgurlikni yene hessilep dawamlashturdi. Likin mana hazirgha kelgende Sherqiy turkistan milli muaripi tuptin yoqutulush girdawigha chushup qalghan weziyette turuptu.


Uyghur helqi muaripta qed koturmey turup kelgusidin qattiq umut kuteleytti? Dimekki milli muarip bir milletning mewjutliqining asasi. Hitayning milli muaripimizgha qaratqan tuptin yoq qelish wehshi siyasiti eslide uyghurlarni yoq qelishqa qaritilghan milli dewlet siyasitidin ibaret ikenliki mana kun otkensiri ozini ashkariliniwitiptu.



Milli oqughuchilarning aspirantliqqa qobul bolishi, chetéllerde oqushi digendek mesililer bolsa 1985-yilliri chush korsek ishengumiz kelmeydighan ehwallar idi. likin shu mezgillerde her yili hitayda eng az 30.000 gha yeqin hitay dewlet hirajiti bilen chetéllerde bilim alatti.
12-Dikabir kuni Uyghur oqughuchilar del bu shuarni koturup chiqish arqiliq, uyghur helqining qurtulush yolining bilim bilen bolidighanliqini, hokumetning uyghurlargha qaratqan sawatsiz qaldurush siyasitining alliqachan bilingen bir riyalliq ikenlikini, we bu ehwalning derhal ozgurishi kirekliki heqqide qisqa likin keskin halda oz meydanlirini bildurgen boldi.


3-,
shu yili yuzbergen atalmish saylam heqqide oqughuchilar koturup chiqqan shuarmu, hokumetni helila oygha salghan mesililerning birsi bolup, Partkom bilen bolghan Munazire jeryanida bu mesile eng az 6 saet waqtimizni aldi. yeni Son Hanliang, her nime qelipmu nime uchun Tomur dawametning reislikke saylanghanliqini chushenduralmidi, we oqughuchilar otturigha qoyghan "teyinlengen reis"digen pikir aghdurulup tashlinalmidi.
bu mesile eslide helila mohim ehmiyetke ige bolup, taki shu waqitqiche, hetta hazirghiche Hitay hokumiti biz kimni teyinlisek shuni qobul qilisen digen mentiqe boyiche herket qelip kelgen idi. jemiyettin we bashqa sahalardin shu waqitqiche aptonum rayunning reisi bolghan shehske nisbeten bundaq kuchluk inkasqa duch kelmigen idi.
oqughuchilarning shu qetimqi saylam mesilisini otturigha koturup chiqishi, eslide Hitay hokumitige bolghan bir signal bolup, helqimizning ozlirini bashquridighan emeldarlarning kim ikenlikige kongul bolidighanliqini, ozlirining jenigha yeqin, ozlirige hizmet qilidighan kishilerni wezipide korushni halaydighanliqidek riyalliqni ustun awazda hokumetke bildurgen idi. gerche oqughuchilar namayishi bilen hokumetning reislikide bir ozgurush bolmighan bolsimu, helqning bolup otkenlerdin narazi ikenlikini ashkara bildurush noqtisidin intayin mohim ehmiyetke ige idi.


4-,
tughut cheklsh mesilisimu Uyghur oqughuchilar kongul bolgen eng mohim mesililerning birsi idi. shu yilliri, hitayda baldurla bashlanghan planliq tughut dewlet siyasitining milli aptonum rayunlarghiche kengeytish heqqide qarar maqullanghan yil bolup, 10-ayda echilghan Aptonum rayunluq helq Qurultiyi yeghini, hokumet saylamlirini tugetkendin kiyin, bu siyasetni emilileshturush heqqide belgulime chiqirish basquchida idi. oqughuchilar herkitidin kiyinki mezgillerde bolsa bu siyaset taki 1988-yilighiche Sherqi Turkistanda emileshmidi we shu yilidin bashlap mehsus qarar we belgulime chiqirip, bu siyasetni keng kolemde yolgha qoyushqa bashlidi.
gerche bu yerde oqughuchilar namayishi bilen Uyghurlargha qaritilghan tughut cheklesh siyasiti 3-4 yil kichikturuldi deyishke qolimizda toluq asas bolmisimu, hich bolmighanda oqughuchilarning bu mesilige sezgurluk bilen ige chiqqanliqi, del Hitay hokumitige berilgen bir signal idi. epsuski qarshiliq we naraziliq uzliksizlikke ige bolalmighini, ige bolushqa hem sharayit yar bermigini uchun, bugunlerge kelgende milyonlighan narside bowaqlirimiz ana baghridin yulup elinip, sowetke tashliniwatidu.


5-
atom yadro sinaqliri heqqide Hitay hokumiti helqimizdin yoshurghan eng chong tragidiyelerning birsi del Atom yadro sinaqliri we uningdin kelip chiqqan her hil balayi apetlerdin ibaret.



men 1987-yili oqush putturushtin burun teyyarlighan bir ilmiy maqalamda Sherqiy Turkistanning muhit bulghunishi heqqide azraq izdengen idim. mening izdinishim muhittiki ziyanliq maddilar toghurluq bolup, kop miqtarda ishlitilgen dihqanchiliq doriliri, we ekologiyelik zenjir sewebidin bu zeherlik maddilarning eng ahirida ozuqluq pramidasi boyiche insan salametlikige qandaq tesir qilidighanliqi toghurluq idi.
izdinish jeryanida, ichkiri olkilerde neshir qelinghan bezi maqalilarni korush pursitige erishken idim. shu waqittiki sanliq reqemler esimde qalmaptu. likin insanni urkutkidek istatiskilar bar idi.
1998-yili Engiliyelik Muhpirlar bilen, hazir Engiliyede yashqatqan hormetlik dostum Enver Tohti'ni "Yipek Yolidiki halaket"namliq bir hojjetlik film ishlesh uchun wetenge yolgha salduq. tima asasen radioaktipliq maddilar we bularning insanlargha bolghan ziyini toghurluq bolmaqchi idi.

qaytip kelgendin kiyin, filmning ishliguchisi Rechard nahayti chochugen asasta, "Biz Urumchidin eliwalghan bir osumluk postining Engliyede Radioaktipliq derijisni eniqlap chiqtuq. putun dohturhanidikiler heyran qaldi. bunchiwala yuquri ikenlikini men qati oylimighan ikenmen"digen idi.
dimekchimenki, wetende hazir gheyri tughuluwatqan bowaqlar, bilinmigen kiseller bilen yash yash turup olep kitiwatqan qerindashlirimiz, hetta ozliri yashashqa mejbur bolghan eco-systimining radioaktipliq bilen bulghunishi netijiside, barghansiri sarghiyip, olum bilen jan talishiwatqan, dawalinishqa qudriti yar bermigen milyonlarche qerindishimiz del bu halaketning qurbanliridin ibaret.
wetinimizdiki osumluk yipinchilirining azlap kitishi, qush turlirining kochup kitishi, kollerning qurup, asmandin yaghidighan seriq chang tuzanglarning pewquladde derijige berishi qatarliqlar, yene bu apetning netijiliridin ibaret.
men Biolog bolghunum uchun, bu mesile taki oqughuchuluq dewrimdin bashlapla mingemni qurchilighan mesilierning birsi idi. shu seweptin, Engiliyelik Muhpirlar film ishlesh teklipi bilen men bilen uchrashqanda, men bu timini teklip qildim we filmmu del shu tima boyiche ishlinip chiqti. bu munasiwet bilen, gerche arimizda hichqanche qoyuq alaqe bolmighan sharaitta, mening teklipimni qobul qelip, hayatining hiyim hetirige qarimay tewekkulchilik bilen, bu filmning ishlinip chiqishi uchun asasliq rol oynighan Engiliyediki hormetlik Dostum Dohtur Enver Tohti ependige yene bir qetim aliy hormitimni bildurimen.
helqimizning mana bu seriq apetning ziyinini esirler boyi tartidighanliqidek achchiq riyalliq bolsa her daim yurukumni puchilaydu.
oqughuchilar herkiti mana bu halqiliq mesilini ozlirige shuar qelish bilen nahayti aqilane herket qilghan bolup, hitay hokumitining wetinimiz helqighe, wetinimizning mohitigha salghan buzghunchiliqigha nisbeten roshen haldiki naraziliqini ipadilep chiqqan.
yuqarqi timilar, mana bugun aridin 19 yil otken bolsimu, yenila Sherqiy Turkistan dawasi bilen shughullunup kiliwatqan teshkilatlarning asasliq timiliridin ibaret bolup turuptu.
bu digenlik shu waqitlardiki bu oqughuchilar herkiti we uning bashchilliri, wetinimizning omumi weziyitini nahayti yahshi kuzetken, mesililerning yiltizini bayqighan, helqimizning sezgurliklirige ortaq bolghan, hitayning jan tomurigha hujum qilalighan jesur oghlanlar bolup, bularning bu qehrimanliq ish izliri kelgusidiki kopligen qerindashlirimiz uchun nemune bolushqa dawal qelidu.
12-Dikabirning yashlar bayrimining resmi halda wetinimiz Sherqiy Turkistandimu tebriklinishi hemmimizning yurek arzusidin ibaret.

Unregistered
12-12-11, 14:42
Bu makalini okup hakikatan ayni wakittiki sawakdaxlirimni,aliy maktap hayatimni,xu wakittiki aliy maktap hayatimdiki kiz okuguqilirimizning,okutkuqilirimizning hakikatan talantlik,akillik,jasur,pidakar,mehriban,ak kongul bir awlat uygur millitining ang gullangan yirakni koralaydigan, uygur millat naslining ang janlangen zamani ikanligini hazir man qongkur tonup yattim.aliy maktaptiki guzal okuguqilik hayatlirimni asligande hazirgiqe konglumning bir yeri yihlaydu.hakikaten 12-dikabir uygur okuguqi kiz-yigitliring dawrini, uygur tarihining ang yetixkan bilimlik ,ahlaklik uyghur okuguqilar dawri disak bolidu.apsus ,kizil hitay ,uygur tarihidiki bir awlad nasil harektirlik uygur ogul-kiz yigitlrining bu ang yuksak maarip dawrini turluk yollar bilan yokatti!! bularni we hazirki dewrimizdiki uygur maarip sestimidiki uygur yigit -kiz okuqilirimizning arisige ,hitayning turluk hiligarlik bilan salgan parkliklarni oylisam yurigim sekilip ketidu....?!!!
12-Dikaber ukuguqilar herkiti hakikaten uygur tarihi dawrining ang yuksak dawri!!!!
Bu kun ,bu dawrdiki okutkuqi -okugiqilar ,uygur ogul-kiz yigitlirining janggiwar rohi manggu isimdin qikmaydu!!
12-dikaber dawri hakikaten guzal aslima, guzal uygur dawr idi!!!

Unregistered
13-12-11, 10:40
http://www.rfa.org/uyghur/service_onecolumntop?encoding=latin

Unregistered
14-12-11, 07:17
80-yillarning ali mektap oqughuchiliri heqiqeten jenggiwar, ghayilik idi.