PDA

View Full Version : oz teghdirini ozi belgilesh (qisqiche terjime)



bilermen
14-11-11, 16:31
eger oz teghdirini ozi belgilesh xelqarada itirap qilinghan qaide pirinsip bolsa , undaqta u nime uchun gherbi iran , sherqi timur ,tibet ,keshmir we bashqa rayonlargha ,bashqa mustemlike rayonlargha qollinilghandek qollinilmaydu ?" dep sorighan iken Yves Beigbeder , isimlik xelqaraliq bir erbab.

Bugun dunyada texminen 140 tek az sanliq gurup yaki millet oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqini keskinlik bilen otturigha qoyuwatidu .shundaqla birleshken doletler teshkilatining musteqil doletlerge wakaliten oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqini qollash yuzisidin ilip barghan kushluk tekitlesh lirige qarimay Hich bir dolet oz teritoriyesi ichidiki goruplarning oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqini itirap qilghini yoq ! undaqta bu soz nimige qaritip eytilghan ?zadi birleshken doletler tashkilati az sanliq millet yaki goruplarning oz teghdirini ozi belgilishige kapaletlik qilalamdu yuq ! ?

qini qarap baqayli oz teghdirini ozi belgilesh digen zadi qandaq nerse ?

gerche oz teghdirini ozi belgileshning hazirghiche bir yengi menasi bolmisimu likin erbablar uning esli kilip chiqish menbeside Prizdent Woodro wilson teripidin otturigha qoyulghan dep birlikke kelgen .1916 - yili Prizdent Woodro wilson uni ozining 14 nuxtisida oz ichige aldurghan .shundin kiyin ,dolet qurultiyi oz teghdirini ozi belgilesh ning roshen pirinsipliri heqqide iniq qilip oz toxtamnamiliride tepsili tilgha almighan ehwalda erbablar oz teghdirini ozi belgileshning mutleq halda dolet qurultiyining hoqoq sistimisining rohida oz ichige ilinghan muqeddes medinileshturush mesuliyitining ichide digen qarashqa qoshulghan .

dimekki oz teghdirini ozi belgilesh amrika pirizdinti teripidin otturigha qoyulghan bolsimu likin unung iniq shertliri iniq qilip korsitilmigen . mundaqche qilip eytqanda , qaymaq , qetiq , seriq may we irimchik ..........ning hemmisi suttin chiqidu dimek u sut ichide bar , likin unung zadi yalghuz nime ikenligi iniq qilipkorsitilmigen , shunga bundaq iniq emes nersini her kim oz xahishi boyinche chushendurushke heqliq , chunki unung iniq chushendurulgen korsetkuch belgilimisi yuq !

1945 -yili , oz teghdirini ozi belgilesh her xil mustemlike astidiki millet we doletler teripidin kushluk qollashqa irishken we bara bara birleshken doletler teshkilatining nizamnamilirge kirguzulgen . 1960 -yilighiche oz teghdirini ozi belgilesh omumliship dunyaning her qaysi jayliridiki xelqaraliq sot we edliye meslehetchilirining pikirliride tilgha ilinip rayonluq teshkilatlarning nizamnamilirige pikir qilip sunulghan we kopligen muhim xelqaraliq kilishimlerde korunerlik nesbetni igelligen . bugun oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi "qayil qilarliq" dep kongul bolinidu we xelqarada adetke aylinipketken qanunlarning bir qismi qatarida her qaysi musteqil doletlerge mejburi tingilidu .u xelqaraliq qanunlarning addi bir pirinsipi emes bolupla qalmay belki her bir puxrada bolushqa tigishlik bir hoqoq dep qarilish bilen birge herqandaq bir insani hoquqtin behri ilishta aldinqi shert dep qarilidu . likin oz teghdirini ozi belgileshning diqqet tartqudek tonulishigha qarimay , doletler arisida we erbablar arisida oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqining olchimi we zadi kimning bu heqte nisiwisi barliqi heqqide kushluk qoshulmasliq mawjut .
Xelqaraliq qanunlargha asaslanghanda bu oz teghdirini ozi belgilesh digen hoqoqmu ikki qisimgha bolinidiken .bu hoqoq chetel kuchlirining mustemlikisi astidiki lerge bolsa qattiq cheklimilik bolup .bu tashqi jehettin oz teghdirini ozi belgilesh dep tonulghan ( bununggha bizning wetinimiz sherqi turkistan del chushudu) , bu yuquride dep otulgen bashqilarning mustemlikisi astidiki milletlerning oz ishlirini mustemlikichilerning arilishishisiz bashqurush hoqoqini biridu .

shundaqtimu beziler mustemlike astidiki yaki chetel teripidin ishghal qilinghan milletlerge oz teghdirini ozi belgileshning cheklimisi yuq, biraq u shu yerde yashawatqan az sanliqtin tartip yerlikkiche we chigra ichide yashawatqan barliq puxralargha ohshash birilgini yaxshi deydighanlar bar .bu ichki jehettin oz teghdirini ozi belgilesh dep tonulghan bolup shu yerdiki az sanliq yaki yerlik puxra bolsun oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi biridu ( yeni biz aptonomiye telep qilsaq oxshashla shu biz bilen yashawatqan bizdin bashqa az sanliq millet we shu yerde turuwatqan xittaylarnignmu bu hoqoqtin nisiwisi bar diegn lik bolidu ). qandaqla bolmisun bu yerde ichki jehette oz teghdirini ozi belgileshning az sanliqqa yaki yerlik milletlerge bergen hoqoq olchimi toghrisida qoshulmasliqlar mawjut . beziler ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh bolunup chiqish hoqoqini oz ichige alidu deydu . beziler keskinlik bilen ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh peqet az sanliq we yerlik puxralarning qanunluq siyasi uslupta ozige wekillik qilidighan bir dimgoratik hukumetni tallash hoqoqidinla ibaret deydu .
tashqi jehettin oz teghdirini ozi belgilesh

bu xeliqlerning chetel kushlirining arilishishisiz musteqil bolush hoqoqi . bu hoqoq birleshken doletler teshkilatining bir doletning yene bir doletning zimin putunligige arilishishini chekleydighan asasliq pirinsipi .bu hoqoq birleshken doletler teshkilatining mustemlike astidiki milletlerning mustaqilliqini itirap qilishtiki pirinsiplirida pedezlengen bolup , unungda korsitilgen " beqindi milletning chetellik biqindurghuchi miletke boysunushi , ularning hokumranliqi bolishi , asasliq kishilik hoqoqini ret qilidighan ezguchi qanun tuzumliri bolishini telep qilidu .bu birleshmish milletlerning pirinsipligha zit hem dunya tinchlighini yukseldurush hemkarliqigha tosalghu .

bu yerde dimekchiki , her qandaq milletning sirtqi kuchke qarita oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi bar , likin bir birining zimin putunlikige arilashmasliqi kirek digen gep chiqidu . bu diyilgini mustemlike astidiki doletning musteqil ayrim dolet bolushni BDT mu chekleydu digen gep chunki Xittay BDT gha eza bolghanda ozining zimin tiritoriyesini we chigrisini BDT gha tizimgha aldurup qanunluq qilip bolghan BDT da wetinimiz sherqi turkistan Xittay tiritoriyesining ichide we unung zimini hisabida . tiximu iniq qilip eytqanda BDT nizamnamisida korsitilgen oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqigha turtke bolidighan amillar yene choqum chet'ellik teripidin boysundurulup hokumranliq qilinghan boysundurulghan beqindi milet bolishi , hem beqindurghuchilarning ezguchi qanun tuzumliri we beqinghuchi milletning asasi kishilik hoqoqi ret qilinghan bolishini telep qilidu . bu yerde qeti uzup iytish kirekki uyghurlar xittaylarning ozlirini iziwatqanliqini we ang adettiki kishilik heq hoqoqlirining depsende qiliniwatqanliqini xittay qanunliri arqiliq ispatlap xelqarani ishendurelmeydu . chunki xittay ning qanunlirida yerlik milletni ochuq ashkara kemsitidighan yaki izidighan hich bir maddisi yuq hettaki qorchaq bvolsimu aptonum rayonning chong bashliqliri uyghur . mana shunigndin koruwilishqa boliduki oz teghdirini ozi belgileshning tunji qedimidila uyghur meghlup bolidu .

dimekchiki ; birleshken doletler teshkilati ene shundaq mustamlike astidiki milletlerning mustaqilliqini qollisimu likin bu shertler shu mustamlike milletke yurguzuliwatqan bolishini telep qilidu . Yeni 1. mustemlike millet choqum mustemlikichi milletke biqinghan bolishi , 2 . ularning hukumranliqi astida bolishi , 3. biqinghuchi milletning asasliq kishilik hoqoqlirini ret qilidighan qanun tuzumlirining bolishini telep qilidu . shunga bu birleshmish milletler teshkilatining pirinsipliri bilen qarmu qarshi ( ozi qollaymiz deydu , likin yuqurida korsitilgenlerni telep qilidu )shunga bu zitliq dunya tinchliqigha tosalghu boliwatidu .
yuqarqi nuqtilar birleshmish doletlerning her xil mesililerni bir terep qilishlirida mueyyenleshturulgen bolup bu hem mustemlike milletke hem mustemlikichi milletke oxshashla mas kiliwiridu . towende her ikkisige qarap chiqimiz .

Eneniwi mustemlike chushenchisi .

1960 - we 1970 - yillarda asiya , afriqa we latin amrikilirida tashqi jehettin oz teghdirini ozi belgilesh nahayiti meshhur bolghan bolup bugun mustemlike qilinghan milletlerning tashqi jehettin oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi dawaliri asasi jehettin mawjut emes .bu biz bilgen mustemlike qilishning resmi buzulghanliqila bolup qalmay belki hazirqi emiliyetke qarighanda " asasen yer sharidiki hemme tiritoriyeler digudek bir musteqil doletning igidarchiliqi ichide "(28).

hazir qi mustemlike astidiki milletlerning tashqi jehettin oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqini dawa qilidighanlarning azlap kitishige asasliq rol oynighan yene bir amil , ilgiriki mustemlike qilghuchi doletlerning ozidin ilgiriki mustemilichi ustazliri teripidin oz meyliche siziwilinghan chigralarni ozining qanunluq chigraliri dep idiyiside qobul qilghanliqida .bu idiye 1963- yili , addis ababa yighinida afriqiliqlar birleshmisi teshkilatida eifopiye bash ministiri teripidin bayan qilinghan .shu chaghda u "hettaki hazirqi chigra xeritiliri ilgiriki mustemlike qilghuchilar teripidin sizilghan chigra xeritisi bolsimu uni hormet qilish bugunki hemme afiriqiliqlar uchun paydiliq "digen (29) .hazir mustemlikichi milletke qarita tashqi jehettin oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi dawaliri ning tesiri asasen yoq ! . qandaqla bolmisun biz chetel hokumranliqi amiligha shundaqla bir doletning yene bir doletning ishigha arilishishigha nezer salghan cheghimizda bundaq dawalarning sanining kopiyiwatqanliqini korimiz .

Chet'el Hokumranliqi

bugun eneniwi mustemlike astidiki milletlerning oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi dewaliri gha oxshimaydighan yeni bir doletning yene dolet tin oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqini telep qilish dewaliri kundin kunge orlewatidu . qandaqla bolmisun chetel hokumranliqi digen uqum eneniwi hokumranliqni oz ichige almaydighan gha qeder kingeytildi .
bugun kunlerde chetel hokumranliqi eskiri kuch bilen ( bir doletning eskiri yene bir dolette turush ), ihtizad bilen , ( bir dolet yaki gorupning yene bir doletning ihtizadini monopol qiliwilishi )we medeni jehettin ( ijtimai jehettin monopol qiliwilish ) yeni bir dolet medniyitining yene bir doletke mejburi tingilishi arqiliq boliwatidu .

eskeri jehette : yeqindin biri her xil doletler teripidin sirtqa qarita oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqqini telep qilish dawaliri ilip birildi yeni mesilen , Lebanon , Suriye we Israiliyening eskerlirining oz tupriqida turushigha qarshi naraziliqi bildurdi . Panama ,amrika eskerlirining oz ziminida mawjut bolup turushini ret qildi ,we yapuniyening okinawa arilidiki yerlik xeliq , amrika eskerlirining 12 yashliq yerlik puxra qizgha basqunlchiliq qilishidin kiyin amrika eskerlirining bu zimindin ayrilishini telep qildi .
Ixtizadi jehette: tereqqi qiliwatqan 3 - dunya ellirining tereqqi qilghan doletlerning ixtizadi hokumranliqigha qarita ozlirining oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqining yitersiz ikenlikini tilgha ilip kongul bolushke bashlidi .bu hisdashliq ,belkim birleshken doletler teshkilati ixtizadi bolumning generali Gert Rosenthal teripidin qayil qilarliq derijide bayan qilinghan bolishi mumkin , u mundaq digen " Miningche her qandaq ajiz bilen kushluk otturisidiki munasiwet te kushluk netije qazinidu .bu dolet derijisidiki mesililerde keng tarqalghan bolup , u ixtizadi jehette ajiz dolet bilen kushluk dolet otturisidiki xelqaraliq mesililerde yuz biridu .we yene dunya tertipliride yuz biridu ........Latim amrikisi bilen Carabbian oz teghdirini oz qoli bilen ilishi we ozlirining tengsiz bir dunyada yashwatqanliqidek pakitqa qayil bolup bizning bu dunyani ning ishlirini bashquruwatqanliqimizni ten ilip oz rolini jari qildurushi kirek" .

Chetel ixtizadining hokumranliqi - her xil doletler nurghun shekilde yuz bergen , yeni nurghun miqdarda qerzge boghup qoyush , xelqaraliq maliye jemiyiti we dunya bankisining idilogiyeni asasi shert qilghan qerz pulliri , tereqqi qilghan doletlerning tereqqi qiliwatqan doletler ge tixnikini monopol qiliwilishi , bunuggha hazirqi yapuniyening ilghar tixnikilarni monopol qiliwilip sherqi jenubi asiyadiki xoshnilirigha bu tixnikilarning singip kirishini kontirol qiliwilishi kuchluk misal bolalaydu .
Medeni jehette - bir doletning yene bir doletning ijtimai medeni yiti ustidin hokumranliq qilishi sewebidin shu yerdikilerning oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqining yitersiz ikenligini dawa qilishi qerellik mawjut . mediniyet jehette oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi ni her xil xelqaraliq ittipaqlar buning ichide xelqaraliq siyasi , ixtizad we medeniyet heqliri teshkilati we xelqaraliq puxralarning heq telep we siyasi hoqoq teshkilatlri din menbe ilishqa bolidu .
mesilen ,xelqaraliq puxralarning heq telep we siyasi hoqoq ehdinamisining 27 i maddisida shundaq diyilgen ," kishining tewelikide..... , az sanliq ning ozliri yashawatqan jemiyette ozlirining mediniyitidin behri ilishi , dini itiqad paliyetlirini ochuq ashkara ilip baralishi we ozlirining tilini ishlitishtin ibaret hoqoqi hergizmu ret qilinmaydu .
hazirqi kunde medeniyet jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi dewaliri her xil millet we guruplar teripidin telep qiliniwatidu .
mesilen , bilgiyediki firansuzche soizleydighan Walloon lar ozlirining mediniyitining Gollandiyediki Fleming lardin tuptin perqlinidighanliqi we Firansiyening Alsace Lorraine diki nimische sozleydighan ahale , tilning bir milletning mediniyitining eng muhim amili ikenligini asas qilip ozlirining mediniyet jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqini yolluq diyishiwatidu .
chetel hokumranliqi sewebidin tashqi jehetke qarita oz teghdirini ozi belgilesh ( meyli u , ixtizadi , medeni we eskeri jehettin bolsun ) hoqoqi dawaliri ning yuksilishi bilen bir waqitta bu dawalar dawamliq gaslarning quliqigha chushuwatidu .emiliyette xelqaraliq jemiyet nahayiti az sandiki ehwallarni hisapqa almighanda xeliqlerning chetel hokumranliqidin azat bolush hoqoqliri heqqide hich qandaq herket qollanmidi .

Ichki jehettiki oz teghdirini ozining belgilinishi .

Oz teghdirini ozi beligeleshning her qaysi jehetlerdiki pirinsiplirigha kore ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi dewaliri eng yuksek pellige koturulup xelqaraliq erbablar we doletler arisida kop de talashlar qozghighan . hazirqi kop sandiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi dawaliri ning kop sandikiliri asasen ichki qisimdiki oz teghdirini ozi belgilesh dewasi bolup hisaplinidu . ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh dawalirining mumkinchiliki roshen halda jenubi afriqidiki kop sanliqning hakimiyet yurguzishidek otkunchilik arqiliq tihimu algha surulgen we pelestin mesilisining hel qilinishigha qarap tereqqi qildurulghan. likin yiqinda ilip birilghan canadaning Quebec olkisidiki omumi xeliq saylami shundaqla shimali amrika qitesidiki qara tenliklerning Louis Farakhan bashchilqiidiki mustqil bir islam ummiti bolush heriketliri tilgha ilinmighan .
ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoq dewalirining koplikige qarimay , zadi bu ichki qisimdiki oz teghdirini ozi belgileshning heqiqi menisining nime ikenliki toghrisida kushluk talash tartish mawjut . birlikke kelgen ikki xil jawapning biri , ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi peqetla bir wekil dimgoratik hokumet bolush hoqoqidinla inbaret dise ikkinji xil jawap ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh az sanliq we yerlik puxralarning mawjut bolup turuwatqan dolettin ayrilip chiqip ozining musteqil dolitini qurush hoqoqinimu oz ichige alidu deydu .

Ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh te wekillik hokumetning bolishi

xelqaraliq puxralarning heq telep we siyasi hoqoq xitapnamisining 25 - maddisida shundaq korsitilgen . her qandaq puxraning ,A .biwaste yaki erkin tallighan wekilliri arqiliq biwaste ammiwi ishlar bilen alaqilishalishi , B . ammiwi we barawer saylam , hem mexpi saylam biliti arqiliq we yaki saylighuchilarning erkin azade raziliqi bilen heqiqi turdiki qerellik saylash we saylinalishi . C .normal barawerlik asasida oz dolitidiki memuri ishlar bilen uchrishalishi qatarliq heq hoqoqlargha " her qandaq puxraning 2- maddida tilgha ilinghan her qandaq perqsiz we sewepsiz cheklimisiz bu heq hoqoqliri we pursiti bolidu .
likin bularning ichidiki shu ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi ni tekitliguchilkerning ,wekillik hokumet bolush cheklimisi arisidiki talash tartishlirigha qarimay yenila ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgileshning wekillik hokumiti bolushqa qarita neziriyiwi we emiliyet jehette her ikki tereptin cheklime mawjut .
neziriyiwi jehette - wekillik hokumetning heqiqi mahiyiti heqqide qoshulmasliq mawjut . bezi doletler wekillik hokumet gheripche dimgoratiye tusini almisimu bolidu , shuning uchun biz ning hokumet sheklimiz resmi wekillik hokumet dep dawa qilidu .
mesilen ; Roslar 70 yildin artuq komunistik hokumet sheklini resmi wekillik hokumet dep kelgen . shundaqla afriqidiki her xil doletler " wekillik hokumet dimgoratik hokumet bolmisimu bolidu" digen .yene bashqa sherqi asiya doletliri " gheripche dimgoratiye shekli sherqi asiya doletlirige toghra kelmeydu " digen . tiximu ichkirilep nurghun kop sandiki xalqaraliq erbablar gheripche usluptiki hokumet shekli ning tixi xelqaraliq qanunlarda resmi bash koturup chiqmighanliqini likin shu terepke qarap kitiwatqanliqining shekilliniwatqanliqigha qoshulidu .

ikkinjidin , hettaki doletler gheripche usluptiki hokumet sheklining heqiqi turdiki wekillik hokumet qurushning birdin bir muwapiqiyetlik yoli digen qarashni qobul qilsimu likin yenila , gheripche usuldiki dimgoratiye , qarar - kopchilik teripidin maqullinidighan bir idiyege asaslanghanliqi uchun az sanliqining menpeeti dawamliq kop sanliq teripidin nezerge ilinmaydu . shunung uchun ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi dawamliq az sanliqlar teripidin dawa qilinip dimogratik hokumet shekillendursimu u , bu az sanliqning heqiqi turdiki ichki jehette oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqigha kapalatlik qilammaydu . bugunki kunde undaq ishlar qalmidi . dimgoratik hokumet astida yashashqa tigishlik az sanliqlar yenila wekillik hokumet saylash hoqoqidin ayrilip qiliwatidu , shundaq qilip ularning ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi ret qiliniwatidu . bulargha Awustiraliyediki Aborijinlar , Yapuniyediki Koriyelikler we amrikidiki yerlik indiyanlar mesililiri kushluk pakit bolalaydu .
eger biz ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqining neziriye jehetti cheklimilirini bosup otup wekillik bir hokumet saylash ni wujudqa chiqarghan teghdirdimu bezi bir bizning shu hoqoqlirimizni ajizlashturush uchun xizmet qilidighan emili cheklimiler yenila mawjut .
ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgileshning asasi bolghan muwapiqiyetlik wekillik hokumet bolushi uchun choqum xeliqler bolupmu az sanliqlar wekillik hokumet sayliyalaydighan adil we erkin saylam ilip birilishi kirek . birleshken doletler teshkilati nurghunlighan yerlerde adil we erkin saylamni bisim qiliwatqan bir waqitta , doletler oz dolitidiki saylamning , bolupmu oz dolitining chigraliri etrapida yashawatqan az sanliqlargha nisbeten adil we erkin ilip birilghanliqini kapalatke ige qilidighan her xil usul we tixnikilarni ijad qilip tereqqi qilduruwatidu .

bu tixnikilar , 1 . saylighuchilarning saylash shertlirini kontirol qilish shuning bilen hokumet saylishini xalimaydighanlarni saylam sirtida qaldurush . mesilen ; Kambodiya ozining saylam qanunini ustiliq bilen lahiyalap saylighichilargha eng az bolghanda ata anisidin birining witnamda tughulghan bolush shertini qoyush arqiliq witnamliq kochmenlerning saylash hoqoqini ret qilghan . mushundaq oxshash usul Nambiye hokumiti arqiliq qollunulup jenubi afriqiliq turghun ahalini saylam sirtida qaldurghan .

2. bu yerde yene bir puxralarni mejburi herketlendurush arqiliq saylighuchilarni kontirol qilidighan tixnika bar . bu nurghun usullarda bolidu . bosniya herzigovina da bu usul yoshurun saylighuchilarni zimindin qoghlap chiqiriwitish yeni meshhur irqi tazilash usuli arqiliq ilip birilghan . bashqa usullar yene Morokko da yuz bergendek oz dolitidiki saylighuchilarni toplash uchun yoshurun saylighuchilarni bashqa bir zimingha yotkiwitish usuli we Riwandada yuz bergendek yoshurun saylighuchilarni olturush usuli ......digendekler .

3. dolet teripidin qollinilidighan az sanliqlarning ozining wekillik hokumitini quruwilishining aldini alidighan saylam saxtiliqi shundaqla saylam sanduqini buzuwitish arqiliq xeliqni bir nechche qitim saylam ilip birishqa yol qoyush we saylash qa urunghuchilarni qorqutush tixnikisi . belkim buning eng yaxshi misali 1995 - yili Haitida ilip birilghan saylam bolishi mumkin .
birleshken doletler teshkilatining bu saylamlarni aktipliq bilen nazaret qilishigha qarimay yenila ademni xijil qilghudek kop sanda az sanliqlarning adil we erkin saylamgha qatnishish pursitidinn ayriwitish mesiliri yenila dawamlishiwatidu .
Ichki jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh - bolunup chiqish hoqoqi

otken soghuq munasiwetler urushi dewride meyli chichenler , jenubi sudanliqlar , Quebec likler yaki kurdlar bolsun hemmisi asasen oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi ni telep qilishta ayrilip chiqish hoqoqini asasi orungha qoyup dawa qilghan . doletler bolunup chiqishning birleshken doletler teshkilatining dolitining zimin putunlikige kapaletlik qilidighan qanunlirigha xilapliq qilinidighan liqini tizlik bilen korsitip la qalmay buning yene Uti Posseditis Juris ( bu latinche soz bolup menisi Urushtin ilgiriki doletning mulki . bur bir xelqaraliq qanun orgini bolup urushta olja ilinghan nerse we ziminlarning ozining bolidighanliqini qoghdaydighan xelqaraliq qanuni organ ) ning telimatlirighimu buzghunchiliq bolidighanliqini , az sanliqlarning bundaq hoqoqining yoqliqini nahayiti tizlik bilen korsitip otken .

Uti Posseditis Juris bolsa burun sizilghan chigra we tiritoriyelerning hormet qilinishini telep qilidighan qanun teshkilati . bashqiche qilip eytqanda , doletlerning zimin putunligi shundaqla burun qurulghan chigra yaki tiritoriyeler meyli ularning ichide yashawatqan yerliklerge qarimastin ozi xalighanche siziwalghan bolishidin qeti nezer hormet qilinishini telep qilish bilen birge yane bolunup ayrim bolush hoqoqini telep qilghuchilarningmu qollighuchisi. mundaqche qilip eytqanda hem unimu hem bunimu qollaydu hichkimningkini xata dimeydu . qollighuchilar yene shuningdimu ching turudiki "tiritoriye yaki ziminning teghdirini xeliq belgileydu , tiritoriye yaki zimin xeliqning teghdirini belgilimeydu . heqiqi kishilik hoqoqtin behriman bolush choqum bolunup ayrim bolush hoqoqini oz ichige alidu digen qarashta ching turudu .

qandaqla bolmisun bolunup ayrim bolush hoqoqigha hisdashliq qilghuchilar mu yene shuni korsitiduki , hemme az sanliq goruplarning bundaq hoqoqi bolmaydu , bundaq hoqoqqa irishishke layaqetlik bolush uchun choqum towendiki xususiyetlerge ige bolishi kirek deydu .

1. ozining zimini we ayrim millet ikenliki iniq bolghan az sanliqlargha qarita, sistimiliq ilip birilghan kemsitish we izish shekillirini hasil qilishi .
2. dolet ichide mawjut bolup turuwatqan ayrim liqi iniq perqliq bolghan jamaet yaki jemiyet bolishi shundaqla kuchluk turdiki bolgunchilikni qollaydighan topliship olturaqlashqan rayon bolishi .
3.yengi bolunup chiqqusi dolet bilen kona mustemlikichi dolet atturisida eger ozliri ozlirini bashqursa tinchliq bolidighan we mesile hal bolidighan riyalliqqa uyghun kilechekning bolishi .
4 . merkizi hokumetning muresseleshturup hel qilishni ret qilishi .
( qeni biz ozimizni we wetinimizni mushu 4 alahidilikek silip baqayli eger biz oz teghdirimizni ozimiz belgilesh yoli arqiliq muradqa yitimiz deydikenmiz . )

bu telepler qandaqla bolmisun kop miqdardiki az sanliq gurupqa nisbeten kemsitish ishliri hokumetning igidarchiliqida emes . mesilen ; Misirda yashawatqan koptik xiristiyanlar misirning hemme yirige az azdin tarqitiwitilgenliki sewebidin topliship olturaqlashqan rayon yaki tiritoriyesi bolishi kirek digen telepke uyghun kelmeydu .yene shundaqla mushu telep astida kuebeclikler we az sanliqlarning , ularni kemsitip izidighan tuzumler shekillenmigenliki uchun ularningmu ayrim musteqil bolush hoqoqliridin ayriwitilgen .bu shuning uchunki ular ayrim musteqil bolushqa peqetla ayrim til we mediniyini bolghanliqini la asasi sewep qilghan .

hettaki eger birer alahide gurup mushu dairidiki bolunup ayrim bolush teleplerning hemmisini teyyar qilghan teghdirdimu ular yene yene bir chong atalmish xelqaraning itirap qilishi digen asasliq otkeldin otishi kirek .
shuning bilen bir waqitta eger bu dolet qobul qilinsimu xelqara qanunda kona doletning yingi doletni itirap qilishqa mejburlaydighan qanun yuq bashqiche qilip eytqanda itirap qilish bek baldur dep qarilidighanliqi sewebidin qanunluq hokumetke qarita xelqara qanungha boysunmidi dep qalpaq keydurup murekkep egri bugri qanuni yollar arqiliq muamile qilinishi mumkin .
nimila bolmisun bu yerde xelqara teripidin qobul qilinghan qandaq chaghda mawjut nerse dolet dep tonulidighanliqining olchemliri bar .


mesilen ; Montevideo doletlerning hoqoqi we mejburiyiti ehdinamisida itirap qilinish uchun 4 olchem delil qilinghan .1. iniq bir zimingha ige bolush . 2. muqim ahale bolush .3. teshkillengen hokumet bolush.4. chetel bilen munasiwet qilish iqtidari bolush . qoshumche qilip I.C.J ( xelqara liq edliye mehkimisi ) 4- olchemge " bu bir doletning itirapqilinishi uchun choqum orundilishi kirek" dep qoshup qoyghan . likin mushu olchemlerning hemmisige yitishmu itirap qilinishqa kapalatlik qilammaydu .tuzukreki , bir doletning itirapqilinishining qarar qilinishi emiliyette dawamliq yingi doletning qanunluq olchemlerge uyghun kelgenlikidin bolmay belki siyasi qararlardin bolidu .


xuddi bir erbab digendek " kop sandiki doletler bolgunchilik herketlirini itirap qilishi ta qanun we siyasetni arilashturup qarar qilidu . emiliyet shuni ispatlighanki , doletler bolgunchilik herketlirining musteqilliqigha ipade bildurgende dawamliq mewhum doletke bolghan siyasi hisdashliqi emiliyettiki qanunluq doletke qarighanda muhim bolidu . hokumetler adette ichki urushtiki dushmenlikke qarita ipade bildurgende asasliqi qanunluq dolet bilen bolghan munasiwet yaki resmiyetke qarimastin belki ozlirining siyasitini asasliqi salmaqliq bilen hisaplanghan eskeri jehettiki lazimetliklerge qaritip ipade bildurudu . chunki itirap qilish bolgunchilik herketning yengi hem bolghusi dolet bolush bolmasliqigha biwaste tesir qilidu . .
Tarix bizni yingi doletni itirap qilishning eng muhim qismining ozining siyasi mempeti uchun qarar chiqirish ikenlikige nurghun deliller bilen teminleydu .

mesilen ; yeqinda yuz bergen kushluk bir misal . "Shake hands with devil" .( alwasti bilen qolilishish ) digen kitapni yaki filimni korsingiz bu yizilghanlarning kushluk heqiqet ikenlikini biliwalalaysiz .


sovit bilen amrikining efofiyening bolunup chiqishida , qandaq qilip efofiyediki gherpche hokumetning markisizimchi doletke aylanghanliqi , tiximu yeqinda bolghan Quebec liklerning 1995 - yildiki omumi saylamdin kiyin ozlirining kanada din bolunup chiqishini ozlirining tallishi din kore amrikining ununggha qandaq pozitsiye bildurushining hemmidin muhim ikenliki toghrisida munaziriler bolghan .amrika " musteqil quebec ning itirap qilinishi qanuni asaslardin kore amrika ning ixtizadi memepetige bekrek tayinidu .amrika quebec ning qayta kilishilgen turlerde kilishishini muwapiq dep qaraydu" digen .
neziriye jehettiki arqa korunushke qarshi yeqinda ikki dane baltiq doliti we ilgiriki yugusliwagiye xelqaraning itirap qilinish mukapatigha irishti . 1991 - yili amrika baltiq doletlirini resmi musteqil dolet dep itirap qildi . shundin kiyin bashqa doletlermu egiship itirap qildi . 3 baltiq doliti ozlirini birleshken doletlernign yingi ezasi dep itirap qildi . qandaqla bolmisun bu doletlernign itirap qilinishi dawam qilip kiliwatqan xahish bolmastin xelqaraliq jemiyetning tuyuqsizla bolgunchilik herketlirini itirap qilishini asas qilghan bolup pirizdent G . bosh ning tili bilen alahide ehwal diyilgini tuzukrek . bu bu baltiq doletlirining 1920 - yili roslar qoshuwilishtin burunla musteqil dolet we doletler ittipaqining ezasi ikenlikidin bolup bu baltiq doletlirining itirap qilinishi peqetla adettiki qanunlar diki bolunup ayrim bolush hoqoqidin kore qanunsiz yutuwilinghan tiritoriyelerge cheklik derijide bekrek mas kilidighanliqidinla ibaret . yuquridiki oxshash analiz otturra asiyadiki doletlerning musteqilliqining itirap qilinishighimu mas kilidighan bolup bu doletlermu bolshiwiklar inqilawidin burun hemmisi ayrim ayrim dolet idi .

yeqinda yuz bergen ikkinji qitimliq itirap qilish herkiti yugusliwagiye mesilisining itirap qilinishi bolup yawrupa jemiyiti resmi halda kroatia , Slovenia ni 1992 - yili 1- ayning 16 - kuni itirap qildi . 4 aydin kiyin birleshken doletler kroatia . slovania we bosna herzegovina ni resmi halda ozlirining ezasi dep qobul qildi . bundaq itirap qilishlar bekmu alahide bolup ularning itirap qilinishidiki asasliq sewep musteqilliq uchun keng kolemde quralliq toqunush bolghanliqi . bashqilirigha nisbeten ularning bolgunchilikini itirap qilish bashqiche eytqanda" bolgunchiliktin kore doletni parchiliwetken yaxshiraq" tinla ibaret .

kop sandiki perqler hel qilghuch rol oynaydu . yengi doletlerning xelqaradin itirap qilinishi asasliqi bu doletlerning kona doletning parchilinishidin kilip chiqqanmu yaki peqetle medhiyeleshke erziydighan bolgunchi kuchlerning burun mawjut bolghan dolettin bolunup musteqil bolush urnushliri bilen bolghanmu? digenge tayinidu . bezi erbablar diyishidu " Yugusliwagiyediki kilishturguchi elchiler shuni itirap qiliduki yugusliwagiye emiliyette jumhuriyetchiler teripidin bolunup chiqqan bolmastin emiliyette parchiliwitildi ". emiliyettimu sotsiyalistik yugusliwagiye sovittin kiyin eng axirqi basquchqa kilip qalghan bolup yalghuz sirbiye we montenegro la uni yoqitiwiteleytti .

dimek yengidin musteqil bolghan doletler ilgiriki yugusliwagiyening parchilinishidin kiyin kilip chiqqan doletlermu yaki heqiqi turde musteqilliq uchun herket qilghanlarmu digen bu sualgha tixi iniq jawapyuq . xelqara jemiyet yenila qachan qaysi bolgunchilik herkitining itirap qilinishi toghrisida yenila birlikke kelmeglik .

eng axirida bolgunchi kuchler musteqilliqqa we xelqaraning itirap qilishigha irishken teghdirdimu yene bu yerde ilgiriki hami doletning yene kuchlinip bu doletni kontirol qilishi we kontirol qilishqa urunush mumkinchiliki bekmu kuchluk . bolgunchilik heriketliri eger ilgiriki hami dolet eskeri kuchke irishse yaki unung qanun tuzumliri bolunup chiqqan yingi dolette tarqaq halattimu saqlinip qalsa undaqta, yengi dolet ozining ichki yardimige tayinipla muwapiqiyet qazinalmaydu . delil shuki ottura asiyadiki doletler musteqil bolghan bolsimu yenila rosiyaning eskeri we ixtizadi kontirolliqida .bu ehwal bezi xelqaraliq erbablarni shu sualni sorashqa ilip barghan " bolunup chiqip ayrim bolush oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi uchun kuresh qilishning eng ali mukapatimu ?"

oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqining xelqaraliq qanunlarda qollinilishi shundaqla meshhur dolet erbabliri teripidin tilgha ilinishliri we buning kishilik hoqoqtin behri ilishtiki eng muhim heqiqi behri ilish tek muhimliq lirigha qarimay xelqarada dawam qiliwatqan bu chushenjidiki mujimellik bunung uchun koresh qiliwatqan dewagerler ning qelbide unung heqiqi tesirining ijra qilinish mumkinchilikini towenletmekte .

tashqi jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqlirini dawa qiliwatqanlarning peryadliri dawamliq turde gas larning quliqigha chushuwatidu . doletler bir doletning yene bir dolet ustidin ixtizadi we medeni jehettiki oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqini nahayiti az itirap qilidu . shuning bilen bir waqitta mustemlike dewrining axirlishishi , barliq mustemlike dairisidiki lerning oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqining axirlishishinimu ozi bilen birge ilip keldi .

ichki jehette oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqlirigha qarita xelqaraliq siyasi oyunchilar peqetla wekillik hokumet teshkil qilish jehette ilhamlandurush biripla qoyidu andin uzun otmeyla qisqa ozgertidu . doletler ozlirining hokumitini qanunluq wekillik hukumet dep ching turudu , az sanliqning ozlirining wekillik hokumitini sayliwalmasliqi uchun saylamda saxtiliq ishlitidu , saylighuchilarni keng kolemde qirghin qilidu .

ichki qisimda oz teghdirini ozi belgielsh hoqoqini dewa qilip bolunup chiqishni yaqlighuchilar nurghun mushkulatlar bilen ilishidu , ular ozlirining mushundaq bir hoqoqi barliqini namayish qilip bildurush bilenla qalmay yene xelqaraliq siyasi oyunchilargha yiterlik siyasi we ixtizadi ilhamlar bilenmu teminlishi kirek .hettaki itirap qilinghan bolsimu burunqi hami doletning ularni qaytidin kontirol astigha almasliqi kapaletke ige emes . yeqindin biriqi doletlerning emiliyiti shuni ispatlighanki doletler bolgunchilik herketlirini itirap qilishta diplomatik itirapqilghandin kore peqet hisdashliqla qilidu . yillardin biri kopligen bolgunchilik herketliri bolunup chiqishqa muyesser bolghan bolsimu likin itirap qilinishta meghlup bolghan . mesilen . nigiriyediki biafra we kongo diki katanga . likin baltiq dingizidiki teleylikler bolsa alahide ehwal dep ayrilghan .bu bularni eneniwi bolgunchilik dep perqlendurgen ., chunki ular sovit ittipaqi ularni qoshuwilishtin burunla ayrim musteqil dolet idi . ilgiriki yugusliwagiye jumhuriyiti belkim bolgunchilik dep itirapqilinmasliqi mumkin likin yingidin peyde bolghan doletler kona doletning parchilinishidin kilip chiqqan doletlerdur .

bugunki kunlukte minglighan ademler mujimel bolghan oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi digen nishanida chichenistandin tartip jenubi sudan , ilgiriki yugusliwagiyedin tartip kurdistan ghiche olturuliwatidu . (emdi bu yolda olush nowiti sherqi turkistanliqlargha kelgen bolsa kirek )
ularning bu heqtiki izdinishliri ularni putlikashanglar bilen tolghan axiri halaket lik , pushaymanliq we itirap qilinishning yiterlik bolmasliqidek halta kochigha bashlidi . likin bu xelilqler oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi digen bu katta sozning weznining siyasi istilistikiliqidinmu bekreq qimmetliq bolishini umut qilip ozlirining hayatini yene shu yolgha tikiwatidu .
shunga ular oz teghdirini ozi belgilesh hoqoqi digen sozning belkim bashqa bir heqiqi menisining barliqini umud qilip dawamliq olidu .
menbe google search self determination main artickle , by Halim Mores . yaghuchi ozi kishilik hoqoq adwukati qanun pakultitini putturgen ,

Unregistered
15-11-11, 05:24
assalam terjima kilip paydilik matiryallar bilan taminliginingizge rahmat. birak ....?
bu dunya hazir zomigerlerning ,manpaetqilerning,kuqluklerning dunyasi bolup ketip baridu.sizning makalingizdiki oz tegdirini ozi belgilesh kozkarkarxi biz uygur millitige kaysila nuktilar teripidin togra kelsimu,bu madde yukuride dap otken dunya zorawan kuqlirining manpaiti togra kelse dunyage bar kuqi bilan texwik kilip zorawan kuqining kanuni maddisi kilidigen,ixige togre kelmisa uygurlarge ohxax ajiz milletlerning jenining bariqe wakirisimu kanuni kuqi bolmigen bir sepseti pikirdin ibaret halas...! karimamsiz,liwiya prizinti kazafining halini...? kazafimu oz tegdirini ozi balgilash kanun maddisini bilmamdu..?gerp dolitimu oz tagdirini ozi belgilash kanuni boyiqe kazafi homutige hormet kilixi kerak idi,apsus yukurde digandek zorawan kuqluklerning halisa kanun kilidigan,halisa kuruk sozdin ibaret bir kozkaraxtin ibaret!! dunyade kazafidinmu diktator kuqler bar!!! dimakqi bolginim biz uygurlar mustakillik yolida turluk yingi qikkan pikir kanunlar arkilik mustakillik dawasi kilmaslikimiz,qunki bu hil yingi pikir kozkaraxlar zorawan kuqlerning oz manpaaiti uqun otturige koygan tozaktin ibaret dap quxunimiz kerak.buningge misal kaltursek:hitay kommunistlarning uygurlar ustidin qikiriwatkan yillarqe turluk kanuni siyasetler karimakka uygur millitige paydilik ,emiliyatte hitay millitining manpaati uqun qikirilgan kanun siyaset ikanligini biliximiz kerak.yani biz makalida diyilgan sutning hakiki mahiyitining sut ikanligini biliximiz,ketik,serik may,erimqik..katarliklarni korgande sutni untup kalmaslikimiz kerak!!!