PDA

View Full Version : Uyghurlar Qet'ellerde Khanqilik Put Tirep Khalalaydu?



Dr. Khahar Barat
08-11-11, 02:41
Mening Dr: Qahar Barat ependining bu maqalesini bu meydangha chaplap qoyushumdiki sebeb,towendiki uzun bir jumle sozidur. bek konglumge yeqip ketti.yalghuz Moskiwa Deryasila emes, Dunyaning hemme yerige terilip kettuq inshaallah tutimiz, we :" Uyghur sortluq mewe Derihi " atilip uzun zaman sortimizni saqlap yashaymiz.

Endi Dr: Qahar Barat ependining yazghanlirigha qoshulmaydighinim, Yil az, egerde ozlirimiz yashawatqan Yatlarning Yurtlirida Asimilatsiyeliship ketsekmu hem az digende yuz yil ketidu. chunki qoyup turaylik gheyri Dindikilerning yurtliridiiki bizlerni, hetta Ikki Heremdimu yetmish-seksen yildin beri Qanni sap turup kelgen heli jiq Uyghur aileler bar, gep bu yerde shu yurtta Uyghurlarning sanining az jiqlighigha baghgliq.






Bu hudi hoylimizda bir obdan osivatkhan orukni yulup apirip Moskiva deryasi boyigha sanjip khoyghandek tutkhini tutup khalghini yokhtek bir ix.

.







Uyghurlar Qet'ellerde Khanqilik Put Tirep Khalalaydu?

Dr. Khahar Barat

50 yil, kopimizning ehvali xundakh. Bizning tilimiz, mediniyetimiz ve Uyghurlighimiz ballirimizge otkende yokhap, aran xu dinimizla sakhlinip khalidu. Koqmenlik ana-yurtin ayrilixla emes tughulup osken yurt, jamaet, urukh-tukh'khan, dus-burader, bir putun hayat ve barlikh ijtima'i munasivetlirimiz bilen hoxluxux, ozimizni hiqkim tonumaydighan yat bir elge apirip taxlax dimektur. Bu hudi hoylimizda bir obdan osivatkhan orukni yulup apirip Moskiva deryasi boyigha sanjip khoyghandek tutkhini tutup khalghini yokhtek bir ix. Hiqkhaysimizda bundakh musapirlikh hayatkha yahxi teyyarlighimiz yokh idi. Yat elde jan bekhix uqun khevetlep eghir okhux, ixlex, horlukh tartix ve paytek boluxkha mejbur boldukh. Aldi bilen hemmimiz birdek tevelik kirizsige uqurmakhtamiz. Bezilirimiz Turklerning arisigha, Uzbeklerning arisigha ve musulmanqilikh'kha urunup bakhsakhmu kirelmey yurimiz. Eng yahxi qikhix yol ozimizning mediniyet jemyetlirini khurup qikhix. William Jamesning kharixiqe bir jemiyet ezalarning tirixqanlighi bilen gullinidu. Xehsi aktiplikh jemiyetning kholluxisiz uzakh'kha barmaydu. Xung'a sohretpereslik ve xehsiyetqilikni khoyup kolliktivizimlikhi kuqluk namsiz khehirmanlardin boluximiz kerek. Bizning baylighimiz tapkhan pulimizgha kharap bolidu, emma menivi jehettin behitlik bolux uqun jezmen melum qong, ehmiyetlik ixlar bilen bent boliximiz kerek. Bizde birmu Uyghurning kholi tegmigen, kholgha elixkha tegixlik yuzligen saheler turuptu. Biz hilihem jikh yerlerde baxkhilar tetkhikh khilidighan obiktit bolup turivatimiz, emilyet xuki, bizing tejirbimiz yokh, vahtimiz khiskha ve kuqimiz qeklik bolghanlighi uqun xundakh nurghun ixlargha qolimiz tegmeyvatidu. Mana muxundakh kunlerde koz aldimizda hemmimizge teng kelivatkhan palaketlerning tunjisi ballirimiz ana tilini yokhatmakhta! Ehval qet'ellerdiki hemme Uyghur ailliride ohxax, ballirimizning tili Amerka, Australiye, Kanada ve Engilyelerde Englizqe, Erebsitanlarda Erebqe, Girmaniyede Girmanqe ve hetta Turkiyedimu Turkqe qikhmakhta. Balidigen xu, sirt, yesli ve mektepte nime til bolsa xuni uginip kiridu. Biz bu yahxi ixmu yaman ixmu, khandakh khilix kirek dep oylap bakhmidukh. Kopqiligimiz balilarni boluxigha khoyup berip, ve hetta khollap, khuvetlevatimiz. Biz bu doletlerge asimlatsiye boluxkha, oy elixkha ve yarimas ballirimizgha miras khalduruxkha kelmigen. Bizning qet'ellerde Uyghur bolup yaxap khiliximiz millitimizning kozini eqixkha, ozimizni dunyagha tonutuxkha paydisi kop. Emma bu 50 yil, 100 yil bilen putidighan ix emes. Kiqik milletlerning, musapirlarning qong milletlerge yem bolup ketixi bir dunya haraktirlik apet. Asimlatsiyege kharxi kurexmu bir qong dunyaviy birliksep bolup BDT nurghun kuq ajritip kop tillikh ma'arip ve ana tilda uginixni terghip khilmakhta.

Qet til bizning qetke qikhiximiz ve qikh'khandin keyin jan bekhip khiliximizdiki bir eng eghir otkel, biz tehi bu kovrugining yerimini besip otmey turup, ballirimiz osup yetilip, quvur-quvur qet tilliri qikhixkha baxlavatidu. Biz buning yirakh akhvitini oylimay, ozimiz ugunup bolalmayvatkhan bu leniti tilini balilirimizning bir qiraylikh sozlevatkhanlighidin memnun bolup, khoxulup birge sozlevatimiz ve ugunivatimiz. Normal veziyette ballilarning tili boxugidin Uyghurqe qikhidu, qet tilini yeslidin ugunup kiridu. Bu qaghda ata-ana aldida tallaydighan 3 yol bar. Biri qet tilige erengsimey khet'i Uyghurqe gep khilix. Ikkinqisi Uyghurqe bilen qet tilini arlaxturup sozlex. Birinqi yolda balilar khox tillikh bolup qikhidu. Bundakh balilar yekke tillikh balilargha kharighanda zirek bolidu. Ular bir mesilini ikki hil terjime khilip kuzitidu. Bir tilni artukh bilix yengi bir bilim dunyasigha yol eqix dimektur. Elvette ikki tilni teng ugunux bir tilgha kharighanda khiyin ve uzun bolidu. Bu jeryanda balilarda khaymukhux bolup, mekhsidini uhturalmay khiynilidu. Yeslidikilerge Uyghurqini, oyde qet tilini arlaxturup sozlexke baxlaydu. Bu bir normal emma aqkhuqlukh mezgil, bundakh qaghda ata-ana oyde izqil Uyghurqe sozlex, balining qet tilini arlaxturup sozlixige purset bermeslik kerek. Melum mezgil otkendin keyin balilar ana til bilen yesli tilining baxkha til ikenligini, sirta qet tilqe, oyde Uyghurqe sozlimey baxkha amal yokhlighigha kozi yetip asta-asta ikki yerde ikki hil sozlexke baxlaydu. Khox tillikh balilar ene axundakh qong bolghan. Gerqe ularning tili yekke tillikhlardin 1-2 yil keyin qikhsimu akhiviti yahxi bolidu. Millitimiz tarihdiki ve hazirkhi ulukh alimlirimizdin qet til bilmeydighanlirini koz aldimgha kelturelmeymen.

Ikkinqi hil yolni tutkhan ata-anilar xu yaxavatkhan hayatning besimigha uqrap, balilirining koz aldidiki menpe'etni oylap, etirapida ozliridin baxkha hiqkim ixletmeydighan yarimas aile tilini taxlap, khiynilip bolsimu ballirigha baxkhilarning "ana tili" ugitivatidu. Mesilingin khorkhunuqlukh akhiviti xuki biz hergiz qala tilimiz bilen bala telep khilidighan khqkhaq til, ekhil ve bilimlerni teminlep berelmeymiz. Balilar bilen bizning arimizdiki ortakh "qet til" sevyimizning yukhuri-tovenligige kharap 5 yil, 10 yil jikh bolsa 15 yil sozuluxi mumkin. Emma berbir bu musabikhida yengilip arkhida khalimiz. Yillarning birsigha otkensiri balilirimz aldida "tigimiz" ajiz, pikirimiz bir yerge kelmeydighan erzimes ademlerdin bolup, munasivitimiz kundin-kunge yirakhlap, ahiri kelgende biologiye jehettinla khandax yat mehlukhlargha aylinip khalimiz. Siz 15 yaxkha kirip khalghan, 20 yaxkha kirip khalghan Uyghurqe bilmeydighan baliliringizni koz aldingizgha kelturup bekhing.

Uqinqi hildiki ata-anilar bir kheder kop bolup, nurghun hallarda ikki til otturisida enikh qigra ajratmay, balilirigha ung'aylikh tughdurux uqun toghra kelgen yerige kharap Uyghurqe bilen qet tilini arilaxturup sozleydu. Emiliyette hiqkhaysi tilgha paydisi yokh. Arilaxma tillikh muhit iqide balilar imkankheder bir ung'ay qikhix yoli izdexke tirixidu. Ular bu jehette nahayti sezgur bolup, Uyghurqining sirtta akhmaydighan bir til ikenligini emma ata-anisining qet tilinimu bilidighanlighini bilip khalsa ularda bir tallx hokhukhi barlighi hekh'khide bir heterlik signal berip khoyghan bolimizde, vakhti kelgende balilar tuyukhsiz Uyghurqe sozlexni ret khilip turivalidu. Arlaxma tillikhtin yekke tillikh'kha yeni Uyghurqigha kharxi kurex jeryanida undakh ata-anilar kopinqe yengilidu. Ular ata-anisini qet tilgha boysundurup bir khanqe yil beht-saadet iqide yaxaydu. Emma baxlanghuq mektepning melum siniplirigha qikh'khanda ata-anisining koqmen ikenligini, qet tilining qeklik ikenligini perkh khilinixkha baxlaydu. Balining eng kop bilim ve ekhil telep khilidighan yillirida ata-aniliri bir qette kharap khalidu. Ata-ana, mektep ve jemiyet balilar terbiyisining 3 qong menbesi. Ata-anilar, til tupeylidin balliri aldida nupuzini yokhatkhandin keyin uning nirisida khandakh adem bolup qikhixi mektep bilen jemiyetke baghlikh bolup khalidu.

Tilini yokhatkhan balilarni asasen Uyghur dimisimu bolidu. Beziliri ata-anisining insaviy tupeyli Uyghurlargha ve Uyghur mediniyitige hisdaxlikh bilen kharaydu. Emma tili bolmighaqkha arilaxmaydu, eyminidu ve ozini tartixkha mejbur bolidu. Khalghanlirida undakh avarqilikhmu bolmaydu. Bu hil balilarning hekhikhi hayat kirizsi balaghetke yetip mustekhil yaxaxkha, dos ve muhebbet tallaxkha otkende baxlinidu. Ular ozlirini milliy teveligini yokhatkhan kiqik bir yengi kheblining ezasi ikenligini baykhap rohi azaplikh ve yalghuzlukh his khilixkha baxlaydu. Biz balilirimizni qet tilini sudek sozleydu, yahxi ixlarni tapalaydu dep pehirlenginimiz bilen balilirimiz undakh addi oylimaydu. Ular ozlirining gunasiz bir yahxi millitidin ayrilip, baxkha toplargha hem kirelmey yitim oghlakhtek yurgen akhivitini ata-anigha hormet bolmaydu. Kelguside bu balilar khandakh insanlar bilen oylunup, biz khandakh nevirlerning arisida khalimiz, huda bilidu. 70-yilning ahirliri idi, Beijingda Burhan Xehidining oyige anqe-munqe berip turattim. Bir yekxembe kuni, bir top nevirliri buvisini korgili kelip, hemmisi Hitayqe "yie yie" dep buvayning qorisige olaxti. Rexide apay heyran khalghanlighimni korup derhal "Bizde millet ayrimqilikh kozkharax yokh, dunyada hemme millet ohxax." degendek sozlerni khilip ozlirini akhlighandek khildi. Yene bir millet dahisiy Abdukerim Abasofning khizi Amerika Bostongha kelip, bir yil turup bir Uyghurgha arlaxmay ketiptu.

Balilarning tili xu ailining milliy ghoruri ve terbiyesini axkailaydighan bir eynek. Ballilarni yat millet khilivetix Guandunglikhlargha yaraxkhini bilen biz uqun yokhulux. Bizni dunya bilmeydu. 80-yillardin burun, Amerika ve Yavrupalarda aran 2-3 oyluk Uyghur bar ikendukh. Biz dunya boyiqe hemmidin yirakh solunup khalghan millet. Aldirap-tinnet milliligimizdin vaz keqip belkim obdanrakh ix tipiviliximizgha ve ya yabanqilarning khoynida biraz rahet yaxaviliximizgha paydisi boghini bilen millet bizge ihtiyaj. Tekqilirimizda Uyghurqe kitap-jornallar bolsun, jemyetlirimiz Uyghurqe siniplarni aqsun, ozimizmu daim Uyghurqe okhup, Uyghurqe yezip turayli. Til-yezikh ixlitip turmisa gallixip ketidighan nerse. Bu jehette Uzbeklerni olge alsakh bolidu. Ular ozlirining kuqluk milli ghorurini tiklep alghan. New Yorkta bezi Uzbek ailliri bilen tonuxtum, ular 19-esirlerde Khokhandin qikhip ketken bolup, u yerdin Avghanstangha berip, Avghandin Turkiyege ve Turkiyedin Amerkigha koqup keptu. Emma oz iqide Uzbek tilini hiq taxlimaptu ve buningdin keyinmu taxlimaydighanlighi inikh. Uning eksiqe Namengen tereplerde muxu 50 yil iqidila 2 milyon yerlik Uyghur “Uzbek” bolivaptu. 2 milyon, bu hazirkhi zaman Uyghur tarihidiki eng qong yokhuluxlarning biri! Bizning ghorurimiz nege ketti? Ras biz xunqivila bir yarimas helkhmu? Dunyadiki 20 doletke tarkhalghan 38 Turki milletlerning iqide Uyghurlar tarihta eng mediniyetlik millet bolghan. Biz ming yil burun ulukh Uyghur impiryesini khurup, seltenetlik Manihey, Budda ve Hiristiyan dini mediniyetlirini yaratkhanda baxkha Turkler yaylakhlarda khoy bekhip yurgen. Dunya muzilirida sakhlinivatkhan minglarqe khedimkhi Uyghur khol yazma fdagiminitliri arisida Uyghurqe terjime khilinghan nurghun Hindistan, Hitay, Yonan ve baxkha milletlerning esil eserliri yatmakhta. Turk-Islam edibiyatida bizning “Divan Loghatin Turk” be “Khutadghu Ghublig” khatarlikh eserlirimiz oqiretning eng aldida turidu. Uyghur oghli Elixir Nevayning sansiz biyixliri tehiqe hiqkhaysi tilda tolukh nexir bolup bolmidi. Epsuski 15-esirdin keyin yipek yoli ixtin khilip bizning yurlargha hiqkim ayakh basmas bolup 500 yillikh uzun jahaletke kirip kettukh. 20-esirning baxlirida millitimizde oyghunux hili tiz boldi. Biz hazir Hitayda 2-qong maarip hesaplinimiz. Buning asasini oz zamanida Taxkent ve u yer bu yerge qikhip okhup kirgen tot tok tok ziyalilirimiz tiklep qikh’khan. Qetke qikh’khan qaghda ular aran savadini biler, okhighini 2-3 yil jikh bolsa 4 yil ikendukh. Eger biz ozimizni bir kheder mediniyetlik dep hesaplisakh bu netijiler axu ziyalilirimizning omur ejirsidin kelgen. Ularning hemmisi digidek 10-20 yildin logeyde yetip, tayakh-tokhmakhning tigide turupmu kholini khelemdin ayrimighan. Bugun her-birimizning khungida birdin Toyota turupmu kholimiz bir khur het yezixkha barmayvatidu. Uyghurqe gezit, jornal ve kitaplar mediniyitimizning olgen yaki tirik ikenligini korsutudighan bir pakit. Qet’ellerde biz uqun bularni qikhirix ung’ngaygha tohtimaydu, tapaviti yokh bir ix metbu’atqilar tirajigha tatinip jan bakhidu. Azlighimizgha bakhmay yene kelip yezilixtinmu bax tartkhili tursakh akhivet nege baridu? Adette bir ziyali bilen jan bakharning perkhini oyidiki kitap tekqisidinmu kharap bilvalghili bolidu. Tilimizni, mediniyitimizni khedirlex eng esil peziletlirimizning biri. Aldi bilen sen ozengni khedirlimiseng baxkha hiq kim khedirlimeydu.

Hazir qet’eldiki bir ikkinqi evlat Uyghur balliri asasen Uyghur ana tilidin mehrum qong boldi, nurghunlirining Uyghurqe savadi yokh ikenligini korvatimiz. Usmurlirimizning sani kundin-kunge kopeymekte, bu balilarning til mesilisini derhal hel khilix uqun bir yurux ana tili derisligige muhtajmiz. Bizde Uyghurqe mektepler asasen yokh bolghaqkha ata-anilarning balilirigha mualim boluxigha, kitaplar bilen birge CD ve DVD larni khoxup berixke muhtajmiz. Arimizdin jezmen milletning ghemini yeydighan khabilyetlik ziyalilirimiz meydangha qikhip bu boxlukhni tolduridighanlighigha uzun otmey otmey balilirimizla emes qonglarmu teng behrimen bolidighan eng esil Uyghur elipbe, hikaye-qoqek, xiir, makhale-temsil ve munevver eserlerning meydangha kelidighanlighigha ixinimiz.


2004-yil Iyun Amerkidin

IHTIYARI MUHBIR
08-11-11, 02:45
Mening Dr: Qahar Barat ependining bu maqalesini bu meydangha chaplap qoyushumdiki sebeb,towendiki uzun bir jumle sozidur. bek konglumge yeqip ketti.yalghuz Moskiwa Deryasila emes, Dunyaning hemme yerige terilip kettuq inshaallah tutimiz, we :" Uyghur sortluq mewe Derihi " atilip uzun zaman sortimizni saqlap yashaymiz.

Endi Dr: Qahar Barat ependining yazghanlirigha qoshulmaydighinim, Yil az, egerde ozlirimiz yashawatqan Yatlarning Yurtlirida Asimilatsiyeliship ketsekmu hem az digende yuz yil ketidu. chunki qoyup turaylik gheyri Dindikilerning yurtliridiiki bizlerni, hetta Ikki Heremdimu yetmish-seksen yildin beri Qanni sap turup kelgen heli jiq Uyghur aileler bar, gep bu yerde shu yurtta Uyghurlarning sanining az jiqlighigha baghgliq.


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE






Yuquridiki yazmamning astigha oz imzamni etishni untulup qalghanlighim uchun ozur tileymen.


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE