PDA

View Full Version : Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta (6,7,8,9,10)



Unregistered
01-11-11, 09:22
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(6)
Aptor: elsöy

Amérika gurohining térorgha qarshi urushi pakistanning bisadaqetmenlik bilen qollushi we xitayning yoshurun halda elqaide qatarliq teshkilatlargha yardemde bolushi, térorgha qarshi urushni süyistimal qilip ottura asiya tupraqlirida tesir daire yaritishqa urunushi amérika gurohini biaram qilishqa bashlidi. Sowit ittipaqi parchilinip musteqil bolghan bu jumhuriyetlerge amérika guruhi uzundin buyan nahayiti zor qiziqish bilen közütüp kelgen bolup, uning ilgiriki yillarda özbekistan bilen bolghan türük munasiwetliri rossiye we bashqa ottura asiya jumhuriyetlirini biaram qilip kelgenidi. Aڧghanistan amérikining asiya sitratigiyiside sowit mezgilidin tartip intayin muhim orun tutup keldi. Urush otliri lawuldap kelgen bu tupraq eyni chaghlarda amérika gurohining sowitlar ittipaqigha oq atidighan muhim istihkami bolghanidi. Aڧghanistan mujahitliri bilen amérika alahide herket qisimlirining paaliyetliri hetta holliwot ڧilimliridimu orun alghan bolup, muskulluq erkek ramboning aڧghan mujahitliri bilen birlikte sowit tikucharlirigha qarshi qilghan jéngi nurghunimizning kallisida hélihem éniq zahir bolup turuptu. Aڧghanistan tarixtin buyan nurghun émpiriyilerni öz bosighisida qélich bilen kütiwalghan bir dölet bolup, mana emdi amérika gurohini chillap kélip qélich tenglewatatti. 11-Séntebir weqesi sadir bolmighan bolsa aڧghanistanning uyghur mujadilisidiki rolining qandaq bolidighanliqini tesewwur qilish tes bolsimu, 11-séntebirdin kéyin bu zéminda qanchilighan uyghur erkeklirining qéni aqqanliqini körüwélish tes emes. Ularning kimlerning qurbanliqi bolup ketkenliki hélihem éniq bolmighan tilsim halitide yatmaqta. Qosh munar pajiesidin kéyin amérika gurohi bu tupraqqa esker kirgüzüp héch bolmighanda qattiq détal jehettin bolsimu bu tupraqni öz kontirolliqigha aldi, bu jeryanda aڧghanistandiki bazilarda bashqa bir döletni emes, belki öz wetinini stila qilghan xitay hakimiyitini nishan qilghan mujahidlirimiz aڧghanistan taghlirida amérikining uchquchisiz ayrupilanlirining qargha élish nishani boldi. Weten ichide bolsa bichare xelqimiz térorchi gumandari bolup qarilinip türlük elemlerni chekti. Xitayning kaniyini siqqanlarlar emes, xitaygha aliyip qarighanlarmu térorchi boldi, hetta xitaygha qarap hijaymighanlarmu térorchi gumandari bolup sotsiz qamaldi. Xitay shangxey hemkarliq teshkilati nami bilen ottura asiya réspoblikilirigha esker kirgüzüp maniwér qildi, zémin ijare élip xitay köchürdi, soda bilen iqtisadini kontirolluqqa élishqa tirishti. Bichare ottura asiya jumhuriyetliri sowittin musteqil bolupla rossiye we xitaydin ibaret ikki börining changgiligha yene chüshüp qaldi.
Xitay meyli sheriqte bolsun, yaki jenupta bolsun, meyli gheripte bolsun barghanséri muhasirini bésip chiqip kétishke yéqinlishiwatatti. Xitay sherqiy türkistan’gha qosh yolluq tömüryol qurdi, shimalda ottura asiya bilen tutishidighan tömür yoli ishqa kirishti, jenupta pakistan bilen tutishighan tash yoli muhim rol oynashqa bashlidi. Qeshqerdin pakistan’gha tutishidighan tömür yolning pilanlinishi uning pakistan arqiliq hindi okyan’gha chiqishini tézletti. Eger xitay hindi okyan’gha chiqidiken xitay qorshawdin qutulghan bolatti. Xitay jenubiy asiya döletlirige hetta portlarni qurup berdi, ulardin herbiy portlarni mexpiy ijare élishqa tutundi. Démek xitay kontirolluqtin qutulushqa az qalghanidi. Sherqiy türkistandin kelgen bikarliq xam eshyalar, aڧriqa, ottura sheriqtin déngiz yolliri bilen élip kéliniwatqan xam eshyalar, ottura asiya jumhuriyetliridin élip kéliniwatqan xam eshyalar... Xitay xam eshya import qilidighan chong dölet bolup qéliwatatti. Xitayning xelq pulining kursini qattiq kontirol qilishi, xelqini erzan muash bilen ishlitip bazarni erzan mehsulatlar bilen monopol qilishi, istimali az emma bazar teminlishi köp bolushtek tengpungsiz iqtisadiy qurulmisi dunyani iqtisadiy kirizisqa sörep kirdi. Xitayda gösh bahasining örlishi uning baqmichiliqining tereqqiy qilishigha türtke boldi, baqmichiliqining tereqqiy qilishi ashliq istimalining artishigha türtke boldi, xitayda ashliq istimalining köp bolushi dunyada ashliq bahasining örlep kétishige zor tesir körsetti. Xitay xuddiy bir rak ösmisige oxshash toxtimay yoghinap amérika gurohini biaram qilishqa bashlidi. Amérika gurohinila emes, belki rossiyinimu biaram qilishqa bashlidi. Hazirqi ehwaldin qarighanda xitayning yéqinlishalaydighan birdinbir topi islam dunyasi bolup qalghandek qilatti. Amérika gurohigha uzun yillardin buyan narazi bolup kelgen ereb-islam dunyasi dunyada yene bir derijidin tashqiri küchning chiqip amérika berpa qilghan bir qutupluq dunya éqimini özgertishige teqezza idi. Sheriqte xitayning tereqqiy qilishi ularning közige xuddiy dualirining ijawet bolghinidek körülüshke bashlidi. Xitay öz ishxaliyitidiki sherqiy türkistanda musulmanlarning étiqadini cheklesh we dinsizlashturush meqsitide türlük siyasetlerni yürgüzüp islam dinigha ziyankeshlik qiliwatqan rezil obrazini ereb-islam elliri aldida islam dinini yaqilaydighan haletke özgertip ottura sheriqtin ibaret bu altun halqini ilkige élishqa tirishti. Ottura sheriqtiki diktator hakimiyetler xitay bilen nurghun oxshashliqlarni bayqidi bolghay, ikki qoli musulmanlarning qéni bilen boyalghan xitay bilen qizghin qol éliship körüshti.
(Dawami bar)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(7)
Aptor: elsöy


Xitayning teleyliki gahida kishini qaymuqturup qoyidu. Uning tarixigha qarisaq dunyadiki sekkiz büyük küchning biri sanalghan pirqidöletchi amérika peres xitay eyni zamanda urup-soqup yürüp emdila manju impiriyisidin qalghan zéminlargha mirasxorluq yürgüzüshni bashlighinida sherqiy asiyada yaponiye manju impiriyisining bashlinish nuqtisi bolghan manjuriyini musteqil haletke ekilip qoydi. Shimalda mongghullar musteqil haletke keldi, gheripte bolsa sherqiy türkistan, jenupta bolsa tibet musteqil haletke ötüwatatti. Manju impiriyisi dunyadiki bashqa impéral küchlerge oxshash parchilinip, eslidiki milliy döletler musteqilliqigha érishish harpisida turatti. Eyni zamandiki xitay bu ehwalllarni kawapmu köymeydighan, ziqmu köymeydighan bir halette özgertishke tirishti. Emma kawapmu, ziqmu köyüp kétiwatqandek qilatti. Sowitning bésimi bilen mongghuliyining shimaliy qismining musteqilliqini étirap qilishqa mejburiy boldi, gheripte sherqiy türkistan bilen bétim imzalishiwatatti. Xitay sherqiy türkistanni héch bolmisa shekliy jehettin tutup turushqa tirishiwatatti. Emma xitayning yüriki alliqachan yiringdashqa bashlighan idi, yenendiki chighkeshlik bolshiwik xitaylar yapon bilen astirttin hemkarliship yapon impiriyisi chékinip chiqqan zéminlarda ulardin u zéminlarning kontirolluq hoquqini we qurallirini éliwaldi. Pirqidöletchiler bu chaghda yaponiyining chékinip chiqip kétish harpisidiki eng axirqi bir qerellik bombisigha duch kelgenidi. Emeliyette pirqidöletke nisbeten yaponlar chiqip ketken bilen, ularning eskiriy küchi chiqip ketmigenidi. Démekchimen, yaponlar ottura we shimaliy xitay tupraqlirida eslide pirqidöletke tégishlik bolghan hoqquqlarni meqsetlik halda kommunistlargha ötküzüp bérip chiqip kétishkenidi. Chighkeshlik yalangtösh bolshiwik xitaylar bir kéchidila bay bolghan idi. Yapon’gha qarshi urushtin burun qolida sowitning qizil armiye charpadishahtin olja algha kona qurallirini, ketmen-gürjeklerni tutqan yalangtösh kommunistlar yapon impériyisi hediye qilip ketken zamaniwiy qurallar bilen qurallinip qalghanidi. Epsus, ularning pirqi döletni chékindürüsh süriti bizning sherqiy türkistanni tamamen azat qilip heqiqiy musteqilliqni jahanda tonutushimizdin burun chiqip qaldi.
Xitayning teliyining emdi ayaqlishidighan peyti kélip qalghandek qilatti. Xitay emdila ottura sheriqtiki ereb déktatorlar bilen apaq-chapaq bolushqa bashlighanda, ottura sheriqtiki ereblerning közi échilip déktatorlarni yiqitishqa bashlidi. Tunistiki bazarchining özini köydüriwélishidin bashlan’ghan bu shamal téz sürette tarqap ottura sheriqte bir qoyun halitige keldi. Xitayning aldirap-saldirap desmaye salghan milyart dollarliq desmayisi ot ichide qaldi. Eng yaman bolghini xitay bir mol xam eshya bazisidin quruq qalidighandek qilatti. Emma ottura sheriqtiki boran téxi ayaqlashqini yoq, lébiyidiki qanliq inqilablarning keynide nato armiyisining küchlük yardimi bar idi, nato armiyisi amérika gurohining küchlük herbiy ittipaqi idi. Emma, inqilabdin kéyinki ehwallardin qarighanda hazir bu rayonda bir boshluq mewjudtek qilidu, libiyidiki inqilab téxi toluq ayaqliship hökümet heqiqiy menidin shekillinip bolushtin burunla yawropa rehberliri bu jaygha ziyaret qilishqa bashlidi, ariliqta bu zéminlarda osmanli émpiratorluq dewridin buyan zor tesir küchini saqlap kelgen, kéyinki yillarda parchilinish we özining dölet qurush jeryanidiki mesililerni hel qilish basquchida küchlük tesir qilalmay kelgen türkiye küchlük kelimiliri bilen islam yurtlirini hayajanlandurup kelgen rehbiri erduan ependimning kozuri bilen zor iqtisadiy tijaret pursiti bilen yétip keldi. Türkiye bu qétimliq ereb bahari shamilida menpeenlen’güchi bolup otturigha chiqqandek qilatti. Libiyining herbiy muxalipitige herbiy jehettin meshqawullarni ewetip meshiqlendürüp yardemde bolghan, yumshaq wastilerdin paydilinip obraz yaritishqa ehmiyet bergen türkiye, axirqi hésapta zor menpeet we inawet bilen eneniwiy tesir dairisi bolghan ottura sheriqqe qaytip kelgendek qilatti. Islam we türük milletchilikini terghip qilip kelgen, gheripleshken dölet bashqurush séstimisi bilen islam kulturini birleshturgen türkiye döliti islam döletlirige, bolupmu ottura sheriq döletlirige modil dölet bolup qed kötürgenidi. Buni amérika gurohimu étirap qilghandek qilatti.
Emma türkiyiningmu béshini aghritidighan nurghun mesililiri bar idi, bu mesililerde türkiye uzun yillardin buyan amérika gurohining yardimige we hemkarliqigha érishishni arzu qilip kelgen bolsimu, emma amérika gurohi uninggha qoyruq körsütüp öchke sétip yürgendek qilatti. Kort ishchilar partiyisining ilgiriki asasliq qollighuchisi we perde arqidiki qurghuchisi sowitler ittipaqi bolghan bolsa, emdilikte bu térorchi partiyining arqida türkiye izchil yéqinlishishni arzu qilip kelgen bir guruppa bardek qilatti. Emdi bulargha xitaymu qoshulghandek qilatti. Türkiyining aldigha gherip bilen birlishelmigen ehwalda gheripning tijariy we herbiy jehette ornini basalighudek bir dost lazimdek qilatti. Bu pursette türkiye yiraq sheriqqe köz tikip, yiraq sheriqte qed kötürüshke bashlighan xitaygha köz tikti. Türkiye uyghur türük qérindashlirigha héssiyat jehettin hésdashliq qilip kelsimu, emma öz teqdiri aldida éghir uh tartishqa mejbur bolmaqta idi. Emma, shuninggha diqqet qilishqa toghra kéliduki, türkiyige öz yénidin hemkarlashqudek bir dostane millet chiqqinida türkiye özini kontirol qilish qesti bolghan giganit xitay bilen hemkarlashmaytti. Ereb bahari shamili del waqtida chiqqandek qilatti. Emdi ereb bahari shamilidin kéyin qurulghusi bolghan ottura sheriq döletlirige qaraydighan bolsaq, ular türkiyige nisbeten xitaydinmu qimmetlik shériklerdin bolalaydighandek qilatti. Xitay istimal döliti emes, belki ishlepchiqarghuchi dölet. Türkiyining xaraktérimu uninggha oxshap kétidu, bundaq iken soda jehette ularda bir-birini toluqlash yéterlik bolalmaydu. Eksiche riqabetchilerdin bolush éhtimali yuqiri. Emma ereb elliri bolsa uning eksiche istimalchi xaraktéridiki döletler, uning üstige mol xam eshya bayliqigha ige bolup, türkiyining kéyinki basquchlardiki tereqqiyatida muhtaj bolghusi xam eshyalar bilen temin qilalaydu we türük mehsulatlirini bazar bilen temin qilalaydu. Hazirqi ehwaldin qarighanda xitay tijariy jehettin peqet éghir sanaet mehsulatliri, mesilen yuqiri süretlik tömüryol téxnikisi we bashqa yuqiri pen-téxnika téxnikiliri bilenla türkiyini qiziqturalaydighandek qilidu. Emma türkiyining meqsiti xitay bilen oxshiship qalidighan bolup, türkiyimu eslidiki dunyawiy giganit sölitini eslige keltürüshke teqezza, shunga türkiye yuqirida déyilgendek téxnikilarda ishlen’gen mehsulatlargha qarighanda, shu téxnikilarning özini igileshke qiziqidu. Emma xitay ming teslikte oghurlap kelgen bu bayliqlirini türkiye bilen yuwashliq bilen behirlinishni xalimaydu elwette. Yene bir jehettin türkiye xitayning herbiy tesiridin paydilinishqa qiziqidu, emma bular xitay-türük munasiwitining uzaq muddet dawam qilishigha shert bolalishi natayin. Chünki bu hajetler peqetla mezgillik hajetler bolup, türkiyening ereb qoshnilirining qed kötürüshi xitayni bu munasiwetlerdin quruq qoyidu. Xitayning hazir qorqiwatqini yesmin hidi kélidighan selkin shamallarning chigrasi ichida tikenlerni yelpüp uchurishi bilen birge, qandaq qilghanda ottura sheriqtin ibaret bu zémindiki obrazi we menpeetini saqlap qélish we tereqqiy qildurushtur. Bu jehettin éytqanda xitay türkiyining bu zémindiki riqabetchisidur. Axirqi hésabta xitay-türük munasiwetliri ereb ellirining türkiyige éghishi bilen yiriklishidu we ayaqlishidu. Öz waqtida ereb elliride yaxshi obrazgha ige we natogha eza bolghan türkiye amérika gurohi aldidiki qimmitini qayta namayan qilidu. Buning bilen uning xitay bilen yéqinlishishi ehmiyitini yoqitidu.
Dunyada yüz bériwatqan we yüz bergüsi bolghan weqeler aldida xitay xuddiy kékertigi bughulghandek tuyghuda bolmaqta idi. Bu qolning kimdin kelgenlki uninggha qarangghu, buning arqida amérika gurohining tesiri barmu yoq? Bunisini bir néme déyish qiyin, emma amérika gurohi bu qétim menpeetlen’güchi bolghandek qilatti. Xitay akisidin tayaq yégen balidek közlirini möldürlütüp köwrük üstide siyip olturup qalghanidi.
(Dawami bar)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(8)
Aptor: elsöy

Xitayning jenubiy déngizdiki chigirdashliri bilen bolghan munasiwetliri uning yéniklik bilen qilghan qopal sözliri sewebidin dexlige uchurdi we zerbe yédi. Ilgiri xitay déngizi dep atilidighan déngizgha ڧilipin« ڧilipin yéqin déngizi» dep yéngi nam qoydi. Wétnam amérika gurohining néڧit shirketliri bilen birge néڧit quduqlirini échipla qalmay xitayning dexlisige herbiy küch bilen qarshi turalaydighanliqini bildürüp wétnamda esker köpeytishke bashlidi. Hindistan bu oyundin quruq qalmasliq üchün wétnam bilen qol tutushup xitayning dexlisige birge taqabil turidighanliqini bildürdi. Xitay chöchüp ketkendek qilatti, uning choti boyiche bolghanda xitay heywe bilen warqirighinida göshke ésilghan böriler her terepke qéchip kétishi kérek idi, emma xitayning ejdarhaliq simasi ularning neziride téxi toluq shekillinip bolmighan oxshaydu, yaki ularning arqida ejdarhadinmu küchlük bir mexluq bardek qilatti. Aq bashliq bürküt xuddiy indian jengchisige oxshash qiya tashqa chiqiwélip ötkür közliri bilen yiraqtin ejdarha sheklige kirip bolalmighan ach yilan süretlik xitayning herbir herikitige diqqet qilip turatti.
Xitayning sherqiy jenubiy asiyadiki tesirige köz yumghili bolmaydu, sherqiy jenubiy asiya xitayning arqa ishikige aylinip qalghili turdi. Xitayning sherqiy jenubiy asiya döletlirining hakimiyetlirining almishishini perde arqidin kontirol qilishqa uruniwatqanliqi hemme bilidighan sirdur. Mawchilar we bashqa türlük muxaliplar xitayning u jaylargha wakaliten chiqarghan herbiy qisimlirigha oxshap qalghanidi. Sherqiy jenubiy asiyada dawalghuch hasil qillaydighan herqandaq bir küchni yaki muxalipetchilerni xitay mexpiy halda herqandaq shekilde qollashqa tirishatti, ularning siyasiy ghayisining yaki diniy étiqadining néme bolushi xitaygha muhim emes idi. Xitay musulman hindinoziyide xristian muxaliplirigha yardem qilsa, xiristian ڧilipinda musulman musteqilchilirige (hazir belkim aptonumchilardin bolup qaldi) yardem qildi, buddist taylandning jenubidiki malaysiya bilen chigirdash musulman tupraqliridiki muxaliplargha musulman siyaqidiki xitay köchmenliri arqiliq yardem qilsa, musulman malaysiyada xiristian siyaqidiki küchler arqiliq siyasiy qalaymiqanchiliqlarning chiqishni ümüd qildi. Xitay bu tupraqlarda heqiqiy menidin yüzlirini boyap chong tiptiki xitay tiyatiri oynawatatti. Xitay küchining yétishiche özining arqa ishikide xitayperes hakimiyetlerning tiklinishige yardemde boliwatatti. Xitay sodigerler bu döletlerning iqtisadini kontirol qilishqa tirishiwatatti. Sherqiy jenubiy asiyada meyli qaysila dölette bolmisun xitaylarning altun dukanliri, sarayliri we soda bazarlirini körgili bolatti. Hindinoziyide yüzbergen xitay tazilash qirghini xitay sodigerlirining we köchmenlirining bu döletlerning musteqilliqigha qanchilik tesir yetküzgenlikining bir signali idi. Sherqiy jenubiy asiya döletlirining arisidimu mesililer bar idi, xitay bulardinmu ustiliq bilen paydiliniwatatti. Kambodiya her zaman tayland we wétnamni tehdit sanaytti, tayland bolsa kambodiya, malaysiya we bérmini özige tehdid hés qilatti. Bu munasiwet bilen kambodiya xitaygha yéqinlishishqa mejbur idi. Tayland uzaq enenisi boyiche hindistan bilen bolghan dostane munasiwitini saqlash bilen birge, amérika pereslikni tawamlashtush we küchining bariche xitay küchidinmu paydilinishni tengpunglashturushqa tirishatti. Emma xitay buning bilen qanaetlinip ketmeytti, chünki tayland xitaygha nisbeten uning arqa ishikidiki amérikining közetküchisidek rolni oynap qalatti. Bu ehwal xitay qéni bar taksim hakimiyet tutqan mezgillerde xitaygha paydiliq bolushqa yüzlünüp, xitay bilen bolghan munasiwiti qoyuqlashqan, xitay tijariy jehette taylandqa tesir körsiteleydighan derijige yetkenidi. Emma taksim hakimiyitining ayaqlishishi bilen xitay bu imtiyazlardin mehrum qaldi. Emma xitay buning bilen boshap qalmidi, taksim gurohi nedin kelgini éniq bolmighan iqtisad bilen tayladta toxtimay ténchliq inqilabini we médiya urushini dawamlashturdi. Mana emdi taylandning yéngi bash ministiri textke chiqti, bu yéngi ministir taksimning qan qérindishi we terepdari idi.
Xitay sherqiy jenubiy asiyagha saye tashlap qed kötürüshke teqezza idi. Emma sherqiy jenubiy asiya döletlirining murekkep munasiwetliri we u jaydiki küchlük riqabetchisi hindistanning qed kötürüshi xitayni chüshidin oyghunishqa qistimaqta idi. Hindistan iqtisadining yüksilishi we hindistanning pishshiqlap ishlesh sahesining tereqqiy qilishi xitayning sherqiy jenubiy asiyadiki iqtisadiy ewzellik ornidin quruq qoyushqa qarap yüzlinidu. Tayland taksim dewridiki sanaetlishish pilanini dawamliq ijra qilishqa bashlap, ilgiriki gürüch qatarliq déhqanchiliq mehsulatliri we sayahetchiliki asasliq iqtisad menbesi bolush sheklidin sanaet ishlepchiqirish xaraktéridiki döletke özgürüshke qarap yüzlinidu. Sayahetchilik we ashliq éksport qilish sodisi jeryanida berpa qilghan soda méxanizimini sanaet we tashqi soda munasiwetlirini tereqqiy qildurushqa ishlitidu, hem bu qedemni bésishqa bashlidi. Wétnammu özining jenubiy déngiz arqiliq bolidighan sodisini janlandurushqa bashlighan bolup, xitayning tereqqiyat endizisidin örnek alghan yéngi wétnam hazir ishikni échiwétip sanaetlishishke qarap kétiwatqan bolup, sherqiy jenubiy asiya döletliri ichide iqtisadi téz sürette rawajliniwatqan döletlerning biri bolup qaldi. Wétnamning asasliq tereqqiy qilduriwatqan sanaiti yénik sanaet ishlep chiqirishi bolup, hazir wétnamda ishlen’gen yénik sanaet mehsulatliri gerche xitay bilen beslishelmisimu, kéyinki mezgillerde xitayning yénik sanaet éksport sodisigha chong riqabetchilerdin biri bolup qélishi mumkin. Hindistan unwérsal dölet küchini tereqqiy qildurush meqsitide iqtisadiy rayonlarni qurush bilen birge maarip we tor-alaqe sahalirige köplep meblegh séliwatqan bolup, kelgüside xitayni sherqiy jenubiy asiyadin soda munasiwetliride siqip chiqirish yaki xitaydin üstinlükni igileshni meqset qilghan asasta tereqqiy qiliwatqan bolup, uzaq bolmighan kelgüside sherqiy jenubiy asiya xitayning soda kontirolliqidin qutulup qed kötürüshke bashlaydu. Hazirqi basquchtin qarighanda sherqiy jenubiy asiya döletliri xitaydek bir chong iqtisadiy gewdige mohtajdek qilghan bilen, kelgüside tayland, malaysiya, wétnam, hindinoziye we sin’gapordin ibaret sherqiy jenubiy asiya döletliri bir-birige tayan’ghan halda qed kötürüshke bashlaydu, bu chaghda xitay ulargha toluqlighuchi yaki toldurghuchi bolmay, eksiche riqabetchi bolup qalidu. Bu döletler xitaydek derijidin tashqiri küchning sayiside qélishtin qutulush üchün amérika gurohigha téximu yéqinlishidu we xitayni sherqiy jenubiy asiyada yétim qaldurushqa bashlaydu.

(Dawami bar)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(9)
Aptor: elsöy


Hindistan bashliq jenubiy asiya döletliri kelgüside xitayni heqiqiy xewp dep tonushqa bashlaydu we uni ajizlitishqa tirishidu. Hazir bu halet téxi bashlanmighan bolsimu, mushu weziyetke qarap tereqqiy qiliwatidu. Bu döletler xitayning ajizlishishini arzu qilidu. Hemde tibet we uyghur dewalirigha qiziqishqa bashlaydu. Hazir hindistan qolida tibet kozurini tutiwélip xitayni keshmir mesiliside we chigra mesilisi qatarliq mesililerde paydilinishqa uruniwatqan bolsimu, hindi-xitay soda we herbiy munasiwetliridin köre hindistanning dölet ehwali hazirche xitaygha biwaste bésim élip kélish basquchida emes. Emma hazir amérika gurohining qollishigha érishiwatqan, iqtisadi tereqqiy qiliwatqan hindistan kelgüside herbiy küch süpitidila emes, belki iqtisadi gewde süpitidimu xitaygha zor tehdidlerni élip kileleydu. Öz waqtida xitayningmu tehditige uchraydu we xitayning ajizlishishini arzu qilidu. Hindistan xitay bilen bolghan hazirqi munasiwetliridimu xitay tehditini hés qiliwatqan bolup, ötken bir yilda xitay chigrisigha tanka-zenbireklirini élip kélip étish meshiqi élip barghanliqi xitay bilen bolghan munasiwitining qaysi derijide ikenlikini körsitip béridu.
Hindistan uyghurlargha qiziqamdu yoq? Hazir xitay bilen munasiwet qiliwatqan döletlerdin uyghurlargha qiziqmaydighini yoq bolsa kérek. Bu yerdiki mesile uyghurlardin qandaq paydilinip xitaydin menpeetlinish mesilisidur. Hindistan axbaratlirining sherqiy türkistan islam partiyisigha shunchilik qiziqishi we ular heqqide sepsetilerni sétishi bu döletning bizge qandaq qaraydighanliqining bir kichik simasi bolsa kérek. Hindistan uyghurlarning xitayda qalaymiqanchiliq chiqirishidin söyünidu, hetta pakistanning uyghurlar seweblik xitay bilen azarliship qélishini xam xiyal qilidu. Emma, hazirqi ehwallardin qarighanda pakistanning uyghur siyasiti uyghurlarnila emes, belki hindistannimu naümüd qoyghan bolsa kérek. Hindistanning uyghurlarni qanchilik tetqiq qilghanliqi we qiliwatqanliqi, uyghur dewasigha qandaq muamile qilidighanliqi hazir bizge qarangghu. Chünki bu dölette téxi birer uyghur teshkilati qurulghini yaki birer uyghur milliy herikitining élip bérilghanliqi namelum. Hindistan uyghur dewasidiki bir chong boshlup bolup, eger bu boshluq toldurulsa we hindistanning ishenchisi we yardimi qolgha élinsa, uyghur dewasida zor burulushlar bolidu. Hindistan özining jughrapiwiy, tarixiy we siyasiy ehwalidin qarighanda xitayning ajizlishishigha muhtaj, xitayni ajizlashturush üchün peqet tibetning xitay istilasidin qutulushila emes, belki mol bayliqlargha tolghan sherqiy türkistanningmu bu istiladin qutulup musteqil bolushi téximu muhim. Tibet we sherqiy türkistan döletliri musteqil bolsa, hindistan we xitay ariliqida bir ara rayon shekillinidu we hindistan xitayning herbiy tehditidin yiraqlishipla qalmay, xitayni reqibi pakistandin jughrapiwiy we siyasiy jehettin yiraqlashturush meqsitige yétidu. Shundaq iken, hindistan néme üchün uyghurlargha qiziqmisun?!
10
Amérikining yéqinqi yüz yilliq herketliridin qarighanda, amérika pütün dunya miqyasida nahayiti chong bir shahmat oyuni oynawatidu yaki teqdirning shundaq uyunida bash rol éliwatidu. Ikkinchi jahan urushida weyran bolghan yawropa sanaiti qayta qurushqa kéreklik bolghan mehsulatlarni teminleshke qurbi yetmeytti. Xam eshyaning kemchilliki, sanaet karxana-zawutlirining buzghunchiliqqa uchrishi yawropani amérikigha muhtaj haletke keltürüp qoyghanidi. Emdila sanaetlishishni tamamlighan amérika bu pursette yawropa bilen soda qilip iqtisadi minut-sékontlap tereqqiy qilishqa bashlidi we dunyawiy derijidin tashqiri küch bolup qed kötürdi. Ikkinchi jahan urushi amérika üchün heqiqiy menidin qed kötürüshke ézgü purset bolghanidi.
Amérika deslipide sowitler ittipaqining küchlük xirisigha duch keldi, soghaq munasiwetler urushi bashlandi. Bu is-tüteksiz urush amérikigha yene payda élip keldi, bu urushta gerche birer jeng meydanida ikki terep yighilip eneniwiy urush sheklide qan töküshmigen bolsimu, sowitler ittipaqining tehditini hés qilghan barliq döletler amérikidin ilghar qurallarni sétiwélishqa bashlidi. Bu amérikining herbiy eslihelirining yéngilishini tézletti we herbiy sanaitining tereqqiy qilishigha zor töhpe qoshti. Amérikining unwérsal küchi sowitler ittipaqi bilen riqabetlishish jeryanida üzlüksiz zoraydi. Bu belkim amérikiliqlar dégen amérika rohi yaki chüshi bolsa kérek. Amérika dölet qurulghandin buyan türlük xiristlar ichide üzüp chiqip tereqqiy qilghan amérika ilgiri –kéyin bolup boston yighinida musteqilliq jakarlidi we ڧiransiye yardimide en’giliyidin musteqil boldi. Yene bir qétimliq küchmenler dolquni qozghidi we gheripni échishqa bashlidi, gheripte altun kan bayqaldi, köpligen köchmenler gheripke köchüshke bashlidi. Shimalda sanaetning tereqqiy qilishi jenupning déhqanchiliqi asasida shekillen’gen bolsimu, kéyin jenupning jemiyet tüzülmisi üzlüksiz tereqqiyatqa mas kelmigenliki üchün jenup-shimal arisida siyasiy tüzülme iqtilabi seweblik urush partlidi, sanaetleshken, télgiraڧ we tömür yolgha ige bolghan shimal ڧiodal qulluq halettiki déhqanchiliqni asas qilghan jenupni yengdi. Jenupdin urushta yer-zéminidin ayrilghanlar gheripke we yenimu jenupqa qarap köchüp gheripte padichilar éqimini shekillendürdi. Jenup-shimal urushida tereqqiy qilghan shimalning herbiy sanaiti manju impiriyisi bilen zor sommuluq tijaret qildi we yüz minglighan miltiq we oq-dorini xitaygha sétip berdi. Bu qurallar zozungtangning qisimlirigha seplinip, rossiye we en’giliyidin keltürülgen zembirekler bilen qoshulup sherqiy türkistanni istila qilishta zor rol oynidi. Meyli sheriqte bolsun, yaki gheripte bolsun biz bilen qilche jughrapiwiy baghlinishi yoq bu dölet uyghurlar bilen shuningdin bashlap köp qétim shundaq munasiwetlerde boldi. Ikkinchi dunya urushi ayaqliship dunya xeritisi qayta sizilghanda amérika sherqiy türkistanning dunya xeritisige chüshüshini xalimidi. Sowitler ittipaqige qarshi ittipaqchisi xitayning tereqqiy qilishida muhim orun tutqan bu tupraq emdi xitay zoriyip amérikining asiyadiki menpeetlirige zerer we xewp yetküzüshke bashlighan amérika üchün qayta oylishidighan jaygha aylandi.
Amérika oynawatqan bu oyun yaki zaman teqezzasi bilen oynashqa mejburliniwatqan bu oyun eneniwiy impiralizimning hazirqi zamandiki shekil özgertken haliti idi.Oxshimaydighini, bu impiriye eneniwiy impiriyilerning enenisi boyiche siyasiy jehettin mustemlike qilish we siyasiy kontirolluqqa élishning ornigha, özige xas idializim arqiliq kontirol qilishni asasiy shekil qilghanidi. Soda munasiwetliri we herbiy munasiwetler amérika we uning meslekchilirini bir-biridin ayrilalmas derijige yetkezgen bolup, bu amérika guroohining shekillinish méxanizimi we ڧonkissiyisi idi. Jahan’girliqni tereqqiyat we güllen’genlik bilidighan késel idiologiyige ige xitay özining bundaq bir kontirolluqning ichige kirip qélishni xalimaytti. Chünki xitayning qimmet qarishi boyiche éytqanda tamamen ishxal qilish we mustemlike zéminning puqralirini xitaylashturushla heqiqiy menidin émpiralizimgha kirip milletning güllen’genliki hésablinatti. Bu jehettin élip éytqanda amérika gurohi ijad qilghan zamaniwiy impiralizim bilen xitay yétish arzusi qiliwatqan eneniwiy menidiki impiralizim arisidiki toqunush 20-esirning axirqi on yili we 21-esirning deslepki basquchidiki asasliq toqunush bolup qalatti. Pütün dunya neziridin qarighanda amérikining yéngi émpiralizimi bilen shekliy jehettin téxi tamamen halek bolmighan eneniwiy émpiratorluqlar bolghan rossiye, émpiriyilik shekli we imtiyazidin qalghan türkiye, yéngidin birlik hasil qilip amérikiche émpiriye halitige kéliwatqan yawropa qatarliq dunyawiy küchler arisidiki riqabet we hemkarliqlar yuqirida déyilgen basquchtiki omumiy ziddiyet we munasiwetlerni teshkil qilatti. Bular ichide amérika gurohi bilen yawropa arisidiki munasiwetke téxiche éniq chigra ayrighili bolmighachqa, maqalide bezide yawropanimu amérika gurohi ichide tehlil qildim. Töwende yawropa bilen xitay munasiwetliri qisqiche ayrim tehlil qilip ötmekchimen.
Yawropaning xitay munasiwiti amérikining xitay munasiwiti asasida qurulghan we tereqqiy qilghan bolup, soghaq urush dawamida amérika sépide turghan yawropa döletliri sowit ittipaqigha birlikte taqabil turush meqsitide xitay bilen qoyuq iqtisadiy we siyasiy munasiwetler ornutishqa bashlighanidi. Bu munasiwetler dawamida yawropa xitayni özining erzan bahaliq mallarni ishleydighan zawuti qiliwalghanidi. Yawropa karxaniliri patnét hoquqliri saqlap qélin’ghan, peqet xitayda qurashturush we qayta seplesh qatarliq meshxulatlarni élip baridighan zawutlarni qurghan idi, bu jeryanda téxnikining xitaygha ötüp kétishining aldini élish meqsitide nurghunlighan yuqiri téxnika mehsulatlirining halqiliq zapchasliri yaponiye, koriye we teywen qatarliq döletlerde ishlinip, xitaygha kelgende peqet qurashturup quyulatti. Arida yawropa döletliri yuqiri sommuluq patnét heqqidin behirlinish bilen birge xitayda ishlen’gen erzan bahaliq mehsulatlargha ige bolatti. Bu jeryanda xitayning ariliqta alidighan paydisi yawropa, yaponiye, koriye we teywenler ichide eng töwen idi. Xitay karxaniliri xitay dölitining nopus üstünliki we ishsizliq nisbitining yuqirliqidin paydilinip ishchilarni assimilyatsiye qilish wastisi arqiliq ariliqta paydigha érishetti we buning bilen tereqqiy qilatti. Emma, hazir xitayning eqliy mülüklük dölet bolush arzusida otturigha qoyghan we qoyiwatqan siyasetliri netijiside xitay mehsulatlarning patnét hoquqigha érishishni qest qilip keldi we nurghun kapital serip qilip yéngi keshpiyatlarning ijad qilinishigha yaki oghurlap kélinishige desmaye qildi. Buning bilen bir waqitta xitaydiki ishchilar sinipining sewiyisining ösüshige we xitay jemiyitining iqtisadiy sewiyisining ösüshige egiship erzan bahaliq emgek küchlirining arqi üzülüshke bashlidi. Ishchilar herjayda ish heqqining östürülishi we imtiyazining yuqiri kötürülüshi üchün namayish qilishqa bashlidi. Ishchilar sinipi bilen kapitalistlar sinipi otturisdiki ziddiyet ular arisidiki kirim perqining artishigha egiship ötkürliship mangdi. Buning bilen xitay ilgiri yawropa bilen soda qilishtiki patnét heqqi bérish we erzan emgek küchidin ibaret kozuridin quruq qélishqa bashlidi. Dunyawiy iqtisadiy kirzéste iqtisadi chékin’gen yawropa döletliri emdilikte erzan mallargha qarighanda öz xelqige téximu köp ish orni yaritip bérishning zörürlikini tonup yétishke bashlighanidi. Buning bilen yawropa döletliri birining arqidin biri xitaydiki karxanilirini chékindürüp chiqip kétishke bashlidi. Bu xitay iqtisadigha tesir körsitishke bashlap, xitayning tashqi sodisining chékinishige sewep bolushigha, xitayning iqtisadining téz sürette tereqqiy qilishida shekillen’gen köpük partilap xitayda iqtisadiy dawalghush bolushigha seweb bolushi mumkin. Xitayning omumiy xelqining iqtisadi ehwali xitay ishlep chiqarghan mehsulatlarni xitay döliti ichide istimal qilip bolalishigha yetmeydu, gerche xitay siyasetni qanchilik qattiq ijra qilip ichki istimalni yuqiri kötürmekchi bolsimu, az ösümlük qerz bilen istimalni yuqiri körüshni ghidiqlisimu xitayning ishlepchiqirish sépi bilen istimal sépining tengpungliqi qisqa waqit ichide tengpunglishalmaydu. Eksiche bu xitay ichide bir chong bohranni keltürüp chiqirip, xitaydiki ishsizliqni örlitishi mumkin. Hazirqi ehwaldin qarighanda xitayning iqtisadida yuqirida déyilgen halet shekillinishke bashlighan bolup, xitay jemiyitide zor dawalghushlar bolushqa bashlimaqta. Uzun’gha qalmay yawropaning öz iqtisadini qayta yükseldürüsh herkiti türtkiside xitay iqtisadi sheklide chong özgürüsh bolidu we bu özgürüsh xitay jemiyet amanliqigha selbiy tesir körsütüp ammiwiy qarshiliq herketliri téximu ulghiyidu.

(Dawami bar)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(10)
Aptor: elsöy


Herqandaq bir döletning tereqqiyat jeryanida siyasiy, iqtisadiy we herbiy bohranlargha, xristlargha we tehditlerge yoliqishi tebiy hadise bolup, herqandaq dölet bularni yéngish we hel qilish üchün özining siyasiy tüzülmisi, siyasiy qurulmisi we iqtisadiy-herbiy iqtidari boyiche chare- tedbirlerni qollinidu we sitratigiyilerni belgileydu. Xitaymu mukemmel dölet apparati, iqtisadiy we herbiy küchige ige siyasiy küch bolush süpiti bilen bu hadisilerni yéngishqa we aldini élishqa tebir qollinidu we sitratigiyilerni belgileydu. Xitay hazir yüz bériwatqan siyasiy we ammiwiy mesililerni hel qilish üchün türlük siyasetlerni tüzüp, istiratigiyilerni lahiylep ijra qiliwatqan bolup, ichki istimalni yuqiri kötürüsh siyasiti we sherqiy türkistan rayonini téximu ching tézginlep bu rayunda gheripke yürüsh qilish iqtisadiy we milliy teyyarliqlarni élip bérishi maqalining aldinqi qismida mulahize qilin’ghan mesililerni hel qilish we yéngish üchün tedbir qollan’ghan charisi bolup, xitay sherqiy türkistan’gha xitay nopusi köchürüsh arqiliq rayunning qurulush we tiransiport istimalini yuqiri kötürüsh we rayunda yéngi xelqara bazarlarni qurush, xelqara soda yollirini échish arqiliq ishlep chiqirish léniyisining normal yürüshüshini dawamlashturmaqchi we sijil tereqqiyatqa yéngi boshluq yaratmaqchi boliwatidu. Xitay siyasiyonliri yiraqni körerlik bilen gheripni échish namida bu sitratigiyisini xéli burunla ijra qilishqa bashlighan bolup, buning bilen sherqiy türkistanning heqiqiy igiliri bolghan uyghurlarni öz wetinide azsanliqqa chüshürüsh we xitaylashturush arqiliq rayunning xitayning menggülük tupriqigha aylandurush we bu jeryanda ichki istimalni yuqiri kötürüsh bilen birge sherqiy türkistan arqiliq ottura asiya bazarlirini kontirol qilish, yéngi istimalchilarni berpa qilish, buning bilen birge sherqiy türkistan arqiliq iqtisadiy we herbiy tereqqiyatqa éhtiyajliq istiratigiyilik xam eshyalarni xitaygha kirgüzüsh opratsiyisini ijra qiliwatidu. Eger bu opratsiye muweppeqiyetlik tamamlansa, kelgüside xitayni ottura asiyadin héchkim asanliqche siqip chiqiriwételmeydu, xitay ottura asiyani heqiqiy kontirolliqigha alidu. Elwette, bu jeryanda ottura asiya jumhuriyetlirimu mueyyen iqtisadiy güllinishke érishidighan bolup, bu memliketler hazir bu menpeetke nail bolushqa bashlidi. Emma xitay bu özgürüsh dewridin muweppeqiyetlik halda ötelemduyuq?
Hindistan sanaiti we iqtisadining tereqqiyati kelgüside sherqiy jenubiy asiyadila emes, belki ottura asiyadimu xitay bilen beslishidu. Iqtisadi gülliniwatqan türkiye bu riqabetke qatnishidu. Sowit ittipaqidin kéyin iqtisadini tertipke sélish we tereqqiy qildürush basquchida kétip barghan rossiye özining eneniwiy tesir dairisi bolghan bu rayunlarda öz imtiyazini saqlap qélishqa tirishidu we iqtisadiy beygide xitaygha riqabetchilerning biri bolup qalidu. Buningdin sirt yawropa iqtisadini saqlap qélish we tereqqiy qildurush sitratigiyiside bu rayunlargha téximu ilgiriligen halda yürüsh qilishqa bashlaydu, sherqiy türkistanni öz ichige almighan halda 60milyondin artuq nopusqa ige bu rayun kelgüside xitay, rossiye,amérika gurohi we yawropa, hindistan we türkiyilerning iqtisadiy jehette keskin riqabetlishidighan ornigha aylinidu. Bular ichide qara niyiti eng chong bolghan xitay bashqilarni bu rayundin binormal wastiler bilen siqip chiqirishqa urunidighan bolup, axirqi hisapta bashqilarning ittipaqliship özi siqip chiqirilish ornigha chüshüp qalidu.
Bu riqabetler jeryani ottura asiya memliketlirige, bolupmu mol jam eshya bayliqigha ige memliketlerge yaxshi iqtisadiy rawajlinish pursiti élip kélidu. Iqtisadi rawajlan’ghan ottura asiya jumhuriyetliride xelq hoquqliri we milletchilikning tereqqiy qilishi bu döletlerning démokratlishishigha türtke bolidu , uyghurlargha bolghan hésdashliqini qozghaydu we öz mewjudliqi üstide oylinishigha seweb bolidu. Buning bilen xitay bu rayunlarni kontirol qilishta zor tosalghulargha duch kélidu. Xitay ichki dawalghuchlar we xelqarada yétim qélishqa bashlaydu. Eger xitay bu chaghda iqtisadiy we ichki qisimdin kelgen zor bésimgha yuluqqanda qandaq qilidu?
Xitay izchil türde médiya we uchur wastilirini kontirol qilish, qattiq qolluq bilen basturush we merkiziy hökümette ikki gurohning barliqidek riwayetlerni tarqitish bilen ichki qisimdiki qarshiliqlarni birterep qilip keldi. Eger xitay yuqirida déyilgendek éghir bésimda qalghinida belkim ichki ziddiyetni sirtqa yötkesh usulini qollinish üchün teywen mesilishini hel qilish bahaniside teywen’ge herbiy herket qollinishi mumkin. Xitay buning üchün uzundin buyan teyyarliq qilip keldi. Emma amérika gurohining teywenni izchil ilghar qurallar bilen qurallandurup xitay bilen tengpungluqni saqlishi we yapuniyining herbiy tereqqiyatigha yardemchi bolushi, amérika eskerlirini bu rayunlarda türghuzishi arqiliq bundaq bir weqening yüz bérishining aldini élip keldi. Hazir amérika gurohining qulida yuqirida déyilgen qattiq kozurlardin bashqa tibet dahiysi dalay lama, uyghur anisi rabiye qadir, ڧalun teriqetchiliri, xiristan muxlisliri we xitay muxalipetliri bolup, shundaq bir halet shekillen’gende amérika bu kozurlarni ishqa sélip xitay ichide qarshiliqlarni peyda qilishi mumkin. Bular ichide xitay tehditini uzun mezgil hel qilghili bolidighan usullardin uyghur döliti we tibet dölitining xitay istilasidin qutulup chiqishi bolup, buning bilen xitayni siyasiy jehettin tarmar qilghili bolupla qalmastin, iqtisadiy we herbiy jehettin uzaq mezgillik qorshaw we kontirolluqqa alghili bolidu.
12
Amérika gurohi we xitayning qoshna elliri uning hakimiyitining almishishigha emes belki xitayning ajizlishishigha muhtaj idi. Emma xitayning bek ajizliship kétishi sherqiy asiyada yaponiye, koriye we xitay arisidiki tengpungluqning buzulushini keltürüp yéngi dawalghuchlarni peyda qilishi, jenupta hindistan, malaysiya, tayland, kambodiya we wétnam qatarliq küchlerning tengpungluqini buzushi, jenubiy déngizda ڧilipin déngizida yéngi özgürüshlerni élip kélishi, gheripte bolsa ottura asiya memliketlirining iqtisadiy mesililerge yoluqushi we iran, rossiye, pakistan we ottura asiya jumhuriyetliri arisidiki tengpungluqni buzushi mumkin. Bu döletler xitayning herbiy we siyasiy jehettin ajizlishishini xalishining eng asasliq sewebi xitayning rayondiki gigant küch sheklide qed kötürüp ulargha tehdid élip kélishidin saqlinish bolup, eger amérikining bu rayunlardiki mewjudluqi rayun tengpungliqini buzup, rayunda zor dawalghuchlarni keltürgen bolsa idi, bu rayunlar xitaydek bir qoshnigha mohtaj bolatti. Hazir undaq éhtiyaj yoq, eksiche xitaydek bir giganit tashning u jaydin bu jaygha domilishini bu memliketler kötürelmeydu. Emma ular xitayning gherip bilen sheriqni tutashturghan soda-tijariy méxanizimidin menpeetlinishni oylaydu. Shunga, xitay dölitining yoq bolushi eksiche bu rayunning menpeetige ziyanliq, bek küchlük bolushimu rayun menpeetige paydisiz bolup, meyli sherqiy asiya bolsun, jenubiy asiya bolsun, rossiye bolsun yaki türkistan jumhuriyetliri bolsun xitayning tormuzlishigha muhtaj bolidu. Xitayni iqtisadiy jehettin weyran qilmay, siyasiiy we herbiy jehettin ajizlitishning eng ünümlük we uzaq muddetlik charisi uyghur dölitining qurulushi bolup, uyghur dölitining qurulushi gheripte rossiye we türkistan jumhuriyetliri bilen xitay ariliqida buڧڧir rayuni shekillendürüp ularni xitayning biwaste xirisidin saqlaydu, pakistanni yenimu ilgiriligen halda yétim qaldurup rayun weziyitining kontirol qilinishigha ijabiy rol oynaydu, amérika gurohigha ottura asiyagha yene bir qedem chamdash pursiti béridu, ottura asiya memliketliri üch chong küchning tengpungluqi arisidiki yenimu chongraq boshluqqa ériship özini iqtisadiy we herbiy jehetlerdin tereqqiy qildurushta yéngi pursetlerge érishidu, sherqiy jenubiy asiya memliketliri xitaydek bir iqtisadi-soda destekchisidin ayrilmaydu we uning tehditliridin uzaq mezgil xaliy bolalaydu. Sherqiy déngizda xitay yaponiye we koriye bilen qoyuq munasiwetler qurushqa téximu mejbur bolidu, chünki mol xam eshya bazisi bolghan sherqiy türkistan we tibet rayonliridin ayrilghan xitay yuqiri pen-téxnika mehsulatlirini tereqqiy qildurush bilen öz iqtisadini chékinishtin tosushqa we ilgirilep tereqqiy qildurushqa muhtaj bolghanliqi üchün, bu jehette aldin ilgiriligen döletlerdin ögünüshke we ular bilen shériklishishke muhtaj bolidu.
Sherqiy türkistan musteqilliq mezgilide xitay bilen iqtisadiy we siyasiy hemkarliqlarni ornitishqa muhtaj bolidighan bolup, mustemlike mezgilide insha qilin’ghan tiransiport léniyiliri xitay bilen eng ünümlük tutashturulghan bolghachqa, döletning qurulush mezgilide nurghun iqtisad we maddiy muhtajliq bolghachqa, uyghur-xitay sodisi xitayning kapital aylinishida ijabiy rol oynishi, istimalni yuqiri kötürüshi mumkin. Sherqiy türkistan yenila xitaygha asasliq xam eshya éksport qilidighan we xitay mehsulatlirini quruqluq yoli bilen gheripke yetküzidighan muhim ötkel we bazar bolup, yépek yoli dewridiki ڧonkissiyisini qayta jariy qildurushi we öz iqtisadini tereqqiy qilduralishi mumkin. Rossiye we xitay ariliqida qamilip qalghan mungghuliye sherqiy türkistan bilen dostane munasiwette bolushi we iqtisadiy munasiwetlerde ijabiy ilgirleshlerge érishishi mumkin. Mongghuliye sherqiy türkistan arqiliq ottura asiya memliketlirige we ottura asiya arqiliq yawropagha tutishalaydu. Uyghur-pakistan munasiwiti burunqi adawetlerni untup tereqqiy qilishi we tijariy munasiwetlerde shérikliship qélishi, pakistan uyghur sodisining hindi okyan’gha chiqishigha sorun hazirlash derijisige yétishi mumkin. Sherqiy türkistan we tibet pakistan we hindistan otturisida tengpunglashturghichi rolini oyniyalishi, rayun ténchliqida ijabiy tesirlerni körsitishi mumkin. Meyli qaysi jehettin élip éytayli, sherqiy türkistandin ibaret bir uyghur dölitining ottura asiyada qed kötürüshi hazirqi siyasiy we herbiy tengpungsiz weziyetke xatime bérip, iqtisadiy tereqqiyatta ijabiy rol oynaydu.
13
Dunyaning omumiy weziyiti uyghur dölitining qurulushigha paydiliq yönülüshke qarap tereqqiy qilmaqta. Yiraq bolmighan kelgüside milletning omumiy armanining menzil quchup derman tapqanliqini körüsh herbirimizge nisip bolghusi! emma, shuni tonup yétishimiz intayin muhimki, sharait kélish harpisida üjme pish, aghzimgha chüsh dep héchqandaq teyyarliqsiz tursaq, yüz yilda aran kelgen purset yene qoldin kétip qélip, qachanlarda yene bundaq purset kelgiche millitimiz éghir mewjudluq xirisigha, milliy dewayimiz éghir charchashqa duch kélip arzulirimizni qebrige birge élip kétidighan éghir pajiege muptila bolimiz. Su kelgiche toghan tut dégen atasözini unutmay, bundaq samawiy purset kélishtin burun yüksek teyyarliqlarni pütturishimiz lazim. Buning üchün oyghunishimizgha, arimizdiki oxshimasliq we ziddiyetlerni milletning yüksek teghdiri aldida qayrip qoyushqa, birlikke kélishimizge, her sahe-her kesip boyiche milletni küchlendürüshke bedel tölishimizge toghra kélidu.
Hazirghiche dawam qilghan weten dewasida dewa sépidiki qérindashlirimiz öz iqtidari, sapasi we sharaitining qandaq bolushigha qarimay küchining yétishiche millet dewasini yüksek bir pellige élip chiqishqa tiriship keldi we herbir normal uyghurni söyündürüdighan netijilerni yaratti. Mushundaq bir tarixiy dewirning yétip kélish harpisida uyghur dewasi bizning dewa sépimizni zoraytishimizgha we yüksek milliy birlikke ige bolup muhim xizmetlerni tamamlishimizgha muhtaj. Herbirimiz özimizning iqtidari we sharaitidin paydilinip shundaq bir pursetning kélishidin burun millitimizni küchlendürüshke töhbe qoshush üchün bedel töliyelisek, kelgüsi pursetni tézlikte tutiwélish iqtidarigha ige bolimiz. Buning üchün siyasiy-memuriy iqtidarimiz barlirimiz siyasiy we memuriy xizmetlerge küch chiqirishimiz, teshkiliy yaki teshwiqat iqtidarimiz barlirimiz türlük kulturiy we siyasiy paaliyetlerni uyushturushturushimiz yaki milletni türlük wastilerdin paydilinip teshwiq qilishimiz, herbiy mujadile iqtidarimiz barlirimiz xelqara qanunlarning dairisi ichide yaki yerlik sharaitlar yar bergen derijide teyyarliq yaki opratsiye yürgüzüshimiz. Pen-maarip saheside iqtidarimiz barlirimiz milletning musteqilliq kürishi jeryanida kéreklik bolghan téxnika-üskünilerning igilinishi we tetqiq qilinishida teyyarliqta bolushimiz lazim. Dölet qurush bir milletning unwérsal küchining jughlinip bir meydan küreshni bashtin kechürüshige muhtaj bolup, bu küreshning ténch yol bilen yaki bashqa yollar bilen jeryanlinishi we tamamlinishi shu dewr yaratqan sharait we muhit bilen munasiwetlik bolup, biz meqsitimizge yétishimiz üchün kelgüsi pursetning bizge temin qilish éhtimali bolghan barliq sharaitlirigha maslishalaydighan we ulardin paydilinalaydighan derijide teyyarliq qilishimiz zörür. Dölet apparati bolmighan bizdek mehkum milletke nisbeten séstimiliq halda mezkur xizmetlerni muweppeqiyetlik tamamlash nahayiti musheqqetliktur. Bu munasiwet bilen shuni bilishimiz kérekki, biz héch bolmighanda teyyarliqlarni bizge üchinchi bir terep tamamlap bergüdek derijide küchlinishimiz zörür. Bu dégenlik shu üchinchi tereptin yardemge érisheligidek derijide tirishishimiz lazim dégenliktur. Elwette, bundaq yardemge érishish bilen küresh tügep qalmaydu, eksiche yuqiri pellige kötürülidu. Bu namelum üchinchi terepning, hetta köp terepning yardimini qolgha keltürüsh üchün tebiy shekilliniwatqan yershariwiy pursetler bilen shu pursetlerde shiddet bilen meqsitimiz üchün küreshni bashliyalaydighan derijige kélishimiz lazim.
Dunyaning uyghur dölitining qurulushigha muhtaj bolghinigha qarighanda, bizning dunyagha ularning uyghur dölitining qurulushigha muhtajliqini bildürüshimiz we tonutushimiz téximu muhim. Purset aldimizda pat yéqinda kélish harpisida, emdi chetke chiqiwélip kelgüsige guman bilen muamile qilip téngirqap yürsek pursetlerni qoldin bérip qoyimiz. Hazir uyghur dewasigha desmaye salidighan peytimiz keldi, inshaallah, yüz yildin kéyin qayta kéliwatqan bu pursetni tutuwélishimizgha allah igem medet qilghay, andin wijdanliq normal uyghurlirimiz destek we ishtirakchi bolghay!
Xatime
Gerche bilish we bilim dairemning tar we az bolushigha qarimay mezkur maqalini yézip tamamlidim. Insanlar arisida sheyiler we weqelerge qarita oxshimighan inkas we bahalarda bolush tebiy ehwal bolup, mulahize we tehlillirimge qarita oxshimighan pikirlerning chüshüshi hetta héchqandaq pikrning chüshmeslikimu tebiy. Qarshi pikirlerning chüshüshi qarashlirimning kemchillikliri we xataliqlirini manga körsütüp bérish we chüshünüsh, bilish dairemning kéngiyishide paydiliq bolsa, ijabiy pikirlerning chüshüshi manga ögünüsh we izlinishke ilham we teselliy bolidu. Meyli némila bolmisun, gödeklikim we tejribisizlikimge baqmay mushundaq bir eserge qelem tewritip saldim, undaq qilishtiki meqsitim kishilirimizning hazir mushundaq témidiki bir maqalige muhtaj bolup qalghanliqida idi. Her qétim uyghur qérindashlirim bilen mungdashqinimda :« xitay küchiyip ketti, bizge emdi purset qalmidi, purset 60 yil burun kétip qaldi...» Dégendek geplerni anglayttim, bundaq sözlerge neqmeydanda inkas qayturushqa tirishattim, emma oxshimighan pikirlerning mewjudliqi tebiy hadise we undaq pikirlerning deqiqide bir jaygha kélishi mumkin bolmighachqa pikirimni bayan qilip bolup köp talash-tartish qilip aridiki munasiwetke dehli qilishni xalimayttim. Emma shu nuqtini bilettimki, bundaq idiyilerning yamrishi bizge ümüdsizlik élip kélip bizni oylimighan ziyanlargha uchritishi éniq bolghanliqi üchün, undaq idiyilerning yamrishigha qarshi birer xizmet qilishni arzu qilip qelbimge pükkenidim, shu wejidin küchümning yétishiche mezkur maqalini yézip öz qarishimni bayan qilishni rawa bildim. Meqsitim özemning siyasiy qarashlirimgha yaki tehlillirimge bashqilarni qayil qilish emes, belki qérindashlirimizgha ümüd nurini körsitish we küresh iradisining oyghunushigha türtke bolush istiki idi. Kesip ehli bolmighanliqim üchün maqalide bérilgen delillerde belkim xataliqlarning bolushi, qarashlirimda we tehlillirimde xamliqning yaki saddiliqning sadir bolushi muqerrer. Shundaqtimu, qérindashlirimning chüshünishi we téximu iqtidarliq, bu xizmetni qilishqa téximu layiq insanlirimizning heqiqiy eserni xelqimizge sunushini iltimas qilimen.
Ulugh allah tileklirimizge yetkürgey we tileklirimiz yolida birlikke kélip küresh yolida sep tüzüshimizge yardemchi bolghay!

Tamam

Unregistered
02-11-11, 06:54
yaxshi maqaliken, mushu xildiki yazmilar köprek bolsa.