PDA

View Full Version : Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta (1,2,3,4,5)



Unregistered
01-11-11, 09:15
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(1)
Aptor: elsöy
1
Ikkinchi dunya urushida dunyadiki döletler ikki chong gurohqa bölün’gen bolup, chong jehettin qarimaqqa bu ikki guroh tuptin periqliqtek qilsimu, emma bu ikki gurohni teshkil qilghan döletlerning özi tewe gurohlargha bölünüshining sewebliri oxshimisimu, emma ularni bir jaygha élip kelgini herbirining shexsiy menpeetlirining yene biri bilen bolghan munasiwiti idi. Bu ikki gurohning bir béshida amérika, en’giliye we sowitlar ittipaqi bolup, ular shu dewirde ittipaqdashlarni teshkil qilghan muhim ezalar idi. Ular urush mezgilide bir septe köresh qilighanlar bolsimu, ular arisidiki menpeet we tesirdaire munasiwetliri ularning urush ayaqlashqanda öz ichidin yene ikki guruhqa bölünüshini belgilep bolghanidi. Urush ayaqlishish mezgilining özide bu ikki guroh shekillinip boldi, bulargha yawropada taki 90-yillirighiche ikki dölet halitide mewjud bolghan gérmaniye döliti, hélihem shimal we jenupqa bölünüp mewjud bolup turghan ikki koriye döliti, shimal teripi musteqil halette, emma jenup teripi mustemlike halettiki mongghuliye döliti, pütünley mustemlike halitidiki sherqiy türkistan we tibet döletliri delil bolalaydu.
Urushtin kéyinki dunya weziyitige qarisaq, qarimaqqa kapitalistlar we bolshiwiklar guruhining qayta beygige chüshüshige oxshap qalsimu, emma bu ikki idilogiyini niqap , yaki qural qilghan bu ikki gurohning «dunyani alghandin» kéyinki menpeet we daire talishish küreshliridur. Gurohlarning bu türdiki munasiwetlirini asas qilghanda 20-esir dunya weziyitini chong jehettin 3 basquchqa bölgili bolidu;
Birinchi basquch, gérmaniye we osmanli impiratorliqi bashchiliqidiki ottura we sherqiy yawropa gurohi bilen en’giliye, ڧiransiye we rossiyidin ibaret gherbiy we shimaliy yawropa gurohi otturisidiki küreshler bolup, buning biwaste netijisi osmanli impiratorliqining parchilinishi, birinchi dunya urushida gherbiy yawropa döletlirining ghelibe qilishidur. Ikkinchi basquch dunya miqyasigha kéngeygen ikkinchi dunya urushida reqipleshken amérika, en’giliye, rossiye we xitay bashliq küchler bilen, gérmaniye, italiye we yaponiye bashliq küchler arisidiki riqabet bolup, buningda amérika bashliq küchler yéngip, amérika heqiqiy türde dunya sehniside «lidir»liq ornigha özini qoyushqa shert hazirlidi.
Üchinchi basquch, menpeetliri we mewjudliqi teqezzasi bilen ittipaqdashlarni teshkiligen amérika we sowitler ittipaqi qatarliq küchlerning urushtin kéyinki dunya xeritisini lahiylishi we uni ijra qilishi, kéyin öz menpeet we dairisini qoghdash we igilesh teqezzasi bilen riqabetlishish jeryanidur. Bu basquchta ikki chong guroh otturisida ochuq-ashkare biwaste chong kölemlik urushlar bolmighan bolsimu, ular arisidiki jeng ikkinchi dunya urushidin kéyin musteqil bolghan hindistan we pakistan arisida, ottura sheriqte, ikki koriye arisida we sherqiy jenubiy asiya döletliride bolghanidi.
Amérika we sowitler ittipaqi bashchiliqidiki bu ikki guroh ikkinchi jahan urushi ayaqliship dunya xeritisini lahiyliginide sherqiy türkistan dölitining mewjudliqi amérika qatarliq küchlerning we sowitlar ittipaqining menpeetige uyghun bolmighanliqi üchün birdek étirap qilinmay xitay dölitige sétiwétilgenidi. Sherqiy türkistan dölitining mewjudliqi sowitler ittipaqining menpeetige zit kelgen eng chong mesilisi uning türkistanning birqismi bolghanliqi, sowitler ishghali astida uning qérindashlirining yashaydighanliqi, mezkur döletning musteqilliqi pütün dunyada milletchilik kötürüliwatqan dewrde türkistanning bashqa ölkilirige tesir qilishi we sowitler ittipaqining mewjudliqigha biwaste tehdit élip kélishi idi. Amérikining menpeetige zit yéri, amérika sowitlar ittipaqining sherqide küchlük bir ittipaqchigha muhtaj bolghanliqi, kimge éghishi éniqsiz bolghan uyghur dölitining uning sowitler ittipaqining kikertigini bughudighan kozori xitayni ajizlitipla qalmastin, belki özining yene bir reqibi bolup qélish éhtimalliqining bolushi idi. Shunga, sowitler ittipaqi öz tesirini bu rayunda saqlap qélish bilen birge, bu döletning musteqilliqige satqinliq qilghan, amérikimu yuqarqi meqsetler bilen bu döletni étirap qilmighan we xitaygha qoshuwétilishini qollighan. Démek, uyghur döliti 20-esirning üchinchi basquchidiki dunya weziyitining éhtiyaji bilen dunya döletliri tizimidin öchüriwétilgenidi.
(Dawami bar)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(2)

Aptor: elsöy
Uyghur millitini échinduridighini 19-esirning axiridiki ros impiriyisi, biritaniye émpiriyisi we manju impiriyisi arisidiki chong oyundin bashlap, uyghur xelqining we ularning dölitining mewjudliqi, meyli qandaq siyasiy tüzümni shuar qilip otturigha chiqqan bolushidin qetiy nezer uyghurlarning herqandaq siyasiy we herbiy küchliri xelqara oyunning kontirolliqi we tesiridin chiqip kételmidi, hem chiqip kételmeytti. Shu munasiwet bilen bizning bu heqte tetqiqat we mulahiziler yürgüzüshimiz hazirqi weziyet teqezzasi bolghanliqi üchün, tejribisiz we bilik dairemning tar bolushigha qarimay, bu heqte mulahize yürgüzüshke urunup baqtim.
Sowitler ittipaqining parchilinishining eng asasliq küresh meydani yawropada bolghandek qilsimu, emma heqiqiy porix tütüni aڧghanistanda kökke kötürülgenidi. Bu jeryanda amérika bashliq küchler weziyet éhtiyaji seweblik pakistan we iran bilen bolghan munasiwiti dostane we qoyuqlashqan bolup, aڧghanistan mujahidlirigha bérilgen biwaste herbiy eshya yardimi amérikining ottura sheriqqe türkiyining qudret tépishi we osmanli émpiratorliqigha oxshash bir rayon xaraktérlik gigant küchning chiqishining aldini élish üchün qurghan qarawulxanisi israiliyidin misir, iordaniye , iran, pakistan qatarliq yollar bilen keltürülgenidi. Pakistan’gha qéchip chiqqan milyonlighan aڧghanistan musapirlirining kéreklik herbiy sawatlar bilen terbiylinishi we kéreklik zapchaslar bilen teminlinishi sowitler ittipaqining aڧghanistandiki urushta meghlup bolushigha we urush chiqimining hessilep artip kétishigha seweb bolghanidi. Bu wastilik halda sowitler ittipaqining parchilinishini tézletkenidi. Buningdek urushlar dunyaning bashqa jayliridimu oxshap qalidighan shekilde yüz bergen bolsimu, emma bu qétimqisi bizning teqdirimiz bilen biwaste munasiwetlik idi.
Aڧghanistanda taliban hakimiyetke chiqqan mezgillerde dunyaning herqaysi jayliridin kelgen mujahidlargha keng meydan hazirlap bergen bolup, bu döletke deslep weten-millitini xitay zulumidin qutuldurush meqsitide kelgen uyghur mujahidliri bu jaydiki herbiy bazilargha qétilghan, deslepte özbekistan islam herkiti bilen birge herket élip barghan, kéyin öz aldigha türkistan islam herkiti bolup oyushqanidi. Ujayda qanchilik uyghurlarning meshiqlen’genliki, qanchisining soqma tamliq aڧghan yézilirida nam-emelsiz qurban bolghanliqini héchkim sitatistika qilghini yoq. Uyghurlar wetensiz qalghandin buyan mushundaq weten dewasida barmighan döliti, bash tiqmighan töshüki qalmighan haletke kelgenidi. Wetenni quralliq azat qilish niyiti we imanida yighilghan ezimet mujahitlar we yoldin adiship mujahit bolup qalghanlar axirqi hésabta elqaide bilen xitayning arisidiki soda desmayisi bolup ketkenidi.
Biritaniyidin musteqil bolup, uzun ötmeyla musapirlar éqimigha yoluqqan, teqdirdishi hindistan bilen yüzörüshüp urush qilghan, izchil türde sowitler ittipaqining yoshurun qollishigha, toghrisi paydilinishigha érishken pakistan bu qétimliq tallashni amérika bashliq küchlerning sépige qoshulush pursiti bilgen bolsimu, emma hindistan bilen bolghan chigish munasiwiti, hindistanning rayun weziyitidiki rolining amérikigha téximu paydiliq bolushi bilen, bu mezgil ayaqlashqanda pakistanning sadaqetsizliki tüpeyli tashlinip qélishi, aڧghanistanning paydilinip bolup, dölet qurush basquchida kontiroldin chiqip tashlinip qélishi, dölet weziyitining umach halitige kélip , radikal dinchi idiologiyilerning ochiqigha aylinishi xitayni bu rayunlardin teshwishlendürgen bolsa, bu rayonlarning uyghur musteqilchilerning uwusigha we herbiy desteklinidighan arqasépige aylinish éhtimalliqi xitayning bu rayondiki «qanunsiz» küchler bilen yoshurun munasiwet qilishi we kontirolliqi dairisige kirgüzüshini teqezza qildi. Xitay pakistan bilen bolghan apaq-chapaq munasitidin paydilinip, wastilik halda talibanlar bilen sodilashmaqchi boldi. Qarighanda sodida kélishim hasil qilghan bolsa kérek, islam dunyasining derdini «dunyagha anglitish»ni wezipisi dep bilgen ladin ependim nutuq we chaqiriqlirida héchqachan ming yilliq islam tupriqi bolghan uyghur wetini heqqide tinip baqmidi. 90-Yilliri ottura asiyada shekillen’gen uyghur «baza»liridin biri yene birining «islamchi» bolmay «milletchi» ikenlik «gunahi»gha zor düshmen xitay aldida ulargha oq chiqardi. Buning bilen minglighan uyghurning qan-teri singgen quralliq inqilap öz ichidin étilghan oq bilen téxi jengni bashlimayla tarmar boldi. 11-Séntebir weqesidin kéyin uyghurlar xitayning térorchi dep qarilishi bilen weten ichi-sirtida ur-qachqa qaldi. Bu haletke zaman teqezzasi bilen amérika gurohi köz yumdi we yol qoydi.
(Dawami bar)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(3)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(3)
Aptor: elsöy

Sowitler ittipaqining parchilinishi bilen barliqqa kelgen bashqa türkistan jumhuriyetliri sowitler ittipaqining parchilinishi bilen porix tütünisiz öz istiqlaligha nail bolghan bolsimu, emma rossiyining küchlük tesiri astida idi. Türkistan tupraqliri amérika guruhi shekillen’gendin buyan tesir dairisi yetmigen tupraqlar idi. 19-Esirning axirida biritaniye bundaq pursetke érishken bolsimu, emma rossiye impiriyisining sayisi chüshken bu tupraqqa biwaste tesir qilish jüritide bolalmighan, kéyin rossiye impiriyisi bilen tengpungluq saqlash meqsitide tarazigha tengpunglashturghichi tash ---- manju impiriyisini rossiye bilen birlikte qoyghanidi. Buning üchün biritaniye deslepte özi qollighan wastilik yaqup beg qurghan qeshqeriye yaki uyghuriye döliti qurban qilin’ghanidi. Kim bilsun, bu «waz kéchilgen» tupraq yüz yillar kéyin xitay dölitining tereqqiyat desmayisi bolup qalghanidi.
Sherqiy türkistan tupriqidin sowitler ittipaqining ikkinchi dunya urushi mezgilide néڧit qazghanliqigha ait matériyallarni körgendek qilattim, emma u matériyallarni kéyin qayta tapalmidim. Némila bolmisun, sowitler ittipaqi ikkinchi qétimliq musteqilliq körüshimizge zor yardemlerni qilghanidi. Chünki, u chaghlarda sowit amérika perest xitay hakimiyitining ornigha özi yöligen chighkeshlik xitay bolshiwiklarning chiqip qélishigha taza ishenchisi yoq idi. Shu waqittiki sharaitta, amérika peres xitaydin sowit perest sherqiy türkistan jumhuriyitining ayrilip chiqip, mongghuliye bilen birge sowit bilen xitay ariliqida soqulushni kichiklitidighan rayon bolushi sowit menpeetige uyghundek qilatti. Emma, yenendiki chighkeshlik bolshiwit xitaylar hakimiyetke chiqqandin kéyin, sowit chigirisi ichige tewe bolghan gherbiy türkistanda qérindashliri yashaydighan milletchilik kötürüliwatqan sherqiy türkistanning musteqilliqi sowitlar ittipaqigha tehdit bilindi. Shunga, öz qoli bilen tikligen yash uyghur jumhuriyiti sowitning qoli bilen berbat qilinip, kelgüside pütüni bilen yutuwétish nishani bolghan xitaygha qoshuwétildi. Emma ish sowitning oylighinidek bolmidi, gerche sitalin maw xitayni moskiwada nezerbetke élip mexpiy kélishimnamilerni imzalighan, yüz milyonlighan xitayni qirghin qilish we sowitler ittipaqigha qoshulush qatarliq shertlerge maqul keltürgen bolsimu, xitay axirqi hésapta sotsiyalizim étiqadigha emes, belki qanche esirlep bitaqet halda kütken milliy musteqilliqini eziz bildi. Amérika xitaygha sowitqa birge qarshi turush meqsitide köz tikkende xitay amérikigha qash-köz oynitip pursetni qoligha aldi. Amérika sherqiy asiyada yaponiye we jenubiy koriyidin bashqa sowitke qarshi yene bir kozorgha érishti. Uyghurning ümüdini élip hijret qilghan eysa beyler bolsa türkiyide untulup qaldi.
Xitay amérika gurohining zor soda pursetlirini yaritip bérishi bilen sheriqte qed kötürüshke bashlidi. Bu chaghda énirgiye mesilisi sherqiy türkistandin ibaret «étibarsiz» zémindin bayqilishqa bashlidi. Bu zéminning xitayning istiratigiyisidiki orni yenimu yuqiri kötürüldi. Uyghurning chüshi bu chaghda réalliqtin téximu yiraqlashqan idi. Amérika gurohi xitayning mustemlike sherqiy türkistan zéminidin paydilinip sowitqa biwaste xiris qilishigha muhtaj idi. Sherqiy türkistanning istiratigiyilik orni kötürülüshke bashlidi, sowit terepte bolsa buninggha qarshi halda gherbiy türkistan téritoriyiside «uyghuristan réspoblikisi» tesis qilish chértiyui tesewwur qiliniwatatti. Emma pilanlar emelge ashmayla, sowitlar ittipaqi ichki malimanchiliqlar tüpeyli parchilinishqa yüz tutti. Sherqiy türkistanning istiratigiyilik qimmiti yene bir qétim zor özgirishke duch keldi.
Bu zéminning muhimliqi uning jughrapiyilik orni étibarida xitay we rossiyining ronaq tépishi, sirtqa tesir körsitishide xameshya bazisi yaki biwaste baziri bolidighan qimmetlik tupraqlar idi. Bolupmu, bu tupraqlar xitay we rossiyining tengpungliqini saqlaydighan buڧڧér rayunlar idi. Bolupmu, sherqiy türkistan xitaygha nisbeten amérika, yaponiye, ڧilipin qatarliq küchlerning déngiz qorshawini buzushtiki muhim quruqluq yoli idi. Bu rayunning muhim istiratigiyilik yerasti- üsti bayliqliri xitayning soda arqiliq iqtisadini yükseldürüsh we soda arqiliq kéngeymichilik qilish gherizini emelge ashurushqa muhim xam eshya bazisi, xam eshya kirgüzüsh yoli we mehsulatlirini sétish baziri idi, buning bilen birge bu zéminning herbiy sitratigiyilik orni xitayni ittipaqdishi pakistan’gha tutashturup, pakistan arqiliq hindi okyan’gha chiqish ötkili, ottura asiyagha tutashturup, ottura sheriqqe ulashturush yoli idi. Rastini éytqanda sherqiy türkistanning xitay ishxali astida bolushi, xitay dölitining mewjudliqida muhim rol oynimisimu, emma xitayning kéngeymichilik we küchlinishi üchün kem bolsa bolmaydighan intayin qimmetlik zéminlar idi, mana bu xitayda hakimiyetke chiqqan herqandaq bir hakimiyetning quruqluqta gheripke kéngiyishidiki birdin-bir tallishi idi. Shuning üchün xitay pirqidöletchilirimu yaki bolshiwikchilirimu oxshashla wetinimiz sherqiy türkistandin ayrilip qélishtin qorqidu. Emdi, bu zéminlar néme üchün amérika guruhining tesiri ichige élishigha muhtaj bolup qaldi ?
(Dawami bar)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(4)
Aptor: elsöy

Ikkinchi dunya urushidin kéyin yéngi shekillen’gen ikki guroh, yeni sowitler ittipaqi bilen amérika bashliq gherip döletliri gurohi otturisidiki yoshurun küreshlerde xitayning orni amérika bashliq gurohqa intayin muhim bolghan, shuningdek xitayning küchlük bolushimu we qudret tépishimu amérika gurohining éhtiyaji bolghan. Bolupmu, yuqarda déyilgen 20-esirning üchinchi basquchidiki küreshning axirqi basquchida amérika iranda we aڧghanistan mötidil shahliq hakimiyetlerning ornigha qattiqqol hakimiyetlerning almishishigha yoshurun türtke bolup, sowitlerni jenuptin qorshawgha alghan. Yawropada en’giliye we ڧiransiye bashliq döletler sowitlerni gheriptin iskenjige élip bolghan bolup, emdi amérika gurohi sheriqte yaponiyidin bashqa téximu küchlük bir ittipaqdashqa hajetmen idi, hindistan’gha qarighanda, xitay bu rolni téximu biwaste we küchlük ijra qilalaytti. Buning bilen amérika-xitay munasiwiti tik- tak top déplomatsiyisi bilen bashlan’ghan, xitayda islahat-ishikni échiwétish inqilabi bashlinip, xitay sherqiy asiyada zor iqtisadiy küch bolup qed kötürüshke bashlighan. Emma, xitay amérika bilen peqet bu ötkünchi dewirdila ittipaqchi bolalaytti. Bu kommunist bolushi bilen anche munasiwetsiz idi. Pirqe döletning amérika bilen ittipaqlishalishi amérikining yaponiyini ténch okyan tesiridin qoghlap chiqirishni meqset qilghan siyasitining netijisi idi. Emdi teywen mesilisige qaraydighan bolsaq, teywen goya bir uruqqa oxshash, xitayning bashqa bir tüzülmisining uruqi saqlan’ghan qutigha oxshash bolup, amérika bu uruqning xitay döliti bilen bolghan munasiwitining üzülüp, uning paydilinish qimmitining yoq bolushini , yaki xitay döliti bilen qoshulup kétip, amérikining uzaq mezgillik pilan taxtisidiki rolining yoq bolushini xalimaytti. Démek, teywenning musteqil bolushimu, xitaygha ölke, hetta ڧidratsiye bolup qoshulushimu amérika üchün paydisiz idi. Shunga, teywenning hazirqi haletni saqlishi nahayiti muhim idi. Mana bu, teywenning barliq sharaitlar hazir turupmu musteqil emeslikining sewebi idi.
Emdi üchinchi basquchning netijisige qaraydighan bolsaq, ikki qutupluq dunyaning bir uchida turghan sowitler ittipaqi parchilinip eslidiki tesir küchidin ayrildi. Eslidiki sirtqa tesir körsitidighan chigra we qowuq tupraqliridin ayrilip, kéyinki yillardiki muhim xizmetlirining biri bu rayunlardiki tesir küchini saqlap qélish bolup qaldi. Ajizlashqan rossiye bu rayunlardiki tesiriy küchining yenimu ajizliship, bu jaylargha hetta tesir qilish sharaitidin mehrum qélishtin qorqup xitay bilen hemkarlishishqa muhtaj bolup qaldi. Xitay bolsa, amérika gurohining neziridiki kozurluq ornidin mehrum bolup, sherqiy asiyada amérika gurohigha tehdit we tosalghu bolidighan yéngi küch shekillendürdi hem shuninggha uruniwatidu. Ottura asiyada türkistanning yéngi musteqil bolghan jumhuriyetliridiki küch boshluqini toluqlashqa urunup herket qildi hem qiliwatidu. Buning bilen sherqiy türkistanning xitayning kéyinki basquchtiki tereqqiyatida istiratigiyilik qimmiti kötürüldi. Emma, heqiqiy zémin igiliri bolghan uyghurlarning xitayning qorshawni buzup chiqishigha tosalghu bolushidin qattiq endishe qilghan xitay hakimiyiti sherqiy türkistan zéminida uyghurlarni xitaylashturup yutuwétish meqtisidiki siyasetlerni yürgüzdi. Mana bu xitayning uyghur siyasitining néme üchün 20-esirning 90-yilliridin bashlap omumiy xelqni basturush dewrige ötkenlikining, xitay köchmenlirini köchürüsh süritini tézletkenlikining muhim seweblirining biridur.
(Dawami bar)
Dunya weziyiti uyghur dölitining qurullushigha teqezza bolmaqta(5)
Aptor: elsöy


Xitay neziridin qarighanda, xitay hazir sherqiy tereptin xuddiy manju impiriyisning axirqi mezgilidikige oxshash qorshawgha duch keldi. Gherb terepte bolsa sowitler ittipaqidin yéngila musteqil bolghan ajiz jumhuriyetler topidin ibaret bir boshluq,yeni gherbiy türkistan tupraqliri turuptu. Bu tupraqlar, xitayning qorshawdin qutulushida zor ehmiyetke ige. Xitay merkizide belkim eyni zamandikige oxshash sheriqte déngizgha kéngiyish yaki gheripte quruqluqqa kéngiyish munazirisi bolghan bolushi mumkin, ehwaldin qarighanda xitay gheripte we sheriqte kéngiyish siyasitini ijra qilish basquchida turiwatqan bolushi mumkin. Xitayning yéqinda déngizgha salghan awyamatkisi we uzundin buyan élip bériwatqan déngiz armiyisini serxillashturush qurulushi xitayning amérika gurohining sherqiy muhasirisini bösüp chiqishni pilan qilghan. Teywen mesilisining hel qilinishi xitay kelgüsige türtkilik rol oynaydighan bolup, xitay teywenni ishxal qilish üchün herqandaq bedel töleshtin bash tartmaydu. Emma bu sharait téxi piship yétilgini yoq. Xitay iqtisadi déngiz sodisi bilen tereqqiy qilghan, xitayda ishlen’gen mallarning mutleq köp qismi, déngiz arqiliq yawropa we amérika bazarlirigha toshulidu. Bu yol shimalda tiyenjin, shangxey, jowsen we ningbo qatarliq jaylardiki portlardin bashlinip sherqiy déngiz yolliri arqiliq jenupqa ilgirilep teywen boghuzidin ötidu. Sherqiy déngizning ténch okyan bilen tutishidighan qismi yaponiyining okinawa aralliri bilen tutishidighan bolup, xitay bu jayni yandap ötüp ketmekchi bolidiken, peqet ikkila yol bar, biri teywen boghuzi , bu yol xitay hazir qolliniwatqan yol, yene biri basir boghuzi, bu yol arqiliq xitay teywenni aylinip ötüp ڧilipin déngizigha chiqidu we ilgiriligen halda gheripte ténch okyan, jenupta hindi okyanlar bilen tutishalaydu. Bu jaydiki bir chigish mesile shu jaydiki, teywen eger musteqil bolsa emeliyette xitayning bu yollardin ténch yol bilen paydilinishigha héchqandaq zerer élip kelmesliki mumkin, emma xitayning meqsiti bu jayni monopol qiliwélish arqiliq ténch okyan bilen biwaste tutishish we kéyinki istiratigiyilik pilanida asiyani herbiy we tijariy yollarda resmiy kontirolliqigha élip, bu rayondin amérika gurohini siqip chiqirish. Bundaq bolghanda, xitay teywendin paydilinip yaponiye we koriyilerni qoralsiz boysunduralaydu, chünki bu döletler aral döliti bolushi bilen xam eshyasi kemchil, köp qisim xam eshyasi we éksport qilidighan mehsulatliri teywen boghuzi we basir boghuzidin ötidu. Eger teywen xitay zémini bolghan teqdirde, teywen boghuzi xitayning ichki déngizigha aylinidu, bu jaydin paydilinishni xitay qanunluq halda cheklesh yaki yol qoyush hoquqigha ige bolidu, sheriqte yenimu ilgiriligen halda basir boghuzini kontirollluqqa élip, ڧilipin déngizi we ténch okyan’gha tesir körsiteleydu. Hetta peyti kelgen chaghda soda yollirini qoghdash bahanisi bilen ڧilipin qatarliq döletlerge esker chiqiralaydu. Emdi, buning eksiche qarap baqayli, amérika gurohi hazir teywenni kontirol qilish arqiliq xitayni sheriqte kikertigidin boghup turghan’gha oxshash süret shekillendürgen bolup, teywen xitayning yene bir xil siyasiy tüzülmisining qalduqi bolupla qalmastin, belki xitayni kontirolluqqa alghili bolidighan muhim kozurdur. Amérika gurohining ayropilanliri we sinaretliri teywen boghuzidin ötüp biwaste halda xitayning iqtisadiy muhim tögünlirige tehdit salalaydu. Bu jayning herbiy, tiransiport we iqtisadiy qimmiti bu jayning sitratigiyilik qimmitining qanchilik muhimliqini belgiligen.
Yuqarqidek amillar amérika gurohigha tewe asiyadiki döletler bolghan yaponniye we koriyilerni her zaman xitaydin hezer eylep turushqa mejbur qilghan bolup, bu döletlerning iqtisadigha nisbeten xitayning tereqqiy qilishi gerche ijabiy bolsimu, emma xitayning rayon xaraktérlik zomiger küchke aylinishi eksiche bu döletlerge xewp hetta mewjudliqigha tehdid élip kélidighan bolghachqa, bu döletler birinchidin xitayning teywenni kontirolluqigha élishini xalimaydu. Ikkinchidin, xitayning ajizlishishini xalaydu. Yeni bular xitayning ajizlap özining sherqiy asiyadiki mewjudliqining yoq bolushini emes, belki uning melum derijide ajizlap özige tehdit bolmaydighan tengpung halette turushini ümüd qilidu. Eger xitay hazirqi on yil awwalqi halitide bolghan bolsa, bu döletlerning xitaydin endishe qilishi bihajet idi, emma xitay hazir rayon xaraktérlik gigant küch sheklide qed kötüriwatidu, uning bundaq bolalishida sherqiy qismigha jaylashqan iqtisadiy belwaghlardin kirgen mol iqtisadiy kirim bilen birge gheriptiki sherqiy türkistan qatarliq bay tupraqlardin bedelsiz kirgüzgen xam eshyaliri eng asasliq rol oynighan. Xitay eger sherqiy türkistan tupraqliridin ayrilip qalghanda uning iqtisadiy chékinip yoq bolup ketmeydu, emma bir tengpungluqni saqlighan halda yene aldigha tereqqiy qilidu. Emma bu chaghda xitay hergizmu bashqilargha tehdid bolalaydighan haletke yételmeydu, chünki uning xam eshya baziliri bashqilarning kontirolliqida bolidu, xitay niyitini buzghanda bu xam eshya baziliridin quruq qélish éhtimal. Buning bilen rak hüjeyrisige oxshash cheksiz yoghinash xewpi bar bu ejdarhaning boynigha uzaq mezgillik ünümlük tézgin sélin’ghan bolidu.
(Dawami bar)