PDA

View Full Version : Uyghur döliti qurush yoli nede? (7- 8)



Unregistered
01-11-11, 08:52
Uyghur döliti qurush yoli nede?(7)

Xelqara qanunlarda aptonomiye hoquqigha ige milletlerning mewjudluq xirisigha yuluqqanda öz téritoriyisi dairiside awaz tashlash arqiliq musteqil bolush yaki bolmasliqni tallash hoquqining barliqi qeyt qilin’ghanken. Emma héchqandaq quralliq herbiy qoghdishi we iqtisadiy tesiri bolmighan bundaq qanunlarning emeliylishishi bezide kishini naümüd qoyidiken. Birleshken döletler teshkilatigha oxshash dunyawiy teshkilatlarning ishikini chékish we ulargha uyghurlarning baya éytilghan qanuniy hoquqlirini yüzgüzüshni bildürüsh yoli shu söyümlük kishilirimiz izchil algha siljishqa intiliwatqan we herqandaq wijdanliq normal uyghurni söyündüridighan netijilerni yaritiwatqan yol we ishiklerdur. Xuddiy siyasetchilirimizning éytqinidek uyghur dewasi shu tirishchanliqlar we dunyawiy pursetler netijiside heq-hoquqlarni tonushtin heq- hoquqlarni telep qilishqa, qanunlardin paydilinishtin hetta qanun tüzüshke qarap tereqqiy qildi. Söyümlük animiz rabiye xanimning yoldishi, pishqedem inqilabchimiz, edebiyatchi we obzorchi sidiq haji rozi dadimizning milletke nishan esiri «uyghurlar tarixta qurghan dölitini eslige keltürüshning tarix we xelqara siyaset asasliri» namliq kitabidin bu nuqtini téximu yaxshi chüshinip tonup yételeymiz.
Uyghurlar uzaq tarixtin buyan dölet qurup özini özi idare qilghan, ezeldin musteqil yashap, qénigha hörlük udum bolghan millet. U meyli qanchilik mustemlike halitide qalsun, istilachilar teripidin ménge yuyush üchün élip bérilghan idiologiyilik qaymuqturushlargha uchrisun, bu roh ölmidi belki qayta oyghandi. Uyghur döliti qurush teqezzasi uyghurning depsende qiliniwatqan ghorurila emes, belki payxan qiliniwatqan eng eqelliy heq-hoquqlirini qoghdash yolidiki kishilik hoquq küreshliri arqiliq bashlandi we dunya jamaitige tonuldi. Dunya milletlirining uyghur mesilisini tonushi söyümlük paaliyetchilirimiz we rehberlitimizning tirishchanliqi we xitayning iqtisadiy tereqqiyatliri jeryanida dunyagha élip kelgen tesiri türtkiside dunyaning xitaygha nezer aghdurushi bilen tonuldi we tonuliwatidu. Emma dunya téxi bizning mesilimizning tüp négizini tonup yetkini we uning yéshilish yolini bilgini yaki u heqte munazire qilghini yoq. Belki jahan kölimidiki nurghun siyasionlar uyghur mesilisini bilishi we uyghur mesilisining eng axirqi hel qilinish yolini éniqlashni xalishi mumkin. Emma, uyghurlarning xelqara munasiwetlerde tutqan orni we étibari munasiwiti, hemde xitay bilen bolghan soda-iqtisadiy munasiwetliri seweblik bu mesilining xitay bilen bolghan munasiwitide resmiy yosunda üstelge qoyulghini belkim téxi yiterlik emes. Japakesh uyghur paaliyetchiler öz iqtidarining, sharaitining qanchilik bolushidin qetiy nezer zor tirishchanliq bilen uyghur mesilisini dunya munasiwetliride shundaq bir haletke élip kélish üchün küresh qildi, bir adem chaqirsa bir ademge, ikki adem chaqirsa ikki ademge yiraqni yiraq dimey bérip tonushturdi , uyghur derdini anglatti. Bularning hemmisi uyghur mesilisini xelqara sehnide tonutush we uyghur mesilisining xelqara munasiwetlerdiki imtiyazini östürüsh üchün bolghanidi. Allah shu qérindashlarning emgikining ejri we sawabini bergey, mana emdi uyghurlar amérika dölet mejliside yighin achalaydighan, uyghur mesilisi dunya kishilik hoquq doklatlirida salmaqliq orun tutalaydighan boldi. Uyghur döliti qurush üchün dunyagha uyghurlarning heq hoquqlirini peqet musteqil döliti bolghandila heqiqiy qoghdighili bolidighanliqini bildürüsh we shuninggha ishendürüsh, ilgiri qurghan uyghur döletlirini xelqaragha tonushturush we étirap qildurush, u döletlerni eslige keltürüshni qanuniy asasqa ige qilish, xelqara munasiwetlerning inchige özgürüshlirige diqqet qilish we ulardin paydilinip uyghur hoquqi- döliti qurush yolini algha siljitish, peyti kelgende xelqara bérism arqiliq xitay istilachilirini mustemlike sherqiy türkistandiki mustemlikisidin waz kechtürüsh yaki uyghur tupriqida omumiy xelq awaz bérish qatarliq qanuniy wastiler arqiliq musteqilliqni qolgha keltürüsh yaki eslidiki musteqil döletlerni eslige keltürüshtek meqsetke yetkili bolishi mumkin.
Bu meqsetke yétish üchün uyghurlarning siyasetchilirining kespiylishishini ilgiri sürüsh, yeni kespiy dewagerler qoshunini zoraytish zörür. Buning üchün bu yolgha kireklik turaqliq iqtisad-kapital menbesi bolushi kérek. Bu menbe yene shu arqa sep bolup, bu arqa sep xelqaradiki bashqa teshkilarlardin kélidighan iqtisad, iane we uyghurlarning özidin kélidighan bedel puli qatarliqlar arqiliq kélishtin bashqa, muqim bir iqtisadiy menbe bolushi kérek. Hazirqi ehwalda amérikidiki birqanche xelqara teshkilatning uyghur teshkilatlirigha béridighan iqtisadiy yardimi we birqisim ianilerdin bashqa, bundaq bir qoshun qurushqa kétidighan iqtisadni hel qilidighan yol kemchil. Bu chetellerde musapirette yashawatqan herbir uyghurning angliqliq bilen yoshurun we ashkare halda öz teqdirige, millitining teqdirige munasiwetlik bu küreshke desmaye sélishini telep qilidu. Shuni tonup yétishimiz kérekki, bu yol bésilmay turup aldinqi qisimlarda déyilgen hazirliqlarning teyyar bolushi musheqqet we yiraqtidur. Démek mushu nuqtidin éytqanda uyghurning dölet qurush yoli herbirimizning bu yolgha qanchilik desmaye salalishimizgha we shu desmayining qanchilik ünümlik qollinilishididur. Uyghurlarda soda-tijaret bilen shundaq quwwetni hazirlighan insanlarning qanchilik ikenliki manga qarangghu, emma shundaq insanlar bolghan teqdirde, bir tijariy karxana yaki shirket berpa qilish yaki eslide mewjud shundaq bir yaki bir türküm tijariy apparatlarning dewaning iqtisadiy mesilisi üchün mexpiy yaki mewhum halette yardem qilishi, hetta dewagha munasiwetlik melum organ’gha tewe bolup, turaqliq iqtisadiy menbe bolushi belkim uyghur dewasini turaqliq iqtisadiy menbe- arqa sep bilen teminlishi mumkin. Uyghur millitining kelgüsi teqdiri bilen munasiwetlik siyasiy we déplomatiye paaliyitining qanchilik ulghiyishi we qaysi derijige qeder tereqqiy qilalishi bizning musteqilliqqe qanchilik yéqinlishalishimiz bilen ong tanasip tüzidu.
Uyghurning derdi tola, derdige derman tépish üchün basqan yolimu tola. Uyghur oyghandi we oyghiniwatidu. Öz dölitini qurush yolini izlewatidu we bu heqte pikirler, mulahiziler boliwatidu. Meyli weten ichide bolsun, yaki weten sirtida bolsun, uyghurning hazirqi tepekkur yoshurun’ghan miskin halitini körgen xitay yüriki pokuldighan halda titrewatidu. Xitay qoligha eski kösey élip uyqida yatqan böre topini oyghinishtin burun öltüriwétishni qestlewatqanidi, yiraqlardin anglan’ghan böre huwlishida chala oyghan’ghan börining quliqining kötürülgenlikini körüp hoshini yoqatmaqta idi.


Uyghur döliti qurush yoli nede? (8)

Uyghur döliti qurushning yoli nede? Emeliyette bu sualgha ulugh allahdin bashqa héchkim toghra jawab bérelmeydu. Emma uyghur birlikte bu yönülüshke qarap weziyet temin qilghan yaki éhtiyajgha asasen échilghan türlük yollar bilen ilgiriligende bu musape tamam bolghanda jawabini arqigha qarap köriwalalaydu. Uyghur döliti qurush yoli noqul ténchliq yolida yaki quralliq küresh yolida bolmay, belkim sharait we muhitning özgirishige béqip unwérsal yönülüshlük bir yoldur. Meyli urush qilish yoli bolsun, yaki ténchliq yoli bolsun, hergizmu bir-birige zit we bir-birini ret qilidighan yollar bolmastin, belkim melum sharait we muhit teqezzasida, shundaq éhtiyaj tughulghanda bir-birini toluqlaydighan we küchlendüridighan yollardur. Radikal milletchilik we radikal dinchiliq idiologiyisi bilen bir-birini ret qilish we zerbe bérish bizni murat-meqsitimiz emelge ashidighan, dualirimiz ijawet bolidighan shu künlerdin yiraqlashturup, ichki ziddiyetlerni kücheytip, zawalliqimizgha karwan bashlaydu. Meyli «uyghur» dep shuar towlap chiqqanlar bolsun, yaki «ghazat» dep chiqqanlar bolsun, hemmisi choqum bir nishanda bolushi, bir nishanda ikenlikini tonushi we bir-birige zerer we ziyan salmasliqi kérek. Uyghurlarning oxshimighan éqim we édiologiyilerge qul bolghan qoshunlargha yaki gurohlargha bölünüp bir-birige oq étishtek tarixiy xataliqlarni sadir qilishi, meyli qandaq shekilde sadir bolsun uyghurni qutulush yolidin adashturidu we zawalliqqa söreydu. Ming musheqqette barliqqa kelgen we kéliwatqan merkiziy organ’gha bolghan herqandaq meqsette élip bérilghan hujum we qarshiliq uyghur dewasini ajizlashturidu. Eyni bir waqitta merkiziy organ’gha bolghan teptishning kemchilliki organ ڧonkissiyisining toluq jariy bolmasliq we xata yönülüshte adishishtek xataliqlarning sadir bolushining aldini alidu. Buning üchün melum yaki mewhum bir teptish apparatining bolushi bilen médiya-axbarat wastilirining teshwiqat we teptishlik rolini toluq jariy qildurush lazim. Bir waqitta bu uyghur ammisining siyasiy sapasining ösüshige türtke bolidu.
Uyghurda hazir bir eqide téngirqishi bar. Bu téngirqash uyghurlarning birlik we ittipaqliqigha tesir qiliwatqan muhim amil bolup, xitayning "uyghurlar arisigha minglighan ishpiyonlarni qoyduq" dégen riwayitidin shekillen’gen ishench kirizisi bilen birge uyghurning birlikini buzidighan éghir késeldur. Eqide téngirqishini milletchilik bilen dinchiliq idiologiyisining soqulishi keltürüp chiqarghan bolsa, bu ikki éqimning nahayiti güzel shekilde birlikke kélishi uyghurda heqiqiy quwwetke ige milletchilikni shekillendüridighan bolup, hazir xitayning qorqiwatqini del mushu xil ehwaldur. Uyghur teshkilatliri we kolliktipliri shundaq bir idiologiye yughurulishida kishini söyündüridighan bir güzel shekilni keltüriwatidu we buning netijiside uyghurda birlikke kelgen milletchilik éngi tughuliwatidu. Uyghurda sétilghidek we sétiwalghudek héch nerse mewjud emes, mewjud déyilse bizning shexsiy kimlikimiz belkim mexpiyetlik bolsa kérek. Shexsiy kimlikni mexpiyetlik tonush we uni yoshurush gerche ammiwiy sorunlarda yaki médiyalarda isim yoshurush yaki texellus qollinish arqiliq qoghdalsimu, emma kishilik munasiwette qoghdilanilishi musheqqet. Xitayning bizge "minglighan jasuslarni qoyduq" dégen tesirni bérishi bizning ittipaqliqqa kélishimizge tosalghu peyda qilishni meqset qilghan «quruq sheher hiylisi»din bashqa nerse emes. Tarixtiki herqandaq bir inqilap xain we paylaqchilardin xaliy bolalighan emes, meghlup bolghan inqilablar bilen ghelibe qilghan inqilablar arisidiki perq kimning xainliqqa we jasusluqqa qarshi immunit küchining küchlüklikide. Bu xil küchni berpa qilish birer organ yaki partiyining teptish iqtidarighila baghliq emes, belki omumiy sapayimizning ösüshi we özara munasiwitimizning ézgülük haliti bilen munasiwetlik. Uyghur dewasining ünümini téximu ashurush we musteqilliq yolida téximu ilgirilishi üchün omumiy sapayimizni östürüshimizge, siyasiy qarashlarning omumlishishi we özara chüshinishni ilgiri sürüshimiz lazim. Uyghurlar xitay bilen bolghan idiologiye kürüshini yene bir baldaq keshkinleshtürüshi, neshriy epkarlar, médiya we intérnét wastiliridin paydilinip milliy mewjudluq we musteqilliqqe paydiliq bolghan , milliy menpeetimizni xelqqe tonutush roligha ige, milliy rohni östüridighan, millet tuyghusini kücheytidighan edebiyat, senet eserliri we ڧilimlerni téximu köp berpa qilish we tarqitish zörür. Kishini söyündüridighan menzire, hazir héchqandaq bir merkiziy küchning dewet we kontirolliqisiz bundaq bir paaliyet qanat yéyishqa bashlighan we melum sewiyige yetken bolup, uyghur ansambillirining qurulushi, yashlargha we bashqa yash quramdikilerge mas kélidighan we ularni qiziqturidighan senet türliri boyiche eserlerning ijad qilinishi, sitodiyolarning ڧilimlarni ishleshte musteqil yaki bashqilar bilen hemkarliship,hetta bashqilargha ishlep bérip berpa qilghan ڧilimlarning süretke élinishi shundaq bir güzel menzirini namayan qilmaqta. Bu menzire téximu kéngiyishi, melum iqtisadiy quwwette barliqqa kelgen médiya yaki intérnét wastisi arqiliq öz insanlirimizgha yetküzülüshi lazim.
Uyghurlar xitay hakimiyiti bilen médiya urushi élip barghili qanche zamanlar boldi we nurghun netijiler qazandi. Belkim uyghur döliti xitay istilasigha mehkumlan’ghandin étibaren élip bérilghan urushlar ichide uyghurlar ghelbe qilghan birdin-bir jenggah del médiya urushi bolsa kérek. Chünki del mushu jenggah uyghurlar eng birlikke kelgen jenggah idi. Uyghurlarda eqide we ishench bohranining peyda bolushi we tereqqiy qilishi uyghurlarning musteqilliq yolliri heqqidiki tepekkuri we oxshimighan yönülüshlerge ilgirlishi jeryanida kücheygen bolup, kéyinche bu oxshimasliqlar ichki ziddiyetlerge sorun hazirlighan. Bundaq bolushi uyghurlarda oxshimighan idiyilerning axirqi menzilining, yeni meqsitining yenila musteqilliqtin ibaret uyghur menpeeti üchünlikini tonush we étirap qilish az we kemchil bolishi bilen munasiwetlik idi. Shusewebtin uyghurlar özige xas idilogiye shekillendürüshi , siyasiy chüshenchilerni aydinglashturushi we siyasiy angni dunya neziride östürüshi, kéngeytishi kérek. Musteqilliq üchün türlük yollarni basqili, köp xil idiyilerni qobul qilghili bolidighanliqini tonushi, bu yolning hergizmu bir yönülüshlük yol bolmastin, belki "jimi karwan qeshqerge mangidu" dégen chüshenchide bolushni teptish qilish arqiliq qobul qilishi lazim. Hiliger düshminimiz xitay siyasiyonlarning sözi boyiche «hemme qushlar bes-beste sayrighan» menzirini berpa qilish kérek, mana bu uyghurning musteqilliq yoli we dölet qurush yolidur.
Uyghur döliti qurush yoli uyghurlarning dölet qorush sapasini hazirlash jeryanidur. Dölet qurush hajiti bar milletler köp bolsimu, bundaq sapagha yételigenlerla dölet qurush nusritige érisheleydu. Bu sapa biz kündilik turmushta qollinidighan exlaq we terbiye sapasi atalghusila bolup qalmastin, belki uyghurning penniy, milliy we dinniy takamulluqi yaki maddiy we iqtisadiy küchinimu öz ichige alidu. Bundaq bir sapani yétildürüsh, shekillendürüsh we yükseltish bir insan yaki bir guruhning patnénti bolmastin, belki uyghurlarning omumiy gewdisining ortaq merkezge tartish küchining türtkiside hemkarlishishi arqiliq emelge ashidu. Hemkarliq hergizmu hemmining ortaq yaki oxshash ish qilishidin dérek bermeydu, belki herkim öz sahesi we alahidikili boyiche shu ulugh nishan üchün bedel tölishini telep qilidu. Yeni uyghurning dölet qurush yoli herxil yollarni tutqan kishilerning merkiziy bir idiyini nishan we kompas qilghan halda,shu ortaq nishan üchün sitroluq hemkarliq yönülüshide bir-birige zerersiz halda algha siljishi arqiliq échilidu we algha bésilidu. Dölet qurush sapasi bizning oxshimighan insanlar bilen ortaq küresh qilish we öz-ara étirap qilish, ichki ziddiyetlerning zererini kichiklitip, merkiziy idiye we yüksek nishan üchün birlikte küresh qilish iqtidarini hazirlishimizni asasiy meqset qilidu. Shekliy jehettiki birlikke qarighanda, ichki jehettiki, mahiyetlik birlik berpa qilinip, öz-ara zerer qilmaydighan sitroluq hemkerliq bolghanda uyghurning onwérsal küchi yüksilidu we dölet qurush sapasi téximu ilgiriligen halda hazirlinip milletning muqeddes arzusi emelge ashidighan künler bizge téximu yéqinlishidu, inshaallah!

Xatime

Bu qeder bir chong témini cheklik bilish we bilim dairem, gödek tepekkurum we ajiz qelem quwwitim bilen yorutup bérelishim qiyin, shundaq bolsimu bu témigha qelem tewretken ikenmen, özem tepekkur-mulahize qilghan, hés qilghan nersilerni maqalige qondurdum we maqalini tamamlidim. Weten-milletning qutulush yolini tépishqa ongida we chüshide intizar boliwatqan qérindashlargha «uyghur döliti qurush yoli nede?» Dégen bir mawzu qoyulghan maqalini sunush we qérindashlarning tenqidliri yaki ijabiy bahaliri arqiliq chüshenchemni we tepekkurumni östürüshni meqset qilghanidim. Uyghurlardiki shundaq bir rohiy changqashni tuyghan qelbim mezkur maqalige qelem tewritishke pétinishimgha seweb boldi. Bundaq témilarni yorutushqa téximu layiq we qabiliyetlik qérindashlarning heqiqiy eserni xelqimizge sunushini arzu qilimen.
Méhri-shepqetlik we adil bolghan ulugh rebbimiz allah hemmimizning ortaq ézgü tilikimizni téz qerelde ijawet qilghay, herqaysinglargha ümüd we xushalliq tilep:
Hörmet we éhtiram bilen:
Elsöy