PDA

View Full Version : Uyghur döliti qurush yoli nede? (5-6)



Unregistered
01-11-11, 08:50
Uyghur döliti qurush yoli nede?(5)

Xitay hakimiyitining uyghur tupraqlirini kontirol, idare qilish siyasetliri, xitay istilasi we istilachi siyasiti türtkiside uyghur tupraqlirigha yerleshtürülgen we yerleshtürüliwatqan xitaylardin kelgen zulum we xorluqlar uyghurlarda bu mesililerni ténch yol bilen hel qilishtin taqitini azlitip, urush yaki jeng qilish yoli arqiliq hel qilish sadalirini kücheytmekte. Shu sewebtin bu yolni bizning tetqiq we mulahize qilish teqezzayimiz tughuldi. Gerche bu sahade bilish we bilim dairem tar we cheklik bolsimu, mezkur maqalide tenteklik bilen tehlil qilishqa pétindim.
Maqalining aldinqi qisimlirida bundaq bir yolda méngish üchün kérek we ul bolghan shert arqa sep heqqide mulahiziler qilindi. Uyghurlarda dölet qurush yaki qutulush soqushi yaki urushi shekillinishi üchün méningche töwendiki birqanche basquchlar bésilishi kérek.
Birinchi basquch: uyghur milliy kimlikining qutrishi we bu qutrashning xitay istilasi bilen toqunushishi. Bu toqunush yaki soqulush uyghurlarda küresh qilishning rohiy herket quwwitini shekillendüridu we urush teqezzasi yaki ilajisizliqini keltüridu. Xitay hakimiyi yürgüzüp kéliwatqan barliq siyasetliri bu basquchning tamamlinishi we yüksilishige türtke bolghan bolup, hazir uyghurlarda bundaq bir rohiy teqezzaliq shekillendi we shekillinip quwwetliniwatidu. Buning üchün uyghurlar diniy, kulturiy oyghunush xaraktérlik xizmetlerni diniy we ziyaliy xadimlarning tirishchanliqi bilen dawamlashturushi we kéngeytishi zörür.
Ikkinchi basquch: ziddiyetler türtkiside ڧizikiliq qarshiliq peyda bolushi, ڧizikiliq qarshiliq heriketliri we opratsiyiliri peyda bolushi we emeliylishishi, bu herket we opratsiyilerning türtkisi we ghidiqlishida weten ichide gurohlarning shekillinishi we shu gurohlarning mewjudluqini saqlishi yaki yéngi gurohlarning shekillinishi konilarning yoqilishtek uprashini toluqliyalishi kérek. Ghazilarning saqliqi we mewjudluqini saqlash we ularning tejribilirini séstimiliq tetqiq qilip ilmiy emgeklerni yaritish arqiliq jeng yaki urushning weten tupriqigha mas bolghan nezeriyilirini yaritish kérek. Hazir weten tupraqlirida shekillen’gen we jra qilin’ghan qarshiliqlarning arqisidiki üzüklük xitay istilachi apparatining qural küchliri arqiliq basturush,kontirol qilishi we idiologiyilik xizmetlerni waqtida ishlep ménge yuyushdin shekillen’gen bolup, bu küreshte uyghurlarda idilogiye urush sépidin ibaret bir yumshaq aldinqi sepning shekillinish éhtiyajini tughdurghan. Herketlerning üzükliki buning kelgüside keng kölemlik muntizim qarshiliqqa aylinishi, yeni urush yaki jengge aylinish yolini mujimelleshtüridu. Shunga sijil küresh yolining bayqilishi yaki échilishi bu basquchning muhim burulishidur.
Üchinchi basquch: urushning uchur we axbarat teyyarliqining ilinishi. Xitay istilachilining herbiy we saqchi küchlirining jaylishishi we qural küchining qandaqliqi, ularning herket qaidisi we alahidikili, uchur-alaqe usulliri urushtin burun we urush jeryanida igileshke we analiz qilishqa tégishlik chong xizmettur. Xitay istilachilirining weten ichidiki birlemchi qural küchliri, yeni weten tupriqi ichidiki quralliq mewjudliqining hazirqi ehwali we kelgüsi yüzlinishi uyghurlarning kürüshige munasiwetlik zor uchur we axbarat bolup, bu heqtiki uchur we axbaratlarning igilinishi uyghur jeng sitratigiyisining belgilinishige muhim amildur. Buning bilen birge uyghur tupriqigha yötkilish éhtimali bolghan ikkilemchi herbiy küchlerning we uyghur tupriqida mewjud éhtimali qarshiliqlar heqqidiki uchur we axbaratlar muhim sitratigiyilik uchur we axbaratlar bolup, bu uchur we axbaratlar ishlenmey turup, kelgüside keng kölemlik ünümlük quralliq qarshiliq qilish musheqqet.
Tötinchi basquch: xitayning uyghur tupriqida mewjud herbiy küchlirining qurallinish we jaylishish ehwaligha asasen ulargha qarshi qural we téxnika teyyarliqi bolushi, quralning üzlüksiz toluqlinishi we köpiyishi üchün arqa sep bolushi lazim. Ésil quralgha qarighanda muwapiq we xitay mewjud herbiy küchige küshende bolghan qurallar we téxnikilar bilen qurallinish intayin muhimdur. Uyghurlar meyli qandaq yollar arqiliq bu qurallargha érishmekchi bolidiken, aldi bilen özining némige hajiti barliqini bilishi kérek, yaki shu lazimetliklerni teminligüchi buni bilishi kérek. Bundaq bir üchinchi yaki köp terepning yardimini qolgha keltürüsh déplomatiye yaki iqtisadiy yollar bilen emelge ashidighan bolup, uyghurlarda bu yollarni bayqash , échish we méngish iqtidari we jüriti bolushi kérek.
Beshinchi basquch: qarshiliqlargha réal yaki mewhum kontirol qilish küchige we iqtidarigha ige bir mewhum yaki yoshurun eqil we sitratigiye tügüni, yeni shitabi bolushi kérek. Qarshiliqlar arisida alaqe qurush we birlikke kelgen qarshiliq shekillinishi kérek. Bu basquchning tamamlinishi séstimiliq omumiy herbiy heriketning shekillinishige aldinqi shert bolup, bu basquch tamamlanmay turup qarshiliqlar jengge yaki urushqa aylinishi musheqqet.
Altinchi basquch: urush yaki jeng bashlan’ghanda düshmen küchlerning derijidin tashqiri qurallardin paydilinip uyghurlargha qirghinchiliq yürgüzüshining aldini élish üchün bu hujumlarning aldini élish iqtidarigha ige küchning yardimini qolgha keltürüsh kérek. Mesilen xitayning uyghur muxalip küchliri azat qilghan yaki herkiti qoyuq rayunlargha bashqurulidighan bombilar arqiliq yadro yaki cheklen’gen qurallardin paydilinip qirghinchiliq qilishini tosuydighan qudretke ige bir küch xitayning éghir küchlirini meyli qandaqla nam astida bolsun bitchit qilishi uyghurlarning jeng halitini saqlishi we tetür tengpungluq shekillendürüp urushning kéyinki basquchlirida aktip we paydiliq orun’gha érishishi, axirqi hésapta ghelibe qazinip milliy qutulushning emelge éshshining tézlishishige paydiliq.
Yettinchi basquch: uyghur dölitining qurulush teqezzasini xitaylargha we dunyagha bildürüsh we tonutush kérek. Teshwiqat we déplomatiye yolliridin paydilinip uyghur tupriqi, xitay we dunya döletliri arisida ittipaqchi tépish we qézip chiqish. Hetta xitay küchliridin uyghur döliti qurush nishanigha xilap bolmighan halda paydilinish kérek. Uyghur tupriqida uyghur döliti qurushning düshmini xitay istilasi bolupla qalmay, belki shu tupraqqa yerleshtürülgen ishlepchiqirish armiyisi bolup, merkiziy hökümet we ishlepchiqirish armiyisi arisidiki inchike munasiwetlerge diqqet qilish, ishlepchiqirish armiyisi bilen merkiziy hökümet arisidiki ziddiyetlerdin paydilinishni bilish, hetta melum sharait piship yétilgende ikkisige ayrim muamile qilish qatarliq teyyarliqlarda bolush kérek. Ittipaqlashqili bolidighan herqandaq dostane ézgü küchler bilen bashqa ittipaqdashlarning menpeetige ziyan salmighan asasta ittipaqlishish kérek. Düshmenning ichki ziddiyetliridin paydilinip özimizge tartishqa we milliy musteqilliqimiz üchün xizmet qildurushqa mumkin bolidighan herqandaq terepke diqqet we étibar qilish kérek. Buning bilen birge dunyagha uyghur döliti qurulushining ézgü we menpeetlik tereplirini tonutush, uyghur dölitining qurulushi üchün dunyani hissiyatiy we chüshenche jehettin teyyar qildurush kérek.
Sekkizinchi basquch: urush qilish haman ténchliq üchün, uyghurlarning urush qilishi hergizmu xitay millitige bolghan öchmenlik bilen ularni qirghin qilish üchün bashlanmaydu, dawamlashmaydu we ayaqlashmaydu. Urush axirqi hésapta ténchliq élip kélidighan waste bolup, uyghur urushimu bu katigoriyidin chiqalmaydu. Hazirqi xitay hakimiyiti uyghurlar bilen xitaylar arisida meyli qanchilik öchmenlik yétildürüshke tirishsun, uyghurlar choqum kallisini segek tutup milletchilik bilen érqiy kemsitish we qirghin qilish yaki qilinishning chigrisini tonup yétishi kérek. Uyghur döliti urush arqiliq qurulmaqchi bolsa, urushning axirqi hésabta ténchliq bétimi yaki bashqa wastiler arqiliq xitay dölitining uyghur dölitini étirap qilishini qolgha keltürüsh üchün bolidu. Urushning axirqi basquchida mushundaq bir halet yaki weziyetke yétish üchün qattiq – yumshaq küchler ortaq herketlinishi bir-birini toluqlishi zörür.
Yuqirida tizis qilghan basquchlar birining arqidin biri kélidighan, éniq chigra ajratqan basquchlar bolmastin, belkim hemmisi melum basquchta birlikte herket qilishi zörür. Uyghurlarda mushu basquchlarni bésish qudriti we jüriti bolushi, urush yaki jeng qilishta kérek bolidighan iqtisad,iqtidar,lezimetlik we adem küchining teminlinishi bu yolning bésilish yaki bésilmasliqining muhim sewebi bolup, shu purset kelgende, shundaq weziyet shekillen’gende, uyghurda shundaq iqtidar bolghanda bu yol tebiy halda échilidu we menzilge qarap ilgirileydu. Bundaq bolushini aldin mölcherligen xitay istilachiliri öz musteqilliqini qoligha emdila alghan ottura asiya memliketliride milliy tuyghu we diniy qizghinliq seweblik uyghurlarni desteklep qoyushtek bir weziyetning shekillinishining aldini élish we özining yiraq muddetlik istiratigiyisi bolghan gheripke kéngiyish pilanini emelge ashurush üchün ichki jehettin uyghurlarni qattiq-yumshaq wastiler bilen aldash-bésish siyasetlirini yürgüzse, sirtqi jehettin ottura asiya memliketliri bilen dostluq-hemkarliq munasiwetlirini qurush, iqtisadiy-tijariy munasiwetlerni qoyuqlashturush qatarliq yollar bilen ularni narkoz qilish we uyghurlargha yardem qilishtin tosush siyasetlirini yürgüziwatidu. Buning bilen birge xitayning eng chong quruqluq armiye herbiy bazisi «lenju herbiy rayuni»gha yandash qilip «shinjang herbiy rayuni» qurush, sherqiy türkistandiki mustemlike apirati «bing tüen»ning zémin kéngeytish, yéngi sheherlerni berpa qilip nopus ashurush ishlirini tézlitip bundaq bir herbiy toqunushning peyda bolushini böshükide ujuqturush iqtidarini ashuriwatidu. Uyghurlar zor ümüdler bilen shundaq bir yollarni bésishqa tereddütlinishtin burunla xitaylar bundaq éhtimalliqlarni mölcherlep bundaq yollarni tosushqa herket qilishqa bashlighan bolup, uyghurlar tash arisidiki dezdek kichik ariliqta öz ümüdlirini yoqatmay uruq kebi tashni yérip chiqip büyük derex bolushqa intiletti we shu yönülüshke qarap siljitti. Mana bu uyghur rohi idi!


Uyghur döliti qurush yoli nede? (6)


Ténchliq yoli bilen musteqil bolush yaki dölet qurush shundaq teleylik milletlerge shundaq bir sharaitlar hazirlan’ghan peytlerde nisip bolidiken. Elwette, urushning yaki zorawanliqning uyghur millitige qanchilik ziyan we zererlerni élip kélidighanliqini tesewwur qilidighan herqandaq biri uyghurlarningmu mushundaq ténchliq yolliri bilen saadetlik bir künde sharapetlik musteqilliqqa érishishni arzu qilidu, tebiy.
Ténch yol bilen musteqil bolush yaki dölet qurush xelqara munasiwetlerdin ustiliq bilen paydilinish we ularni jayida qollinishqa iqtisadiy küch yaki herbiy quwwet paralil halda tesir körsetkende eng ünümlük rol oynaydighan bir xil usul bolup, meyli u iqtisadiy küch yaki herbiy quwwet uyghur topidin kelgen yaki uyghur topigha tewe bolsun, weyaki uyghurlar paydilinalaydighan bashqa toplardin, döletlerdin kelgen bolsun, shundaq bir tesirning bolushi bu yolning muweppeqiyetlik tamamlinishida nahayiti muhim rolgha ige. Dépomatiye yaki teshwiqat arqiliq dunya milletlirige uyghurlarning xitay emesliki yaki xitaygha tewe emesliki hem undaq bolushni xalimaydighanliqini tonutush arqiliq, dunya küchidin paydilinip musteqil bolush chüshi tolimu müshkül musape bolup, réalliqqa aylinish éhtimalini dunyaning tibet siyasitidin köriwélish tes emes. Dunyada nurghun milletler tibetning xitaygha tewe emeslikini, emma xitay teripidin ishghal qilin’ghanliqini bilsimu we étirap qilsimu, héchkim atalmish adaletning bu millet üstige qonushi üchün xitaygha tibettin chiqip ket, ularni musteqil qil, dep baqmidi. Emma buningliq bilen bu yolning bizgimu oxshash netije béridighanliqini mueyyenleshtürüsh belkim réalliq bolushimu natayin. Eger, uyghur dewasi yuqiri pellige yetken peytte, xitay bilen bashqa döletler arisidiki munasiwet we iqtisadiy toqunushlar körülüp, dunya weziyiti zor özgürüshlerge yüz tutqanda, bolupmu bundaq özgürüshler xitay chigrisi ichige zor tesir qilghan, xitaygha zor dawalghuch bolup, xuddiy sowitler ittipaqi parchilan’ghan’gha oxshash pursetler kelgende, dunya neziridiki bu xil étibar bizningmu ténch yol bilen musteqil bolushimizgha paydiliq bolushi éhtimal. Hazir xitayning ichki qismidiki dawalghuch we qarshiliqlargha qarisaq, bu xil pursetning kélish éhtimalliqinimu yoq déyishke bolmasliqi mumkin. Démek, bu yol xitayning ichki qismidiki ziddiyetlerning ötkürlüshüp ichki partilash bolushi we zor siyasiy özgürüshlerning bolushidin yaki xitayning xelqara munasiwetlerde menpeet munasiwiti étibarida bizge musteqil bolushidin échilidighan we méwe béridighan yoldur.
Egerde xitayda kommunist rijimi ayaqliship, démokratlishish we erkinlik bolghan siyasiy tüzülme berpa qilinsa, aldi bilen bu tüzülmining qanunigha diqqet qilish zörür. Eger bu tüzülmining qanunida uyghur tupriqi qatarliq manju émpiriyisidin miras qalghan mustemlike zéminlarning musteqilliqqa chiqishini chekleydighan maddilar bolsa, bu tüzüm qanchilik démukratik yaki erkin bolushidin qetiy nezer bizning milliy mewjudliqimizgha axirqi hésabta tehdit we xirist bolushi mumkin. Ténch yol bilen méngishning yene bir muhim halqisi xitayning kelgüsidiki éhtimal bolghan siyasiy dawalghuchta textke chiqqusi bolghan muxalipliri bilen bolghan munasiwet we déplomatiye bolup, ularning tesewwur we kelgüsi pilanlirigha diqqet qilish kérek. Nobil sahibi bolghan liyuning 2008xartiriyisining mezmunidin qarighanda xitay ichidiki muxaliplarning millet mesililerni hel qilish charisi musteqilliq bérish bolmastin, eng yuqiri bolghanda ڧidratsiye bérish charisi bolup, undaq bolghanda tengdash ڧidratsiyiler birlikte nopus we bashqa étibarlar bilen tengpunglashturulghan ڧidratip hökümet qurudu. Bundaq bir hökümette uyghurlarning qanchilik orun tutalishi bizning öz tupraqlirimizda yashawatqan uyghur nopusi we omumiy nopusta tutqan pirsenti muhim amil bolup, axirqi hésabta bizning érishken hoquqlirimiz hetta hazirqidin perq qilmasliqi mumkin. Yéngi hökümet qurulghan teqdirde uyghur mesilisini hel qilishning eng bash aghritidighan mesilisi köchmenlerni birterep qilish mesilisi bolup, hazirqi hakimiyet yiraqni körerlik bilen yerleshtüriwatqan xitay köchmenler kelgüside belkim uyghur ڧidratsiyisining emeliy hoquqining uyghurlarda bolmay, belki yenila xitaylarda bolushini, yaki uyghurlargha tegken hoquqlarning qismen az bolushini keltürüp , uyghurlar hetta aptonomiye hoquqidinmu ayrilip qélishi mumkin. Yaki uyghur tupriqining ikki ڧidratsiyige bölünüp, uyghurlarning shimaliy qisimlardin qisip chiqirilishini keltürishi mumkin. Shunga bu mesililerde hazirdin bashlap teyyarliq bolushi we bir merkiziy idiye shekillinishi kérek.
Ténch yol bilen musteqil bolush yaki dölet qurush xas teshwiqat arqiliqlar emelge ashidighan asan yol emes, belki déplomatiyidin ustiliq bilen paydilinidighan yol bolup, bu bizning xelqara munasiwetlerde tutqan ornimiz bilen muhim alaqidar. Xelqara munasiwetlerde tutqan ornimizning yuqiri kötürülishi bizning onwérsal küchimizning kötürülishi bilen munasiwetlik bolup, uyghurlarda dölet apparati bolmighan teghdirde, bir iqtisadiy birlik we ittipaqning shekillinishi, iqtisadiy munasiwetlerde uyghurlar melum döletlerge tesir körsiteleydighan derijige yétishi belkim bu munasiwetlerde uyghurlarning aktip orunlargha érishishige paydiliq. Yehudiylar ikki ming yilliq wetensizlik hayatida dunyagha tarqilip soda-sétiqni asasliq turmush usuli qilghan bolup, bu uzun musapide ularda nurghun kapital toplan’ghan we yaworpa-amérikining iqtisadiy munasiwetliride muhim orunlargha ige bolghan. Shu wejidin dölet apparati bolmighan yehudiy milletchilik herkiti ténch yol bilen b d t teripidin dölet qurup bérishtek étibargha sazawer bolghan. Elwette ularning qirghin qilinish sergüzeshtisi buningda muhim rol alghan bolsimu, emma dunyada ulargha oxshash qirghin qilishqa uchrighan bashqa milletlerning érishken étibari bu amilning asasliq amil emeslikini körsitishi mumkin. Dölet halqip mewjud sharaitlar arisida tijariy munasiwetlerde boliwatqan uyghurlar birlikke kélip bir iqtisadiy munasiwetler gewdisi peyda qilghanda, bu gewde uyghurlarning hoquqlirigha köngül bölgende we qollighanda bu arqiliq özini küchlendürüp, xelqara munasiwetlerge qisilip kirish imtiyazigha érishkende, uyghurlarning siyasiy étibari artishi we ténch yol bilen musteqilliq chüshining réalliqqa aylinishini körüshi emelge éshishi mumkin. Weyaki shuninggha oxshighandek xitayning hazir mewjud iqtisadiy munasiwetliride xitay iqtisadining tereqqiyat we mewjudliqigha zor tesir qilalaydighan iqtisadiy gewdilerning uyghurlarning erkinlikini seweb qilghan iqtisadiy shertliri yaki sürkilishliri xitaygha uyghurlar mesilisini bashqiche yollar bilen hel qilishning muhimliqini eskertishi mumkin. Uyghurlarning musulman we türk érqidin bolushi, xitayning eng asasliq iqtisadiy munasiwet obyikti bolghan ottura sherq we bashqa türkiy tupraqlarning uyghur mesilisini téximu yaxshi tonushi we bu mesilini özining mewjudluq mesilisi bilen baghlap chüshinishi shundaq bir tarixiy peytning kélish éhtimalini bizge yéqinlashturidu.
Uyghurlarda wekil xaraktérlik bir merkiziy memuriy organning qurulushi uyghur dewasini xelqaralashturush we kiriditini örlitish teqezzasi bolup, dunya uyghur qurultiyigha oxshash bir wekil xaraktérlik organning qurulushi, bashqa organ we guruppilarning mezkur organ bilen emeliy birlikni hazirlishi uyghurlarning derdini dunyagha tonushturushta köwrüklük rol oynaydu. Bundaq bir organning uyghur jemiyitide ortaq étirap qilinishi we rabiye animizdek bir dahiyning yéteklishige hemdemde bolup awaz qoshushi uyghurlarning dölet qurush sapasining hazirlinishini dunyagha tonutushta ehmiyetlik bolupla qalmay, belki bundaq bir organning türlük méxanizimlargha ige uyghur teshkilatlirini yighishi küchning birliklikini we quwwitini ashurup, dunyagha uyghurlar bilen mezkerlik uchrishalaydighan sorun hazirlinidu. Heqiqiy menidiki wekil xaraktérige we ڧonkissiyisige ige bir merkiziy organning eqil tügüni berpa qilip uyghur herkitige rehberlik we yétekchilik qilishi zörür we teqezza bolup, buninggha yandash halda biwaste yaki mewhum kontirolluqini qobul qilidighan, melum weziyetning cheklimisige uchrimaydighan we bezi sheyi-weqelerge wakaliten inkas bildüreleydighan organning bolushi merkiziy organ’gha xrist bolmastin, belki merkiziy organ’gha biwaste yaki wastilik mulazimet qilish rolini oynaydu. Hazir uyghur dewrasini yürgiziwatqan organ-teshkilarlar ichide bundaq ڧonkisisiyige ige teshkilatlar yétiliwatidu we kelgüside melum quwwetke yétish mölcheri bar. Bu xil tereqqiyatning sijilliqi uyghur jamaitining qollishi we desteklishidin ayrilalmaydu we xelqning desteklishi teshkilatning kiriditini örlitip imtiyazini kötürüshke muhim türtke bolidu. Uyghurlarning meyli ashkare yaki yoshurun yollar bilen teshkilarni qollishi we özining merkezlik orginiliq ornini téximu yuqiri kötürüshi uyghurlarning xelqaraliq munasiwetlerde érishidighan imtiyazini ashuridu we uyghur chüshining réalliqqa aylinishigha ijabiy qedemler téximu köp bésilidu.