PDA

View Full Version : Uyghur döliti qurush yoli nede? (4)



Unregistered
01-11-11, 08:47
Uyghur döliti qurush yoli nede? (4)

Uyghurlarning arqa sépi nede? Uyghurlarning arqa sépi dunya weziyitining özgürüshidin paydilinish iqtidari we xelqara yardemlerge yoshurun yaki ashkara érishelishi, öz milliy terkibi ichidiki yoshurun iqtidarini qanchilik qazinalishigha baghliq. Bu arqa sepning ڧonkissiyisining oxshimasliqi uning méxanizimi, haliti we ornining qeyerde bolushini belgileydighan amildur. Urush arqa sépining eng asasliq ڧonkissiyisi eskiriy küch, qural küchi, tiransiport we maddiy éhtiyajlar bilen aldinqi sepni temin qilish we urush upirishini toluqlash, toldurushtur. Uyghurlarning hazirqi ehwaligha asasen uyghurlar birlemchi we ikkilemchi, hetta téxmu köp arqa sep qurush yaki bayqashqa muhtaj. Birlemchi arqa sep urush yaki jeng sadir bolidighan jaygha hajetlerni biwaste ochuq yetküzüdighan we urush uprishini toluqlaydighan biwaste arqa septur. Ikkilemchi arqa sep bolsa wastilik yaki yoshurun halette urushqa kéreklik hajetlerni teminleydighan, yaki urushning shekillinishi üchün yoshurun türtke we yardem bolidighan arqa septur. Buningdin sirt, xitay-uyghur küch sélishturmisi urush yaki jengning melum basquchida üchinchi yaki köp terepning ünümlük herbiy opratsiye yardimini ashkare yaki yoshurun temin qilishi bilen tengpunglishish, hetta tetür tengpunglishishqa muhtaj bolup, buxil arqa sep, yaki yardem uyghurlarning jeng bashlishi we urushta burulush yasishigha aktip we hel qilghuch türtke we küch bolishi mumkin. Emma bularning hemmisi urush yaki jengning maddiy we mewjudiy asasliri bolsimu, eng muhim bolghini urush yaki jengning partlash küchini shekillendüridighan subyiktip amil- rohtur.
Uyghur milletchiliki yérim esirdin köp xitay istilasi astida türlük boran- chapqunlarning qayrip sundurishi, qiya tashlarning yenjip payxan qilishi, menpeet qullirining üzüp xejlishidek sharaitta ösüp tereqqiy qildi. Uyghur namining türük dialiktlirining menbesi bolghan qedimiy qeshqer tili asasidiki chaghatay tilidin ereb-paris kelimilirini azlitip shekillen’gen bir tilni qollinidighan, sherqiy türkistanda yashaydighan bu bir türküm insanlarning érqiy nami bolup qalghanliqini tarixning qaysi waraqliridin axturush tarixshunaslarning ishi bolsimu, bu nam yéqinqi zaman türkistan tarixida échinishliq teghdirlerning jughlanmisi bolup qalghini hemmidin bek shu échinishliq kechmishlerning shahidi we wiktimi bolghan uyghurlargha nahayiti ayan idi. Bu millet öz mewjudliqini saqlash yolida türlük tirishchanliqlarni qildi, istiqlali we muxtariyitidin mehrum bu millet héchqandaq resmiy teshkiliy apparati yoq turupmu kimlikini saqlash we qoghdash yolida mukemmel dölet apparatliri bolghan milletlerdin qélishmighidek netijilerni yaratti. Qulluq halitige chüshüp qélipmu sultanliq salapitini saqlashqa intilgen bu millet her zaman mewjudluq téngirqishi aldida ingrap keldi, qutrap keldi. Kompiyutér- bilgisayar téxnikisi bashqa milletlerde mexsus teshkiliy apparatlarning iqtisad we kespiiy xadimlarni ajritishi arqiliq shu milletlerge özlishish xizmiti hökümetning teshkiliy xizmitide ghidiqlinip ijra qilin’ghan bolsa, uyghur namliq bu millet héchqandaq merkiziy teshkiliy apparati yoq turupmu xelqaragha mas qedemde bu xizmetlerni tamamlidi we dawamliq ishlewatidu. Mana bular bu bir türküm kishilerning eng axirqi uyghur döliti zawal tapqan yérim esirlik asaret we mewjudluq ingrishi dawamida ishlen’gen türlük oyghunush xizmetliri we sharaitning ghidiqlishi bilen shekillen’gen milliy rohning oyghunishi idi.
Jeng, yaki urushning eng muhim herketlinish we partilash küchiliridin biri bir septe turghuchi kishiler topining ortaq menpeet we hissiyat teqezzasida shekillen’gen birlik, mezkezge tartquch we ichki küchtur. Uyghurlarda hazir bundaq bir küch shekillen’gen we téximu küchiyiwatqan bolup, bu xil rohiy ulghuyush bu kishilerni istila we idare qiliwatqan xitay qewmining küchlük xitay milletchiliki bilen uchrashqanda ular otturisida chaqnighan ot uyghur atliq bu milletke musteqilliqning némidin dérek béridighanliqini we néme üchün shu qeder muhimliqini tonutushqa bashlidi. Xitay hakimiyitining öz menpeetliri we sitratigiyiliri bu xil rohiy oyghunushni tosup qalalmidi, eksiche bu xil rohiy dawalghuchning dolqunlirini bu topning herbir hüjeyrisigiche sezmigen halda yetküzüp bérishtek balagha qéliwatidu. Millet oyghuniwatatti. Uyghurlar üchün eng muhim bolghan birlikning shekillinishi üchün bu milletke ortaq bolghan menpeetlerni we héssiyatlarni tépip chiqip uni ghidiqlash kérek idi. Xitay hakimiyitining köchmen köchürüsh siyasiti we uyghurlarni kulturiy, diniy, tiliy, diliy jehetlerdin xitaylashturush urunushliri del mushundaq bir ghidiqlash rolini oynidi we oynawatidu. Uyghur milliti birlikke kélish üchün ortaq bir shuargha éhtiyajliq idi. Amérikidiki aliy kéngesh yighini shu ortaq shuarni bélet tashlash arqiliq jakarlidi. U del musteqilliq shuari idi.
Musteqilliq yaki qutulush yolining nede ikenlikini bilish yaki bilishke pétinish uyghur jemiyitining eng asasliq ichki ziddiyetlirining biri bolup, bu ziddiyet uyghurlarda oxshimighan idiologiyilerning shekillinishige ochaq we seweb bolmaqta idi. Gerche herbir uyghurning chüshide musteqilliq we öz milliy dölitide yashash ortaq bolsimu, bu nishan’gha yaki chüshke yétish yolining qandaq bolushi, bu nishan yaki chüshke bolghan ishench we ümüdning miqdarining qanchilik bolushi, uyghurlarning kelgüsi teqdiri we birlikining qandaq bolushigha zor tesir körsitidighan ichki amillarning biri idi. Jeng qilish kérek, deytti milletning zarigha chidimay ghezipi tashqan qérindashlar, ténch yolda méngish kérek, deytti millet halini we hazirqi iqtidarini tonup yetken qérindashlar, xitayning démokratlishishigha baqayli deytti öz halimizdin ümüdsizlen’gen qérindashlar, xitayliship kéteyli boldi, deytti milliy tuyghusi suslighan yaki yoqighan teslimchiler. Uyghurlar natiwanliq seweblik türlük idiologiye yaki chariler bohranida téngirqimaqta idi. Mana bu uyghurda birlik bolmasliqning tüpki yiltizi we sewebi idi.
Urush yaki jeng qilish üchün aldi bilen shu birtürküm kishilerge ortaq bolghan bir eqide bolushi kérek. Elwette uyghurlar ming yilliq musulman qewm bolush süpiti bilen ortaq bir diniy eqidige ige. Emma bu jayda déyiliwatqan bu ortaq eqide uyghur kimliki yaki sherqiy türkistan kimliki bolup, bu kimlikning éniqlinishi we milletke ortaq bir yüksek orun’gha kötürülishi uyghurlarning xitay istilasigha qarshi jeng oti échishigha aldinqi sherttur. Uyghurluq yaki sherqiy türkistanliq kimlikidin shekillen’gen milletchilik idiyisi uyghurlarda yükseklense, diniy we kulturiy eqide we éliméntlarning mujessimi bolghan bu eqide xitay istilasigha qarshi eng küchlük bir quwwetke aylinidu. Meyli jeng qilish bolsun yaki ténch yol bilen qutulush bolsun, bu eqide bu heriket we opratsiyilerning yiltiziy herket küchi bolup, yüksek quwwetning shekillinishige eng mustehkem ul bolidu. Buning üchün uyghurlarda diniy, kulturiy edebiy we senet saheliride aqartish we oyghutush xaraktéridiki ilmiy emgeklerning köplep meydan’gha kélishi we tarqilishi kérek.
Uyghurlarning xitay istilasi bilen bolghan körüshi adalet körüshi bolupla qalmay, belki eqide körüshi sewiyisige kötürülüshi kérek. Shundaq bolghandila musteqilliqtin ibaret bu nishanni éniq we roshen nishan bilip tonush shekillinidu. Herqandaq bir milletning musteqilliq kürishining aldinqi uli shu milletning diniy, tiliy, kulturiy, edebiy we senitiy indiwidualliqi we istilachi millet bilen roshen sélishturma bolghidek oxshimasliq perqi bolup, bu oxshimasliqlar milletning heqiqiy menidin shekillinip dölet qurushtin ibaret bir yükseklikke chiqishigha aldinqi shert we seweblerni hazirlaydu. Mana bu uyghurlarda ezeldin bar bolghan ewzelliktur. Uyghurlarning dölet qurush tarixi we dölitini tirildürüsh iradisi buninggha yaxshi bir toluqlimidur. Bu oxshimasliqlar bizning istilachilar bilen bolghan toqunushimizning yiltizi we soqulush yüzi bolup, hazir xitay hakimiyiti we istilachi siyasitining türtkiside wetinimiz tupriqigha yerleshtürülgen we yerleshtürüliwatqan xitay köchmenliri bilen xelqimiz arisidiki eng asasliq toqunush xas adalet we heqiqet izlesh we heq-hoquq talash tartishi bolupla qalmay, belki eqide toqunushidur. Yeni uyghurluq yaki sherqiy türkistanliq kimlik toqunushi bilen xitayliq yaki junggoluq kimlik toqunushidur. Kürishimizni mushu asasta xaraktérliginimizde bizning musteqil bolushimizgha éniq seweb we shert hazirlinidu. Eslide bar bolghan, kéyin istila qilin’ghan dölitimizni tirildürüsh bolsa qanuniy asasimizdur. 5-Iyul qirghinida qirghin qilin’ghan qérindashlirimizning hayajanliq sadalar bilen «uyghur,uyghur,uyghur...!» Dep towlishi we xitay istilachilirining qanliq basturushi, xitay istilachi siyasiti türtkiside wetinimiz tupraqlirigha yerleshturülgen we yerlishish aldidiki xitaylarning qollirigha qélich-kalteklerni kötürüp xelqimizni qirghin qilishi bu toqunushning négizini we mahiyitini bizge tonutti we heqiqiy sewebni bizge tiragidiyilik körünüshler arqiliq süretlep berdi. Démek bizning körüshimiz xas kishilik hoquq kürüshila emes, belki uyghurluq kimlikining éngrishida qutrighan mewjutluq kürishidur.
Uyghurluq yaki sherqiy türkistanliq kimlikidin shekillen’gen milletchilik eqidisi bizning kürishimizning ulila bolup qalmastin, meyli jeng yaki urush qilish yoli bolsun,yaki ténch yol bilen méngish charisi bolsun, uyghurluq mewjudluqi üchün shekillen’gen barliq idiye éqimlirining eng asasliq herket küchi we arqa sépidur. Herqandaq bir yoldiki kürishimiz bu arqa septin mustesna halda saghlam tereqqiy qilalmaydu we yüksek menzilge yételmeydu.
(dawami bar)