PDA

View Full Version : ikki jumhuriyitimizning qurulushigha sewepchi bolghan amillar



M.Sayrami
30-10-11, 05:23
ikki jumhuriyitimizning qurulushigha sewepchi bolghan amillar

11 - Ayning 12 - Küni bolsa uyghurlar üchün tarixiy ehmiyetke ige bir kün bolup, 1933 - Yili 11 - Ayning 12 - Küni qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyiti, yene 1944 - Yili oxshash ay we oxshash künde ilida sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan idi.

Uzun yillardin buyan chetellerde paaliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatliri, bu ikki jumhuriyet qurulghan 11 - Ayning 12 - Künini, " uyghur xelqining bayram küni " dep jakarlap, bu künde türlük shekildiki xatirilesh paaliyetlirini uyushturup kelmekte. Uyghur siyasi paaliyetchilirining qarishiche, uyghurlarning nöwette élip bériwatqan milliy herikiti bolsa del yuqiriqi ikki jumhuriyetni barliqqa keltürgen milliy inqilablarning dawami bolup, xaraktér, ghaye we meqset jehette birdeklikke ige.

Gerche bu ikki jumhuriyet eyni chaghdiki impérialist küchlerning siyasiy süyqesti netijiside özining mewjutluqini saqlap qalalmighan bolsimu, emma bu ikki jumhuriyettin uyghur xelqighe intayin qimmetlik enggüshtirler miras qalghan idi, bu enggüshterler - Milliy musteqilliqning simwoli hésablanghan ay - Yultuzluq kök bayraq, istiqlal marshi, dölet giribi we bu enggüshtirlerni kéyinki ewladlirigha miras qaldurush yolida qurban bolghan sansizlighan qehrimanlarning küresh iradisi idi.

Bügün chetellerde paaliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatlirining hemmisining 1933 - Yili qurulghan tunji jumhuriyet teripidin qobul qilinghan ay - Yultuzluq kök bayraqni sherqiy türkistanning dölet bayriqi süpitide jewlan qildurup kéliwatqanliqimu, bügünki uyghur milliy herikitining, eyni chaghdiki milliy inqilabning warisi ikenlikini körsitip turmaqta.

Bu nuqtini xitay hakimiyitimu inkar qilghini yoq, mesilen, aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi teripidin tüzüp chiqilghan we hazir sherqiy türkistandiki idare - Jemiyetlerning eng asasliq siyasi öginish matériyali hésablanghan, " wetenning birlikini qoghdash heqqide qisqiche oqushluq " namliq kitabchida, 1933 - Yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti bolsa, " milliy bölgünchilik idiyisining bashlinish nuqtisi we sherqiy türkistan musteqilliqi nezeriyisidin ibaret bu eksiyetchil idéologiyining tüp menbiyi " dep tonushturulghan we hazir sherqiy türkistanda yüz bériwatqan milliy heriketlerning eyni chaghda shekillengen bu xil idéologiye asasida jeryan qiliniwatqanliqi bayan qilinghan idi.

Chetellerdiki uyghur siyasi paaliyetchiliri bolsa, 33 - Yili 11 - Ayning 12 - Künliri qurulghan tunji jumhuriyetning hergizmu tasadipiy otturigha chiqip qalmighanliqini, uning qurulushigha bir tereptin uyghur xelqining qoldin ketken heq - Hoqoqlirini qayturup élish we milliy musteqilliqini eslige keltürüshtin ibaret küchlük iradisi, ghayisi we arzusi seweb bolghan bolsa, yene bir tereptin, shu dewirde ötken mustemlikichi we diktator küchlerning sherqiy türkistan xelqighe qaratqan chikidin ashqan bésim, zulum we qirghinchiliq siyasitining biwaste sewebchi bolghanliqini, chünki 30 - Yillarda uyghurlarning siyasi, iqtisadi, dini we medeniy jehettiki heq - Hoquqlirining insan chidighusiz derijide éghir depsendichilikke uchrighanliqini bayan qilishmaqta.

Emma kommunist xitay hakimiyiti, 1933 - Yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushigha sewebchi bolghan amillar heqqide izahat bergende, héchbir waqit eyni chaghdiki yang zingshing we jin shurén qatarliq mustebit diktatorlarning uyghurlargha salghan zulumlirini tilgha élip baqqan emes, eksiche uning qurulushini tamamen tashqi küchlerning qutritishigha baghlap, bu ikki diktator zalimgha chapan yépish pozitsiyiside bolup kelmekte.

Mesilen, yuqirida tilgha élinghan, " wetenning birlikini qoghdash heqqide qisqiche oqushluq " namliq kitabchida bu heqte toxtilip, " 30 - Yillarda, shinjang chégrisi ichidiki milliy bölgünchi küchler engiliye jahangirlikining qollishi arqisida, eyni waqittiki shinjangning siyasiy weziyitidiki dawalghushtin paydilinip, sherqiy türkistan musteqilliqi dégen bayraqni kötürüp chiqip, 1933 - Yili qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qepezdin chiqardi " dep izahat bérilgen we bu jumhuriyetning qurulushigha engiliyining sewebchi bolghanliqi bayan qilinghan idi. Emma xitay hakimiyitining bu sepsetisi uyghur tarixchiliri teripidinla emes, hetta chetellik tarixchi we tetqiqatchilar teripidinmu qetiy türde ret qilinip kélinmekte.

Mesilen, engliyilik tarixchi doktur andriyu forbés ependi teripidin sherqiy türkistanning 1911 - Yilidin 1949 - Yilighiche bolghan siyasi tarixi heqqide yézilghan kitabta, 33 - Yili qurulghan jumhuriyetning pütünley uyghur xelqining erkin iradisi bilen qurulghanliqi, héchbir döletning biwaste arilishishigha yaki tesirige uchrimighanliqi, engiliyining uyghurlarni emes, eksiche eyni chaghda özlirining yéqin ittipaqdishi bolghan gomindang hökümitini qollighanliqi bayan qilinghan idi.

Bu kitabta körsitilishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti wekilliri engiliyining qeshqerde turushluq konsuli bilen körüshüp, jumhuriyetni étirap qilishni we uninggha yardem birishni telep qilghanda, engiliye hökümiti, " ittipaqdishimiz bolghan junggoning bölünüshini xalimaymiz " dep jawab bérip ret qilghan. Eksiche bu jeryanda, hindistandiki engiliye dairiliri milliy inqilabni basturush üchün heriket qiliwatqan jing shurén hökümitige 4 ming tal miltiq we 4 milyon pay oq sétip bergen. Démek, eyni chaghdiki tarixiy rialliq, kommunist xitay hakimiyitining bügün dewatqinining del eksiche bolghan.

Tarixchi doktur andriyu forbés ependi öz kitabida, eyni chaghda uyghurlarning heq - Hoquqlirining éghir derijide depsendichilikke uchrishining,1933 - Yilidiki jumhuriyetning qurulushigha sewebchi bolghan asasliq amil ikenlikini bayan qilip, buni töwendiki mundaq bir qanche nuqtigha merkezleshtürgen: 1911 - Yili manju impératorluqi yoqulup, jungxua mingo qurulghanda, merkizi hökümetning sherqiy türkistandiki bash walisi yang zingshing idi, 1928 - Yili yang zingshing ürümchide qestke uchrap ölgendin kéyin, uning ichki ishlar ministiri jing shurén bash wali bolghan.

Jing shurénning hakimiyetke chiqip qilghan tunji ishi bolsa, xitay eskerlirining maashini ikki hesse ashurush we mexpiy saqchilarning sanini köpeytish bolghan. Ikkinchi ishi bolsa, uyghur déhqanliridin alidighan yer béjini yang zingshing dewridikidin ikki hesse ashurghan. Arqidinla xotendiki qashtéshi kanlirini, kériyidiki altun kanlarni pütünley hökümetning bashqurushigha ötküzüwélip, uyghurlarni özliri ishlepchiqarghan kan mehsulatlirini bazarda héchbir qimmiti bolmighan qeghez pulgha sétip bérishke qistighan.

Uyghurlarning hejge bérishini cheklep, ularni her bir kesken qoy béshigha baj töleshke mejburlighan. Bazarda pul bolidighan yung we tére sodisini pütünley jing shurén we uning bir yurtluq heqem - Sayiliri kontrol qiliwalghan. Uyghurlarning erkin heriket qilishini tosush we bir rayonda isyan chiqqanda bashqa rayondiki uyghurlarning birliship élishining aldini élish üchün,sherqiy türkistanni 4 rayongha bölüp, her rayonda ayrim 4 xil qeghez pul bésip tarqatqan we qaysi rayonda isyan chiqsa, shu rayondiki pulni inawetsiz dep élan qilip, köpligen uyghurlarning xaniweyran bolushigha sewebchi bolghan.

Ilgiriki yang zingshing bazargha héchbir qimmiti yoq 10 milyon som qeghez pul bésip tarqatqan bolsa, jing shurin 45 milyon som qeghez pul bésip tarqitip, uyghurlarning qolidiki mal - Dunyani bu qeghez pulgha bikarning ornida sétiwélip, yene ulargha yandurup altun - Kümüshke satqan. Bazardiki altun sodisining 78 pirsentini pütünley jin shurin we uning yurtluqliri igiliwalghan bolup, qaqti - Soqti qilip tapqan altunlirini udulluq öz yurtlirigha we cheteldiki banka hésablirigha ewetip, sherqiy türkistandiki altun bazirida qehetchilik peyda qilghan.

Jing shurin dewride mexpiy saqchilarning uyghurlargha qaratqan nazaretchiliki shu derijide kücheygenki, hetta uyghurlar öyliridimu hökümet toghriliq ünlükrek gep qilalmaydighan, chayxanilargha kirishtinmu özini qachuridighan halgha chüshüp qalghan. Jing shurin dewride, " hökümetke qarshi chiqqan " dégen bednam bilen qolgha élinghan, put - Qoli késilgen we öltürülgen uyghurlarning sani, zo zungtang, yuen daxua we yang zéngshing dewirliridikidinmu nechche hesse köp bolghan.

Jing shurin yene baj kirimini ashurush we özining hoqoq dairisini kéngeytish üchün, 1930 - Yili 3 - Ayda qumul wangi mexsut shah wapat bolghandin kéyin, ming sulalisidin buyan dawam qilip kelgen qumul wangliqini emeldin qaldurup, wangning oghli nasirbegni ürümchide nezerbent astigha alghan we sherqiy türkistanda uyghurlar öz - Özini idare qilip kelgen birdin - Bir rayon hésablanghan qumul wangliqini, hami, ayho we aywu dégendek 3 wilayetke bölüp, bu wilayetlerge xitay emeldarlarni teyinligen.

Mexsut shah dewride qumul wangliqi bolsa sherqiy türkistan buyiche uyghurlarning turmush sewiyisi eng yuqiri jay hésablinatti, chünki baj bashqa rayonlargha qarighanda yenggil bolup, bu yerdiki uyghurlar xitay hökümitige emes, belki qumul wangigha baj töleytti. Wangliq emeldin qaldurulghandin kéyin, bu rayondiki uyghurlarning hökümetke tapshuridighan béji biraqla nechche hesse éship ketken. Jing shurin yene qumul rayonini köchmen yötkesh nuqtisi qilip, öz yurtidin xitay köchmenlirini yötkep kélip qumulgha yerleshtürgen, uyghur déhqanlirining munbet yerliri tartip élinip bu xitay köchmenlirige bölüp bérilgen we ulardin 3 yil baj almasliq tüzümini yolgha qoyghan, emma qaqas jaylargha heydelgen qumulluq déhqanlardin élinidighan yer béjini özgertmigen.

Yene kélip jing shurin dewride, xitay emeldarlarning hoqoq we küchige tayinip uyghur ayallirini mejburiy xotun qiliwélish ehwallirimu ewj alghan bolup, mesilen, qumul inqilabining partlap chiqishida, 1931 - Yili 4 - Ayning 4 - Küni qumuldiki chang pemililik bir xitay emeldarining bir uyghur qizni mejburiy xotunluqqa almaqchi bolghanliq weqesi muhim rol oynighan idi.

Qisqisi, yuqiriqi hadisilerdin, 1933 - Yilidiki jumhuriyetning qurulushida mustemlikichi hakimiyetlerning yerlik xelqqe salghan zulum we külpetlirining muhim rol oynighanliqini körüwélish tes emes. Yene diqqet qilidighan bolsaq, eyni chaghda uyghurlarning béshigha kelgen külpetler bilen, bügün tartiwatqan külpetliri otturisida zor oxshashliqning barliqini tonup yételeymiz !


Uyghur siyasiy paaliyetchilirining qarishiche, 1944 - Yili 11 - Ayning 12 - Küni ilida qurulghan " sherqiy türkistan jumhuriyiti " bolsa, undin 11 yil burun qurulghan, yeni 1933 - Yili qeshqerde élan qilinghan " sherqiy türkistan islam jumhuriyiti " ning dawami bolup, 30 - Yillarda chéchilghan milliy inqilab uchqunlirining qaytidin yalqunlinishi idi.

Bu jumhuriyetningmu del, ilgiri tunji jumhuriyet qurulghan oxshash ay we oxshash künde élan qilinghanliqi we tunji jumhuriyet teripidin qobul qilinghan ay - Yultuzluq bayraqqa warisliq qilghanliqimu bu nuqtini ispatlap turmaqta. Qiziq yéri shuki, eyni chaghda xitay kommunistlirining pishiwasi maw zédong, ikkinchi jumhuriyetning qurulushigha sewebchi bolghan 3 wilayet milliy inqilabini, " junggo inqilabining bir qismi " dep élan qilip, sherqiy türkistan xelqining musteqilliqni ghaye qilghan bu milliy herikitini, kommunist xitay bilen milletchi xitay otturisida élip bérilghan hakimiyet talishish kürishining terkiwi qismi qilip körsitishke tirishqan idi. Uyghur siyasiy paaliyetchilirila emes, chetellik tetqiqatchilarmu maw zédungning yuqiriqi qarishigha, " mentiqisiz we exmiqane qarash " dep baha bérip kelmekte.

Xitay hakimiyitining hazirqi höjjet - Matériyallirida, 44 - Yilidiki " sherqiy türkistan jumhuriyiti " ning, tamamen sowét ittipaqining qutritishi we yardimi netijiside barliqqa kelgenliki, kéyin exmetjan qasimi, abdukérim abbas qatarliq milliy rehberlerning bu xataliqni tüzitip, " 3 wilayet hökümiti " dep özgertkenliki tekitlenmekte. Emeliyette bolsa sherqiy türkistan xelqining erkin iradisi bilen bashlitilghan ikkinchi jumhuriyet inqilabi kéyin sowét ittipaqining bésimi we dexli - Teruzi tüpeylidin esli ghayisidin qismen uzaqlashqan, bu jumhuriyet we milliy inqilabmu del sowét ittipaqi bilen xitay kommunistlirining til biriktürüp élip barghan siyasiy süyqesti netijiside meghlubiyetke uchrighan idi.

Sowét ittipaqining bu qétimqi milliy inqilabni bir mehel qollishidiki we uninggha herbiy jehettin yardem bérishidiki asasi meqsidi xuddi chetellik tetqiqatchilarning bayan qilghinidek, uni tamamen kontrol astigha élish we özining diplomatiye jehettiki meqsetliri üchün xizmet qildurush idi. Chünki sowét ittipaqining meqsiti, 3 wilayet inqilabini kozur qilip turup, xitaygha tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qildurush idi.

Derweqe, 1945 - Yili 2 - Ayda chaqirilghan yalta yighinida stalin, eger xitay terep tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qilghan teqdirde, sherqiy türkistandiki milliy toqunushlargha arilashmaydighanliqini we xitayning tupraq pütünlükige hörmet qilidighanliqini bildürgen, yalta yighini asasida 1945 - Yili 8 - Ayning 14 - Küni xitay bilen sowét ittipaqi otturisida, " xitay - Sowét dostluq ehdinamisi " tüzülüp, tashqi mongghulning musteqilliqi gomindang hökümiti teripidin étirap qilinghandin kéyin, sowét ittipaqi 3 wilayet milliy herikitige qiliwatqan barliq yardemlirini toxtitip, sherqiy türkistan jumhuriyitining reisi elixan törini sowét ittipaqigha qachurup ketken, milliy armiyimu manas deryasi boyida toxtap qélishqa mejbur bolghan, sowét ittipaqining bésimi tüpeylidin 3 wilayet hökümiti gomindang hökümiti bilen muresse qilip, 11 bétim asasida birleshme hökümet qurghan idi.

Tarixchi doktur andréf forbés ependi teripidin, sherqiy türkistanning 1911 - Yilidin 1949 - Yilighiche bolghan siyasi tarixi heqqide yézilghan kitabtimu, 44 - Yili qurulghan ikkinchi jumhuriyetningmu xuddi 33 - Yilidiki tunji jumhuriyetke oxshashla sherqiy türkistan xelqining milliy we diniy kemsitishke, talan - Tarazhgha, zulum we qirghinchiliqqa qarshi küresh iradisining we musteqilliq,hörlükke bolghan teshnaliqining mehsuli bolup, 3 wilayet milliy inqilabining partlap chiqishigha yene oxshashla mustebit diktator shing shisey we gomindang hökümitining chikidin ashqan zulmi sewebchi bolghan idi.

Mezkur kitapta bayan qilinishiche, 1933 - Yili 4 - Ayda sherqiy türkistandiki militarist jing shurén herbiy özgirish tüpeylidin xitaygha qachqandin kéyin, uning ornigha uyghur xelqi teripidin, " sherqiy türkistan tarixida ötken eng qanxor diktator " dep atalghan shing shisey bash wali bolghan idi. Shing shisey 1933 - Yili qeshqerde qurulghan tunji jumhuriyetni sowét ittipaqining biwaste herbi yardimi bilen yoqatqandin kéyin, xitay merkizi hökümiti bilen bolghan barliq alaqisini üzüp, özini sowét ittipaqining qoynigha atqan we sowétning kommunistik tüzümini köchürüp kélip sherqiy türkistanda ijra qilishqa bashlighan. Hetta yenendin maw zémin, chén tyenchu qatarliq xitay kommunist wekillirini ürümchige chillap kélip, özining hakimiyitige shérik qilghan idi.

34 - Yili sherqiy türkistan islam jumhuriyiti yoqitilghandin kéyinmu, taki 37 - Yiligha qeder jenobiy rayonlarda milliy inqilab yalqunliri öchmidi. Shing shisey bir tereptin jenobiy rayonlarda uyghurlargha qarita rehimsizlerche qanliq basturush élip barsa, yene bir tereptin kommunistik idéologiyini terghip qilip, uyghur baylirini, yer igilirini we uyghur ölümalirini mal - Mülkini musadire qilip türmilerge tashlidi we yerlik xelqni xuddi sowét ittipaqigha oxshash dinsizlashturushqa urundi.

Yuqiriqi kitabta bayan qilinishiche, shing shisey mezgilide uyghur bayliri, diniy ölimalar we oqumushluq zatlarning asasen hemmisi dégidek qolgha élinghan bolup, bularni altaydiki altun kanlirigha we herbiy istikamlargha yötkep kélip éghir jismaniy emgekke salghan. Shing shisey mezgilide uyghurlarning söz - Heriketlirige shu derijide qattiq cheklime qoyulghanki, uyghurlar adette tawuz - Qoghunning we déhqanchiliqning gépidin bashqa söz qilishqa jüret qilalmaydighan halgha chüshken. Shing shisey, " musadire " dégen namda bulang - Talang qilish, éghir alwang - Yasaq we baj tüzümi arqiliq yerlik xelqning qénini shorash bilen birge, sowét ittipaqigha sherqiy türkistanning kan bayliqliridin xalighanche paydilinish hoqoqini bérip, sowét ittipaqidin alghan paydini özining chöntikige tashlighan.

1941 - Yili gitlér armiyisi sowét ittipaqigha hujum qilip, bir mehel üstünlükni saqlighandin kéyin, chotni xata soqqan shing shisey sowét ittipaqidin yüz örüp, nenjingdiki gomindang hökümiti bilen munasiwet qurup, " kommunistlarni tazilash " dégen namda yene sherqiy türkistan miqyasida chong tazilash herikiti élip bérip, xitay kommunistliri bilen birge yene köpligen uyghur zatlirini qolgha élip türmige tashlighan yaki sürgün qilghan.

Tarixchi doktur andréf forbés ependining kitabida neqil keltürülishiche, shing shiseyning 10 yilliq hakimiyiti jeryanida öltürülgen, tutqun qilinghan, qiyin - Qistaqqa uchrighan, sürgün qilinghan we mal - Mülki musadire qilinghanlarning omumi sani texminen 100 mingdin ashidu.

Gomindang hökümiti shing shiseyni 1944 - Yili 9 - Ayda ormanchiliq ministiri qilip nenjinggha yötkep ketkendin kéyin, uning ornigha gomindang partiyisi ichidiki uchigha chiqqan showinist we chong xitaychi wu jungshinni ölke reisi qilip teyinligen idi. Ilgiri " gomindang chégra rayon komitéti " ning reisi bolghan wu jingshin, xitay térritoriyisi ichidiki pütün milletlerning kelgüside irq, diniy étiqad we medeniyet jehette özining alahidilikini yoqitip, büyük xitay millitige qoshulup kétishke mehkum ikenlikini, az sanliq millet rayonliridiki xitay köchmenlirining sanini köpeytishke jiddiy ehmiyet bérish kéreklikini teshebbus qilatti.

Eyni chaghda nenjingde turuwatqan we tarixta " 3 ependi " dep atalghan mesud sabiri bayquzi, muhemmetimin bughra we eysa yüsüp aliptékinler wung jungshinning bu xaraktérini yaxshi bilgini üchün, jyang jéshigha murajietname yézip, wu jungshinning ölke reisi bolushigha qarshi chiqqan, emma jyang jéshi ularning étirazigha qulaq salmighan idi. Shing shisey nenjinge yolgha chiqishtin burun yene mexpiy saqchi teshkilatigha buyruq chüshürüp, wu jungshin kélishtin burun türmilerde yétiwatqan 500 etrapidiki uyghur siyasi tutqunni öltürüshni tapshurghan idi, saqchi teshkilatining bashliqi li yichéng uning buyruqini bija keltürdi.

Wu jungshin wezipige olturghandin kéyin, uyghurlarning shunche küchlük telipige qarimastin, saqchi bashliqi li yichéngni jazalimay muhapizet qildi, siyasiy jinayetchilerge omumiy kechürüm élan qilip, 500 - 600 Siyasiy mehbusni qoyup bergen bolsimu, emma bularning hemmisi xitay siyasiy jinayetchiler bolup, uyghur mehbuslar yenila türmide qéliwerdi. Wu jungshin, yerlik xelqning küchlük naraziliqini qozghawatqan mexpiy saqchi we türme tüzümini bikar qilish uyaqta tursun, eksiche téximu kücheytti.

Shing shisey mezgilide sherqiy türkistandiki xitay eskerlirining sani 20 ming etrapida idi, wu jungshin ölke reisi bolghandin kéyin, ichki ölkilerdin jiddiy esker yötkep, qisqa waqit ichide eskerlerning sanini 100 minggha yetküzdi we bu eskerlerning teminati üchün yerlik xelqqe qoshumche alwang - Siliq yüklendi. Yene qazaq charwichilargha eskerler üchün 20 ming at bérish séliqi tapshurulghan.

Az sanliq millet rayonlirigha xitay köchmini yötkesh siyasitining bashlamchisi bolghan wu jungshin, ichki ölkilerde qehetchilikke uchrighan rayonlardin 10 ming köchmenni yötkep kélip, ularni shimaliy rayonlardiki qazaq charwichilardin tartiwélinghan yerlerge orunlashturghan we ularni alahide imtiyazlardin behriman qilghan. Yene kélip wu jungshin sherqiy türkistanning maliye tüzümini we pulini bikar qilip, merkizi hökümetning paxal pulini köchürüp kélip bazargha salghan, netijide sherqiy türkistanda tarixta körülüp baqmighan derijide iqtisadi böhran we qehetchilik peyda bolghan. Shunga yerlik xelq arisida, " bir shing shisey ketti, emma ikki shing shisey keldi " dégen söz peyda bolghan.

Qisqisi, 1933 - Yilidiki tunji jumhuriyet bilen, 1944 - Yilidiki ikkinchi jumhuriyetlerning qurulushigha sewebchi bolghan amillar asasi jehettin oxshash bolup, tüp yiltizi zulum, bésim we talan - Taraj idi.

Chetellerdiki uyghur siyasi paaliyetchiliri, kommunist xitay hakimiyitining hazir uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan zulum we bésim siyasitiningmu 30 - We 40 - Yillardiki xitay diktatorlirining uyghurlargha qaratqan siyasitidin héchbir perqining yoqluqini, eksiche hazirqi xitay hakimiyitining ilgiriki mustemlikichi küchlerdinmu éship chüshkenlikini tekitlep kelmekte.

Unregistered
31-10-11, 05:26
jumhuriyitimizge mubarek bolsun !

Unregistered
05-11-11, 02:41
Tarixi Jumhuriyet küni qandaq xatirlinishi kerek? awal Quran tilawet qilip, andin yep- ichip, naxsha, usul, külke tamasha bilenmu? yaki zalgha yighilghanlargha Milli kimlikni qandaq qoghdashtin, dölet qurushta tölengen, töleydighan pidakarliqlardin melumat berish bilenmu? zalgha yighilghan yash- ösmür ewlatlargha xuddi Musteqil dölitimiz bardekla tesirat berish bilenmu? yaki Munqerz bolghan, ishghaliyet astida qalghan bir wetenni qutquzush rohini urghutush bilenmu? yaki dap, duttar bilen odarsiz muzika we xalise xanim yillap telim bergen usul, hahay, huhuy, oynang derdi bar ballar bilenmu? her halda siganlardin perqimiz barliqini untup qalmasliqni ümüt qilimen.

yalqun

Unregistered
08-11-11, 03:54
Tarixi Jumhuriyet küni qandaq xatirlinishi kerek? awal Quran tilawet qilip, andin yep- ichip, naxsha, usul, külke tamasha bilenmu? yaki zalgha yighilghanlargha Milli kimlikni qandaq qoghdashtin, dölet qurushta tölengen, töleydighan pidakarliqlardin melumat berish bilenmu? zalgha yighilghan yash- ösmür ewlatlargha xuddi Musteqil dölitimiz bardekla tesirat berish bilenmu? yaki Munqerz bolghan, ishghaliyet astida qalghan bir wetenni qutquzush rohini urghutush bilenmu? yaki dap, duttar bilen odarsiz muzika we xalise xanim yillap telim bergen usul, hahay, huhuy, oynang derdi bar ballar bilenmu? her halda siganlardin perqimiz barliqini untup qalmasliqni ümüt qilimen.

yalqun
Toghra deysiz Yalqun ependim, her halda gheyri mexsetlerni arlashturmasliq lazim.
Choqum bu ikki Jumhuriyet bayrimi kůnide; ejdatlirimizning bu ikki Jumhuriyetni qurush jeryanida tňligen bedelliri we milyonlarche uyghurning kelgůsi ewlatliri jůmlidin bizning hórligimiz ůchůn hayatidin ayrilghanliqi toghruluq ilmi muhakime bolushini muhim dep qaraymen.
chůnki, musteqilliq rohini yetildůrůsh musteqil bolushning aldinqi shertliri hesaplinidu, bu roh yetilmey turup musteqil bolsaqmu uni dawamlashturush můmkin emes !
Shuning ůchůn "atalmish erbaplar" ning bashqa Temilarni kótůrůp chiqip bu " Jumhuriyet kůni" ni su istimal qilmasliqini ůmit qilimen.
xuddi nezir chiraqqa quran tilawetke kelip kůlke-chaxchaxqa chůshůp ketkendek ish bolmisun.

Tarim Oghli

Unregistered
08-11-11, 07:26
Wetente uyghuralr wayigha yetkuzup orundiyalydighan kesp nahsha usul, shundakla hazirghiqe uyghurgha toskunluk yok koyup bergen kespmu nahsha usul bolushi kirek. Bir zaminda, merkezdin bashliklar keshkerdiki milli polkni yoklap yaki hal sorap kilidiken, keshkerdiki milli polk eskerliri merkezdin kelgen herbi bashliklarni nahsha eytip usul oynap karshi alidiken. Bu ehwalni shu qaghda tiliwizorda bergen ehwal bar. shu qaghda herbi herbini nahsha usul bilen karshi alghanni uyghurdin kurduk digen shanghu peyda bolghan. Bu qet'eldikiler uyghurlarni nahsha usuldin yirak turunglar digen gep emes. Likin bezi sorunarda, ras, perkini ajratkan kop yahshi ish.

Unregistered
10-11-11, 08:55
Toghra deysiz Yalqun ependim, her halda gheyri mexsetlerni arlashturmasliq lazim.
Choqum bu ikki Jumhuriyet bayrimi kůnide; ejdatlirimizning bu ikki Jumhuriyetni qurush jeryanida tňligen bedelliri we milyonlarche uyghurning kelgůsi ewlatliri jůmlidin bizning hórligimiz ůchůn hayatidin ayrilghanliqi toghruluq ilmi muhakime bolushini muhim dep qaraymen.
chůnki, musteqilliq rohini yetildůrůsh musteqil bolushning aldinqi shertliri hesaplinidu, bu roh yetilmey turup musteqil bolsaqmu uni dawamlashturush můmkin emes !
Shuning ůchůn "atalmish erbaplar" ning bashqa Temilarni kótůrůp chiqip bu " Jumhuriyet kůni" ni su istimal qilmasliqini ůmit qilimen.
xuddi nezir chiraqqa quran tilawetke kelip kůlke-chaxchaxqa chůshůp ketkendek ish bolmisun.

Tarim Oghli

siz digendek mustaqilik royini kucheytish bulaning kallisida yoq, bu erbapla pul toplashning ghemide yuruydu

Unregistered
10-11-11, 09:39
wetente uyghuralr wayigha yetkuzup orundiyalydighan kesp nahsha usul, shundakla hazirghiqe uyghurgha toskunluk yok koyup bergen kespmu nahsha usul bolushi kirek. Bir zaminda, merkezdin bashliklar keshkerdiki milli polkni yoklap yaki hal sorap kilidiken, keshkerdiki milli polk eskerliri merkezdin kelgen herbi bashliklarni nahsha eytip usul oynap karshi alidiken. Bu ehwalni shu qaghda tiliwizorda bergen ehwal bar. Shu qaghda herbi herbini nahsha usul bilen karshi alghanni uyghurdin kurduk digen shanghu peyda bolghan. Bu qet'eldikiler uyghurlarni nahsha usuldin yirak turunglar digen gep emes. Likin bezi sorunarda, ras, perkini ajratkan kop yahshi ish.

ras deysiz perkini ajratkan yahxi alwette

Unregistered
12-11-11, 04:36
Milli Rehbirimiz Liderimiz Rabiye Qader Xanim bashliq butun qerindashlarning Jumhuriyet kuni mubarek bolsun !

Yamghur

Unregistered
12-11-11, 07:32
ikki jumhuriyitimizning qurulushigha sewepchi bolghan amillar

11 - Ayning 12 - Küni bolsa uyghurlar üchün tarixiy ehmiyetke ige bir kün bolup, 1933 - Yili 11 - Ayning 12 - Küni qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyiti, yene 1944 - Yili oxshash ay we oxshash künde ilida sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan idi.

Uzun yillardin buyan chetellerde paaliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatliri, bu ikki jumhuriyet qurulghan 11 - Ayning 12 - Künini, " uyghur xelqining bayram küni " dep jakarlap, bu künde türlük shekildiki xatirilesh paaliyetlirini uyushturup kelmekte. Uyghur siyasi paaliyetchilirining qarishiche, uyghurlarning nöwette élip bériwatqan milliy herikiti bolsa del yuqiriqi ikki jumhuriyetni barliqqa keltürgen milliy inqilablarning dawami bolup, xaraktér, ghaye we meqset jehette birdeklikke ige.

Gerche bu ikki jumhuriyet eyni chaghdiki impérialist küchlerning siyasiy süyqesti netijiside özining mewjutluqini saqlap qalalmighan bolsimu, emma bu ikki jumhuriyettin uyghur xelqighe intayin qimmetlik enggüshtirler miras qalghan idi, bu enggüshterler - Milliy musteqilliqning simwoli hésablanghan ay - Yultuzluq kök bayraq, istiqlal marshi, dölet giribi we bu enggüshtirlerni kéyinki ewladlirigha miras qaldurush yolida qurban bolghan sansizlighan qehrimanlarning küresh iradisi idi.

Bügün chetellerde paaliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatlirining hemmisining 1933 - Yili qurulghan tunji jumhuriyet teripidin qobul qilinghan ay - Yultuzluq kök bayraqni sherqiy türkistanning dölet bayriqi süpitide jewlan qildurup kéliwatqanliqimu, bügünki uyghur milliy herikitining, eyni chaghdiki milliy inqilabning warisi ikenlikini körsitip turmaqta.

Bu nuqtini xitay hakimiyitimu inkar qilghini yoq, mesilen, aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi teripidin tüzüp chiqilghan we hazir sherqiy türkistandiki idare - Jemiyetlerning eng asasliq siyasi öginish matériyali hésablanghan, " wetenning birlikini qoghdash heqqide qisqiche oqushluq " namliq kitabchida, 1933 - Yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti bolsa, " milliy bölgünchilik idiyisining bashlinish nuqtisi we sherqiy türkistan musteqilliqi nezeriyisidin ibaret bu eksiyetchil idéologiyining tüp menbiyi " dep tonushturulghan we hazir sherqiy türkistanda yüz bériwatqan milliy heriketlerning eyni chaghda shekillengen bu xil idéologiye asasida jeryan qiliniwatqanliqi bayan qilinghan idi.

Chetellerdiki uyghur siyasi paaliyetchiliri bolsa, 33 - Yili 11 - Ayning 12 - Künliri qurulghan tunji jumhuriyetning hergizmu tasadipiy otturigha chiqip qalmighanliqini, uning qurulushigha bir tereptin uyghur xelqining qoldin ketken heq - Hoqoqlirini qayturup élish we milliy musteqilliqini eslige keltürüshtin ibaret küchlük iradisi, ghayisi we arzusi seweb bolghan bolsa, yene bir tereptin, shu dewirde ötken mustemlikichi we diktator küchlerning sherqiy türkistan xelqighe qaratqan chikidin ashqan bésim, zulum we qirghinchiliq siyasitining biwaste sewebchi bolghanliqini, chünki 30 - Yillarda uyghurlarning siyasi, iqtisadi, dini we medeniy jehettiki heq - Hoquqlirining insan chidighusiz derijide éghir depsendichilikke uchrighanliqini bayan qilishmaqta.

Emma kommunist xitay hakimiyiti, 1933 - Yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushigha sewebchi bolghan amillar heqqide izahat bergende, héchbir waqit eyni chaghdiki yang zingshing we jin shurén qatarliq mustebit diktatorlarning uyghurlargha salghan zulumlirini tilgha élip baqqan emes, eksiche uning qurulushini tamamen tashqi küchlerning qutritishigha baghlap, bu ikki diktator zalimgha chapan yépish pozitsiyiside bolup kelmekte.

Mesilen, yuqirida tilgha élinghan, " wetenning birlikini qoghdash heqqide qisqiche oqushluq " namliq kitabchida bu heqte toxtilip, " 30 - Yillarda, shinjang chégrisi ichidiki milliy bölgünchi küchler engiliye jahangirlikining qollishi arqisida, eyni waqittiki shinjangning siyasiy weziyitidiki dawalghushtin paydilinip, sherqiy türkistan musteqilliqi dégen bayraqni kötürüp chiqip, 1933 - Yili qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qepezdin chiqardi " dep izahat bérilgen we bu jumhuriyetning qurulushigha engiliyining sewebchi bolghanliqi bayan qilinghan idi. Emma xitay hakimiyitining bu sepsetisi uyghur tarixchiliri teripidinla emes, hetta chetellik tarixchi we tetqiqatchilar teripidinmu qetiy türde ret qilinip kélinmekte.

Mesilen, engliyilik tarixchi doktur andriyu forbés ependi teripidin sherqiy türkistanning 1911 - Yilidin 1949 - Yilighiche bolghan siyasi tarixi heqqide yézilghan kitabta, 33 - Yili qurulghan jumhuriyetning pütünley uyghur xelqining erkin iradisi bilen qurulghanliqi, héchbir döletning biwaste arilishishigha yaki tesirige uchrimighanliqi, engiliyining uyghurlarni emes, eksiche eyni chaghda özlirining yéqin ittipaqdishi bolghan gomindang hökümitini qollighanliqi bayan qilinghan idi.

Bu kitabta körsitilishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti wekilliri engiliyining qeshqerde turushluq konsuli bilen körüshüp, jumhuriyetni étirap qilishni we uninggha yardem birishni telep qilghanda, engiliye hökümiti, " ittipaqdishimiz bolghan junggoning bölünüshini xalimaymiz " dep jawab bérip ret qilghan. Eksiche bu jeryanda, hindistandiki engiliye dairiliri milliy inqilabni basturush üchün heriket qiliwatqan jing shurén hökümitige 4 ming tal miltiq we 4 milyon pay oq sétip bergen. Démek, eyni chaghdiki tarixiy rialliq, kommunist xitay hakimiyitining bügün dewatqinining del eksiche bolghan.

Tarixchi doktur andriyu forbés ependi öz kitabida, eyni chaghda uyghurlarning heq - Hoquqlirining éghir derijide depsendichilikke uchrishining,1933 - Yilidiki jumhuriyetning qurulushigha sewebchi bolghan asasliq amil ikenlikini bayan qilip, buni töwendiki mundaq bir qanche nuqtigha merkezleshtürgen: 1911 - Yili manju impératorluqi yoqulup, jungxua mingo qurulghanda, merkizi hökümetning sherqiy türkistandiki bash walisi yang zingshing idi, 1928 - Yili yang zingshing ürümchide qestke uchrap ölgendin kéyin, uning ichki ishlar ministiri jing shurén bash wali bolghan.

Jing shurénning hakimiyetke chiqip qilghan tunji ishi bolsa, xitay eskerlirining maashini ikki hesse ashurush we mexpiy saqchilarning sanini köpeytish bolghan. Ikkinchi ishi bolsa, uyghur déhqanliridin alidighan yer béjini yang zingshing dewridikidin ikki hesse ashurghan. Arqidinla xotendiki qashtéshi kanlirini, kériyidiki altun kanlarni pütünley hökümetning bashqurushigha ötküzüwélip, uyghurlarni özliri ishlepchiqarghan kan mehsulatlirini bazarda héchbir qimmiti bolmighan qeghez pulgha sétip bérishke qistighan.

Uyghurlarning hejge bérishini cheklep, ularni her bir kesken qoy béshigha baj töleshke mejburlighan. Bazarda pul bolidighan yung we tére sodisini pütünley jing shurén we uning bir yurtluq heqem - Sayiliri kontrol qiliwalghan. Uyghurlarning erkin heriket qilishini tosush we bir rayonda isyan chiqqanda bashqa rayondiki uyghurlarning birliship élishining aldini élish üchün,sherqiy türkistanni 4 rayongha bölüp, her rayonda ayrim 4 xil qeghez pul bésip tarqatqan we qaysi rayonda isyan chiqsa, shu rayondiki pulni inawetsiz dep élan qilip, köpligen uyghurlarning xaniweyran bolushigha sewebchi bolghan.

Ilgiriki yang zingshing bazargha héchbir qimmiti yoq 10 milyon som qeghez pul bésip tarqatqan bolsa, jing shurin 45 milyon som qeghez pul bésip tarqitip, uyghurlarning qolidiki mal - Dunyani bu qeghez pulgha bikarning ornida sétiwélip, yene ulargha yandurup altun - Kümüshke satqan. Bazardiki altun sodisining 78 pirsentini pütünley jin shurin we uning yurtluqliri igiliwalghan bolup, qaqti - Soqti qilip tapqan altunlirini udulluq öz yurtlirigha we cheteldiki banka hésablirigha ewetip, sherqiy türkistandiki altun bazirida qehetchilik peyda qilghan.

Jing shurin dewride mexpiy saqchilarning uyghurlargha qaratqan nazaretchiliki shu derijide kücheygenki, hetta uyghurlar öyliridimu hökümet toghriliq ünlükrek gep qilalmaydighan, chayxanilargha kirishtinmu özini qachuridighan halgha chüshüp qalghan. Jing shurin dewride, " hökümetke qarshi chiqqan " dégen bednam bilen qolgha élinghan, put - Qoli késilgen we öltürülgen uyghurlarning sani, zo zungtang, yuen daxua we yang zéngshing dewirliridikidinmu nechche hesse köp bolghan.

Jing shurin yene baj kirimini ashurush we özining hoqoq dairisini kéngeytish üchün, 1930 - Yili 3 - Ayda qumul wangi mexsut shah wapat bolghandin kéyin, ming sulalisidin buyan dawam qilip kelgen qumul wangliqini emeldin qaldurup, wangning oghli nasirbegni ürümchide nezerbent astigha alghan we sherqiy türkistanda uyghurlar öz - Özini idare qilip kelgen birdin - Bir rayon hésablanghan qumul wangliqini, hami, ayho we aywu dégendek 3 wilayetke bölüp, bu wilayetlerge xitay emeldarlarni teyinligen.

Mexsut shah dewride qumul wangliqi bolsa sherqiy türkistan buyiche uyghurlarning turmush sewiyisi eng yuqiri jay hésablinatti, chünki baj bashqa rayonlargha qarighanda yenggil bolup, bu yerdiki uyghurlar xitay hökümitige emes, belki qumul wangigha baj töleytti. Wangliq emeldin qaldurulghandin kéyin, bu rayondiki uyghurlarning hökümetke tapshuridighan béji biraqla nechche hesse éship ketken. Jing shurin yene qumul rayonini köchmen yötkesh nuqtisi qilip, öz yurtidin xitay köchmenlirini yötkep kélip qumulgha yerleshtürgen, uyghur déhqanlirining munbet yerliri tartip élinip bu xitay köchmenlirige bölüp bérilgen we ulardin 3 yil baj almasliq tüzümini yolgha qoyghan, emma qaqas jaylargha heydelgen qumulluq déhqanlardin élinidighan yer béjini özgertmigen.

Yene kélip jing shurin dewride, xitay emeldarlarning hoqoq we küchige tayinip uyghur ayallirini mejburiy xotun qiliwélish ehwallirimu ewj alghan bolup, mesilen, qumul inqilabining partlap chiqishida, 1931 - Yili 4 - Ayning 4 - Küni qumuldiki chang pemililik bir xitay emeldarining bir uyghur qizni mejburiy xotunluqqa almaqchi bolghanliq weqesi muhim rol oynighan idi.

Qisqisi, yuqiriqi hadisilerdin, 1933 - Yilidiki jumhuriyetning qurulushida mustemlikichi hakimiyetlerning yerlik xelqqe salghan zulum we külpetlirining muhim rol oynighanliqini körüwélish tes emes. Yene diqqet qilidighan bolsaq, eyni chaghda uyghurlarning béshigha kelgen külpetler bilen, bügün tartiwatqan külpetliri otturisida zor oxshashliqning barliqini tonup yételeymiz !


Uyghur siyasiy paaliyetchilirining qarishiche, 1944 - Yili 11 - Ayning 12 - Küni ilida qurulghan " sherqiy türkistan jumhuriyiti " bolsa, undin 11 yil burun qurulghan, yeni 1933 - Yili qeshqerde élan qilinghan " sherqiy türkistan islam jumhuriyiti " ning dawami bolup, 30 - Yillarda chéchilghan milliy inqilab uchqunlirining qaytidin yalqunlinishi idi.

Bu jumhuriyetningmu del, ilgiri tunji jumhuriyet qurulghan oxshash ay we oxshash künde élan qilinghanliqi we tunji jumhuriyet teripidin qobul qilinghan ay - Yultuzluq bayraqqa warisliq qilghanliqimu bu nuqtini ispatlap turmaqta. Qiziq yéri shuki, eyni chaghda xitay kommunistlirining pishiwasi maw zédong, ikkinchi jumhuriyetning qurulushigha sewebchi bolghan 3 wilayet milliy inqilabini, " junggo inqilabining bir qismi " dep élan qilip, sherqiy türkistan xelqining musteqilliqni ghaye qilghan bu milliy herikitini, kommunist xitay bilen milletchi xitay otturisida élip bérilghan hakimiyet talishish kürishining terkiwi qismi qilip körsitishke tirishqan idi. Uyghur siyasiy paaliyetchilirila emes, chetellik tetqiqatchilarmu maw zédungning yuqiriqi qarishigha, " mentiqisiz we exmiqane qarash " dep baha bérip kelmekte.

Xitay hakimiyitining hazirqi höjjet - Matériyallirida, 44 - Yilidiki " sherqiy türkistan jumhuriyiti " ning, tamamen sowét ittipaqining qutritishi we yardimi netijiside barliqqa kelgenliki, kéyin exmetjan qasimi, abdukérim abbas qatarliq milliy rehberlerning bu xataliqni tüzitip, " 3 wilayet hökümiti " dep özgertkenliki tekitlenmekte. Emeliyette bolsa sherqiy türkistan xelqining erkin iradisi bilen bashlitilghan ikkinchi jumhuriyet inqilabi kéyin sowét ittipaqining bésimi we dexli - Teruzi tüpeylidin esli ghayisidin qismen uzaqlashqan, bu jumhuriyet we milliy inqilabmu del sowét ittipaqi bilen xitay kommunistlirining til biriktürüp élip barghan siyasiy süyqesti netijiside meghlubiyetke uchrighan idi.

Sowét ittipaqining bu qétimqi milliy inqilabni bir mehel qollishidiki we uninggha herbiy jehettin yardem bérishidiki asasi meqsidi xuddi chetellik tetqiqatchilarning bayan qilghinidek, uni tamamen kontrol astigha élish we özining diplomatiye jehettiki meqsetliri üchün xizmet qildurush idi. Chünki sowét ittipaqining meqsiti, 3 wilayet inqilabini kozur qilip turup, xitaygha tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qildurush idi.

Derweqe, 1945 - Yili 2 - Ayda chaqirilghan yalta yighinida stalin, eger xitay terep tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qilghan teqdirde, sherqiy türkistandiki milliy toqunushlargha arilashmaydighanliqini we xitayning tupraq pütünlükige hörmet qilidighanliqini bildürgen, yalta yighini asasida 1945 - Yili 8 - Ayning 14 - Küni xitay bilen sowét ittipaqi otturisida, " xitay - Sowét dostluq ehdinamisi " tüzülüp, tashqi mongghulning musteqilliqi gomindang hökümiti teripidin étirap qilinghandin kéyin, sowét ittipaqi 3 wilayet milliy herikitige qiliwatqan barliq yardemlirini toxtitip, sherqiy türkistan jumhuriyitining reisi elixan törini sowét ittipaqigha qachurup ketken, milliy armiyimu manas deryasi boyida toxtap qélishqa mejbur bolghan, sowét ittipaqining bésimi tüpeylidin 3 wilayet hökümiti gomindang hökümiti bilen muresse qilip, 11 bétim asasida birleshme hökümet qurghan idi.

Tarixchi doktur andréf forbés ependi teripidin, sherqiy türkistanning 1911 - Yilidin 1949 - Yilighiche bolghan siyasi tarixi heqqide yézilghan kitabtimu, 44 - Yili qurulghan ikkinchi jumhuriyetningmu xuddi 33 - Yilidiki tunji jumhuriyetke oxshashla sherqiy türkistan xelqining milliy we diniy kemsitishke, talan - Tarazhgha, zulum we qirghinchiliqqa qarshi küresh iradisining we musteqilliq,hörlükke bolghan teshnaliqining mehsuli bolup, 3 wilayet milliy inqilabining partlap chiqishigha yene oxshashla mustebit diktator shing shisey we gomindang hökümitining chikidin ashqan zulmi sewebchi bolghan idi.

Mezkur kitapta bayan qilinishiche, 1933 - Yili 4 - Ayda sherqiy türkistandiki militarist jing shurén herbiy özgirish tüpeylidin xitaygha qachqandin kéyin, uning ornigha uyghur xelqi teripidin, " sherqiy türkistan tarixida ötken eng qanxor diktator " dep atalghan shing shisey bash wali bolghan idi. Shing shisey 1933 - Yili qeshqerde qurulghan tunji jumhuriyetni sowét ittipaqining biwaste herbi yardimi bilen yoqatqandin kéyin, xitay merkizi hökümiti bilen bolghan barliq alaqisini üzüp, özini sowét ittipaqining qoynigha atqan we sowétning kommunistik tüzümini köchürüp kélip sherqiy türkistanda ijra qilishqa bashlighan. Hetta yenendin maw zémin, chén tyenchu qatarliq xitay kommunist wekillirini ürümchige chillap kélip, özining hakimiyitige shérik qilghan idi.

34 - Yili sherqiy türkistan islam jumhuriyiti yoqitilghandin kéyinmu, taki 37 - Yiligha qeder jenobiy rayonlarda milliy inqilab yalqunliri öchmidi. Shing shisey bir tereptin jenobiy rayonlarda uyghurlargha qarita rehimsizlerche qanliq basturush élip barsa, yene bir tereptin kommunistik idéologiyini terghip qilip, uyghur baylirini, yer igilirini we uyghur ölümalirini mal - Mülkini musadire qilip türmilerge tashlidi we yerlik xelqni xuddi sowét ittipaqigha oxshash dinsizlashturushqa urundi.

Yuqiriqi kitabta bayan qilinishiche, shing shisey mezgilide uyghur bayliri, diniy ölimalar we oqumushluq zatlarning asasen hemmisi dégidek qolgha élinghan bolup, bularni altaydiki altun kanlirigha we herbiy istikamlargha yötkep kélip éghir jismaniy emgekke salghan. Shing shisey mezgilide uyghurlarning söz - Heriketlirige shu derijide qattiq cheklime qoyulghanki, uyghurlar adette tawuz - Qoghunning we déhqanchiliqning gépidin bashqa söz qilishqa jüret qilalmaydighan halgha chüshken. Shing shisey, " musadire " dégen namda bulang - Talang qilish, éghir alwang - Yasaq we baj tüzümi arqiliq yerlik xelqning qénini shorash bilen birge, sowét ittipaqigha sherqiy türkistanning kan bayliqliridin xalighanche paydilinish hoqoqini bérip, sowét ittipaqidin alghan paydini özining chöntikige tashlighan.

1941 - Yili gitlér armiyisi sowét ittipaqigha hujum qilip, bir mehel üstünlükni saqlighandin kéyin, chotni xata soqqan shing shisey sowét ittipaqidin yüz örüp, nenjingdiki gomindang hökümiti bilen munasiwet qurup, " kommunistlarni tazilash " dégen namda yene sherqiy türkistan miqyasida chong tazilash herikiti élip bérip, xitay kommunistliri bilen birge yene köpligen uyghur zatlirini qolgha élip türmige tashlighan yaki sürgün qilghan.

Tarixchi doktur andréf forbés ependining kitabida neqil keltürülishiche, shing shiseyning 10 yilliq hakimiyiti jeryanida öltürülgen, tutqun qilinghan, qiyin - Qistaqqa uchrighan, sürgün qilinghan we mal - Mülki musadire qilinghanlarning omumi sani texminen 100 mingdin ashidu.

Gomindang hökümiti shing shiseyni 1944 - Yili 9 - Ayda ormanchiliq ministiri qilip nenjinggha yötkep ketkendin kéyin, uning ornigha gomindang partiyisi ichidiki uchigha chiqqan showinist we chong xitaychi wu jungshinni ölke reisi qilip teyinligen idi. Ilgiri " gomindang chégra rayon komitéti " ning reisi bolghan wu jingshin, xitay térritoriyisi ichidiki pütün milletlerning kelgüside irq, diniy étiqad we medeniyet jehette özining alahidilikini yoqitip, büyük xitay millitige qoshulup kétishke mehkum ikenlikini, az sanliq millet rayonliridiki xitay köchmenlirining sanini köpeytishke jiddiy ehmiyet bérish kéreklikini teshebbus qilatti.

Eyni chaghda nenjingde turuwatqan we tarixta " 3 ependi " dep atalghan mesud sabiri bayquzi, muhemmetimin bughra we eysa yüsüp aliptékinler wung jungshinning bu xaraktérini yaxshi bilgini üchün, jyang jéshigha murajietname yézip, wu jungshinning ölke reisi bolushigha qarshi chiqqan, emma jyang jéshi ularning étirazigha qulaq salmighan idi. Shing shisey nenjinge yolgha chiqishtin burun yene mexpiy saqchi teshkilatigha buyruq chüshürüp, wu jungshin kélishtin burun türmilerde yétiwatqan 500 etrapidiki uyghur siyasi tutqunni öltürüshni tapshurghan idi, saqchi teshkilatining bashliqi li yichéng uning buyruqini bija keltürdi.

Wu jungshin wezipige olturghandin kéyin, uyghurlarning shunche küchlük telipige qarimastin, saqchi bashliqi li yichéngni jazalimay muhapizet qildi, siyasiy jinayetchilerge omumiy kechürüm élan qilip, 500 - 600 Siyasiy mehbusni qoyup bergen bolsimu, emma bularning hemmisi xitay siyasiy jinayetchiler bolup, uyghur mehbuslar yenila türmide qéliwerdi. Wu jungshin, yerlik xelqning küchlük naraziliqini qozghawatqan mexpiy saqchi we türme tüzümini bikar qilish uyaqta tursun, eksiche téximu kücheytti.

Shing shisey mezgilide sherqiy türkistandiki xitay eskerlirining sani 20 ming etrapida idi, wu jungshin ölke reisi bolghandin kéyin, ichki ölkilerdin jiddiy esker yötkep, qisqa waqit ichide eskerlerning sanini 100 minggha yetküzdi we bu eskerlerning teminati üchün yerlik xelqqe qoshumche alwang - Siliq yüklendi. Yene qazaq charwichilargha eskerler üchün 20 ming at bérish séliqi tapshurulghan.

Az sanliq millet rayonlirigha xitay köchmini yötkesh siyasitining bashlamchisi bolghan wu jungshin, ichki ölkilerde qehetchilikke uchrighan rayonlardin 10 ming köchmenni yötkep kélip, ularni shimaliy rayonlardiki qazaq charwichilardin tartiwélinghan yerlerge orunlashturghan we ularni alahide imtiyazlardin behriman qilghan. Yene kélip wu jungshin sherqiy türkistanning maliye tüzümini we pulini bikar qilip, merkizi hökümetning paxal pulini köchürüp kélip bazargha salghan, netijide sherqiy türkistanda tarixta körülüp baqmighan derijide iqtisadi böhran we qehetchilik peyda bolghan. Shunga yerlik xelq arisida, " bir shing shisey ketti, emma ikki shing shisey keldi " dégen söz peyda bolghan.

Qisqisi, 1933 - Yilidiki tunji jumhuriyet bilen, 1944 - Yilidiki ikkinchi jumhuriyetlerning qurulushigha sewebchi bolghan amillar asasi jehettin oxshash bolup, tüp yiltizi zulum, bésim we talan - Taraj idi.

Chetellerdiki uyghur siyasi paaliyetchiliri, kommunist xitay hakimiyitining hazir uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan zulum we bésim siyasitiningmu 30 - We 40 - Yillardiki xitay diktatorlirining uyghurlargha qaratqan siyasitidin héchbir perqining yoqluqini, eksiche hazirqi xitay hakimiyitining ilgiriki mustemlikichi küchlerdinmu éship chüshkenlikini tekitlep kelmekte.

men ozemqe bu makalini bir kabil makale dep karidim. qunkin wenten iqide abdukadir damullamlarning keshkerdiki qet'el konsulirigha tash etip koyush hadisisni, kop uyghurlar, ekilsiz abdukadir damullam dep sozligenni anglighan. yikinda ihtiyari muhpir pakampus mu mushu torda ashundak eynen joylidi. Bu makale, 1933 yili jumhuryet kurghan kishilirimizning kabilyiliti we eklidin hata guman kilghan kishilerge ders bolalaydiken. dimek shundak hataliklargha juret kilghan kishiler bir nerse bilemey kalmaydu digen gep iken. dimek bu makale arkilik hatalik donggilip kalghanni kuruss bilen birge hatalik otkuzushke kistap koyghan eyni sharaitni kurushmu bek muhim digen gep.