PDA

View Full Version : Göktürkler



Haci Yakup ANAT
08-10-04, 04:04
GÖKTÜRK’LER DEVRÝNDE ÝÇ VE KUZEY ASYA’DA YAÞAYAN TÜRK KAVÝMLERÝ

Anayurtlarý Orta Asya olan Türk kavimleri M. Ö. 200 ve 1500 yýllarýndan beri doðuda Mançurya, batýda doðu Avrupa, Balkanlar ve ön Asya, Kuzeyde Baykal, Balkaþ gölleri, Altay Daðlarý, Sibirya bozkýrlarý ve güneyde Karanlýk Daðlarý arasýndaki bölgeler yani iç Asya, Kuzey Asya, Güney Asya, Ön Asya (kýsmi) ve Doðu Avrupa’dan ibaret bu geniþ alan Türk kavimlerinin yaþadýklarý yerlerdir. Türk kavimleri bu yerlerde devletler kurmuþtur, medeniyetler yaþatmýþlardýr.
Makalemizin konusu Ýç ve Kuzey Asya’da yaþayan Türk kavimleri olduðu için tarihimizin eski kaynaklarý olan Çin tarihlerine dayanarak Göktürkler dönemini esas kabul ederek bu bölgede yaþayan ve faaliyet sürdüren Türk ve diðer komþu kabileler hakkýnda kýsa bilgiler verilecektir.
ÇÝN TARÝHÝ “SÜYNAME”DE DÝLE GETÝRÝLEN TÜRK KAVÝMLERÝ

Göktürk Hakanlýðý döneminde yani 6 – 9 yüz yýllardaki tarihimizde önemli rol oynayan topluluklarýnýn töles 'lerdir ve bunlarýn Hun boylarýndan olduðu zikir edilmektedir. Eski Çin tarihinden suy name (sui hatenliði tarihi. M. 581 – 618 ) in 84 cilt 1863 sayfasýnda töles'lerin ecdatlarý Hunlular neslinden olup çok kalabalýktýr, Hazar Denizinin doðusundan baþlayýp dað derelerine kadar yerleþenlerin hepsi Türk kabileleridir diyerek 50 kabile sayýlmakta ve bunlar þöyle sýralanmaktadýr:
Tolo ýrmaðýnýn kuzeyinde : Pugu, tongra, Uygur, bayýrku, furu kabileleri yerleþmiþ olup, baðýmsýz bir beye sahiptirler denilirdi. Yeni mungdun, tüðiþ, sýðýr, kun/ hun huþiye kabileleri vardý. Bu 10 kabile harp zamanlarýnda 40.000 asker vermektedirler.
Ývirgol kumulun batýsý Karaþehir’in civarýnda cipye kapýþ bolochi, yichi, supo, nahe, wuhuan, hegu, yechi, yünihuan unigur’lar olup bu dokuz kabile harp zamanlarýnda 20.000 asker çýkarabilecek bir güce sahiptirler
Altay Altýn daðlarýnýn güney batýsýnda þueynto sirtartuþ sir yento cilir þýpan daci... lar olup harp zamanlarýnda 10.000 asker çýkarabilecek bir güce sahiptirler

Semer kentinin kuzeyi Ýdil Deryasý boylarýnda hecmi heza bagu bigen cühay hepiþi hetsosu bayveykeda’lar olup harp zamanlarýnda 30000 asker çýkarabilecek bir güce sahiptirler.

Hazar Denizinin doðusu ve batýsýnda sulucye sensüyen meytsu lodghu...gibi soylular 8000 den fazlaydý.
Bizanssýn doðusunda inçi alan melücliyi fuavhun gibiler olup harp zamanlarýnda 20.000 asker çýkarabilecek bir güce sahiptirler.

Baykal’ýn güney tarafýnda: Dubo... gibiler yaþardý. Onlarýn soylarý ayrý olsa da genellikle Töles’ler denilirdi. Hanlarý yoktu ve batý Göktürklerine baðlý idiler. Onlarýn sabit mekanlarý olmazdý. Su,ot peþinde yürürlerdi. Tabiatlarý sert lakin sabýrlýydý. Ýyi binici, kuvvetli niþancýlardý. Yaðmacýlýk yaþantýlarýnýn bir kýsmýydý. Batýdakiler çiftçilik yaparlardý. Koyunlarý ve sýðýrlarý çok atlarý az idi. Türkler devletli olmalarýndan baþlayarak doðu ve batý fütuhatlarý yaptýlar, kuzey çöllüðünü idare ettiler.

DOÐU GÖKTÜRK DEVLETÝNE BAÐLI OLAN MÜHÝM KABÝLELER

Türk Abidesindeki Dokuz Oðuzlarý Japon alimlerinden Haneda Toru Çin kaynaklarýndaki Dokuz Tölesler diyor. Töles- Dinglik’dýr ve eski Tik’lerdir. Aþýt soyu ile atalarý bir olup, dil, örf-adetleri Türklere benzer “ Kuzey Sülalesi Tarihi” 99- cilt,3304- sayfasýnda: “...örf-adetleri genellikle Türklerin aynýdýr,sadece erkekleri evlendikten sonra karýlarýn evine, çocuklarý olduktan sonra kendi evlerine dönerler. Ölüleri topraða verirler. “farklarý budur...” denilir. Türkler o dönemde ölüleri ateþe verirlerdi, Tölesler ise topraða verirdi, farklarý bu kadardý.
Doðu Göktürk Devletine baðlý olan kabileler çok olup, önemlileri aþaðýdakilerdir:
Sir-Tarduþlar; Sir Tarduþlar önce Sir kabilesiyle karýþýk otururdu. Yento Kabilesini mahvettikten sonra Sir-Yento denildi. Töleslerin içinde en güçlüsüydü, örf-adetleri Türklerle aynýydý. Aslýnda Yenmo (AltayDaðýnýn bir kolu) Daðýnda otururlardý. Türk hakanlýðýnýn son devirlerinde güçlü kabilelerdendi. Göktürkler bölününce batý Göktürklerde kalan Sir-Tarduþlar Kapýþ kabilesine ittifak olup, Çulu Kaðan’a karþý çýktý. Þeküy Kaðan döneminde doðuya-Çölüðün kuzeyine göçtü ve Doðu Göktürklerin idaresine girdi. Doðu Göktürklerin son döneminde Çinlilerle birleþerek Ýli Kaðan hakimiyetine son verdi ve M. 629. Yýlý Sir-yento hanlýðýný kurdu.
Uygurlar: Aslýnda Yenisey boyunda yaþarlardý. Sonra Tola Deryasý ile Orhun Deryasý arasýnda yaþadýlar. Uygurlar cesur-güçlü olup, yüksek tekerlekli arabalar kullanýrdý, Türklere baðlýydý... Göktürkler Devleti olup doðu ve batý fütuhatlarýndan, Kuzey çöllüðü yönetmede Uygurlardan istifade etmiþlerdi. Göktürklerin yýkýlmasýndan sonra Uygurlar kuzey Çöllükten 745. Yýlý kendi devletlerini kurmuþlardý.
Bugu’lar: Tolo Deryasýnýn kuzeyinde yaþarlardý. Bugular Töleslerin kabilesiydi. Örf-adetleri Türklerle aynýydý. Telengütlerin doðu sýnýrlarýnda ve Tongra’larýn komþusuydu. En kuzeyde olup, önce Ýli Kaðana baðlanmýþtý. Bugu’lar güçlü kabilelerden sayýlýrdý.
Tongralar: Bugularla komþuydu, Tolo Deryasý boyuca yaþarlardý. Töleslerin kabilesiydi. Sir-Tarduþlarýn kuzeyine yerleþmiþti. 1500 aile olup, örf-adetleri bir birine benzerdi. Baþta Türklere baðlýydý. Bugular gibi kuzey çölüðünün güçlü kabileleriydi.

BAYURKULAR: Tola Deryasý ile Baykal gölünün arasýndaydýlar. Bazý bilim adamlarý Baykal Gölünün Bayurku isminden geldiðini iddia etmektedir. Bayurkular Töleslerin kabilesi olup Bugu’larýn doðu sýnýrýndaydý ve 60 000 nüfusa sahiptiler. Savaþ zamanýnda 10 000’den fazla savaþçý çýkarabilmektelerdi. Yerleri iyi yaylak olup, insanlarý zengindi. Kabile baþkanlarýna Ýlteber denilirdi.
Kun/Hunlar: Çinlilerin 24 tarihinde bu Kunlar hakkýnda özel teskere yazýlmýþtýr. Fakat “yeni Tang’name, Tölesler Teskeresi”nde Töles kabileleri hakkýnda bahis olunurken bu Kun’larý güneydeki kabile olarak geçmiþtir. Bu kabile eski Hunlarýn torunlarý ve Töleslerin bir kabilesidir. Hun Devletlerinin yýkýlmasýndan sonra Töleslere karýþmýþ ve dönemin güçlü kabilelerinden biriydi.
Huhsüeh’ler: Töleslerin küçük kabilelerinden biri olup, Telengütlerin kuzey sýnýrýndaydý.
Sýgýr’lar: Batý Göktürklerin Asgýr kabilesiyle ayný kabile olup, batýya göç edenler Asýgýr,doðuda kalanlara Sýgýrlar denmiþtir. Sýgýrlar Tongra’larýn kuzeyindedir. Asýgýrlar Sir-Tarduþlarýn eski karargahlarýna yerleþmiþlerdir. Harb zamanýnda bu iki kabile birleþerek 20 000 asker çýkarýrlardý. Demek ki Sýgýrlar Çöllüðün kuzeyinde, Asýgýrlar çöllüðün güneyindeydiler. Yaþadýklarý bölgelerden dolayý ayný kabile deðiþik isimlerle adlandýrýlmýþlardýr. Asýgýrlar Töles kabileleri içinde ekonomisi biraz geliþmiþ kabilelerden olup,çiftçilik yaparlardý.
Kapýþ’lar: Altay Daðlarý civarlarý, Kaðanput cimisa_Beþbalýk’a kadar olan yerlerde yaþarlardý. Sonradan bu kabile Göktürklerin Tdun’i Aþina Hobo idaresine girmiþlerdi.
Kayu’lar: Telengüt’lerin güneyinde olup, 3000 askerleri vardý.
Adýzlar: Töleslerin kabilesidir. Telengütlerin kuzey batýsýnda olup, harp zamanlarýnda 1700 asker çýkarýrlardý. Çin sülalesi döneminde He Tieh’ler denilirdi. Sabit bir yerleri yoktu ve göçebe bir halde yaþarlardý.
To Pa’lar: Töles olmayan bir kabiledir. Uygurlardan 13 günlük bir mesafede olup üç kabileye ayrýlýr. Kendi aralarýnda yönetilir. Evlerini Bitki ve otlardan yaparlar, sýðýr ve koyun beslemezlerdi. Çiftçiliði de bilmezlerdi. Yaþadýðý yerlerde soðan,çiçek bitkisi çok olduðu için bunlarýn kökleriyle beslenirler, balýkçýlýk ve avcýlýk yaparlardý. Hayvan derilerinden elbiseler giyerler, fakirleri kuþ tüyünden elbise yaparlardý. Evlenmede: Zenginler at, fakirler geyik derisi verirlerdi. Ölenler tabuta koyularak daðlara veya aðaçlarýn üzerine koyulurdu. Yas tutulurken aðlarlar ve Türklere benzerlerdi. Örf ve adetleri Töleslere benzeyenlerin yanýnda genelde farklýydý.
Kurýkanlar: Kuzey çöllüðündeki Türk kabilelerinin en kuzeyindekidir. Ýki erkin yönetimindeki kabileler beraber oturuyorlardý. Savaþ zamanlarýnda 4500 asker çýkarýrlardý. Yerlerinde soðan çiçekli bitki çok olurdu. Ýyi cins at, iri kemikli develer yetiþtirirlerdi. Bunlar günde birkaç yüz yol ( iki yol takriben bir kilometredir)yürürlerdi. Yurtlarý büyük denize yakýn olduklarý için gündüzleri uzun, geceleri kýsa olurdu. Güneþ battýktan sonra karanlýk olduðu zaman bir parça koyun eti piþirmeye baþlansa et piþene kadar hava aydýnlanýrdý.
TELENGÜT’LER: kuzey çöllükteki 9 Töleslerin büyük kabilelerindendir. Siryentolarýn doðu sýnýrýnda, Tola deryasýnda yaþýyorlardý, harp zamanlarýnda 10 000 asker çýkarýrlardý.
SUNÝÞ’LER: Göktürk devleti ikiye ayrýldýktan sonra Suniþlerde ikiye ayrýlarak bir kýsmý doðu Göktürklere bir kýsmý da Batý Göktürklere katýlmýþlardý. Suniþlerin doðu kýsmý doðu göktürklerin batý köþesinde oturuyorlardý. Ýli Kaðan’ýn tayin etmiþ olduðu Tudun Aþina Suniþ Devlet adýndan bu kabileyi idare ediyordu. Son zamanlarda küçük kaðanlýk olmuþtu.
KARLUK’LAR: 9 Töles Kabilesi içinde en güçlü olanlardan biridir. Karluklar-baraklar, Çiçiler veya PoFu’lar, Taþiri’lerden ibaret üç kabileden oluþmuþtur. 6.asrýn sonu 7. Asrýn baþlarýnda birleþerek Karluk denilmiþtir. Aslýnda beþbalýk’ýn kuzey batýsý, Altay daðlarýnýn batýsýndaki yerlere mekanlaþýp, batý Göktürk Devletine baðlanmýþtý. Tun Yabðu döneminde güçlendi, devlete iyi hizmeti olmadýðý için halk memnun olmadý, Karluklar isyan etti ve Doðu Göktürklere baðlandý. Böylece daha da güçlenen Ýli Kaðan Tun Yabðu üstünden Kaðanput (beþbalýkta) galibiyetini elde etti. Karluklar daha sonra yine doðu ve batý olmak üzere iki kola ayrýldý. 8. Asýrda bunlarýn esasi kolu
Orta Asya tarihinde önemli rol oynadýlar.

DOÐUDAKÝ YABANCI KABÝLELER
Türklerin doðusundakilerin çoðu Mançurca, Moðolca konuþan kabileler olup, avcýlýkla geçinen fakir kabilelerdi. Göktürkler bunlarýn baþkanlarý yerine Nazir Tudun’lar tayin ederek onlarý yönettiler.
Bu kabileler þunlardýr.
KITAN’LAR: Çinlilerin “Kuzey Sülaleleri ( M. 386-534) Tarihi” 94. Cildinin 3127-3128. Sayfalarýnda: “ Kýtanlar Devleti Kumiþilerin doðusunda Kumiþerin baþka bir boyundan olup, ayný soydandýrar. Mo Jung-huang tarafýndan bozguna uðratýldýlar. Sun Huachiang Deryasý ile çöllüðün ortasýnda kaçýp yürüdüler. Örf-adetleri Mo He’lerle aynýdýr... Hayvancýlýkla geçinirlerdi. Göktürk kaðaný Ýþbara Kaðan Tuduni ile idare etmiþti. Süi, Tang Sülaleleri döneminde tedrici güçlendi, doðudaki yabancý kabilelerin serdarý oldu. Türkler ve Uygurlar peþ peþe zayýflayýnca kuzeyde kendilerini gösteren Kýtan’lar güneyde Yenchou, Yov chov’larda hakimiyet kurarak Liav Hanedanlýðýný kurdu” denilir.
HSÝ’LER: (Tatabýlar) Çinlilerin “ Kuzey Sülalesinin Tarihi” nin 94. Cilt, 3126. Sayfasýnda: ...aslýnda Kumuhsi denilip, doðu kýsmýndaki Hu (Hun)’lardan Yü ven’in ayrý soyudur... Sün huachiang ýrmaðý ile çöllük arasýnda göçer yaþarlardý. Adetleri çok kötüydü, usta niþancýlar olup, avcýlýk yaparlardý” denilmektedir. Yerleri Kýtanlarla komþu olup, aslýnda tarihi düþman olsalar da, sonradan müttefik olmuþlardýr. Çinliler bunlara iki yabani derlerdi.
HSÝ VEÝ’LER. Çinlilerin “ Kuzey Tarihi” 94. Cildinin 3129. Sayfasýnda: “Hsi Vei’ler Kýtanlardandýr. Güney kýtan, kuzeyindekilere hsi verdiler derlerdi... Dilleri kumuþi ‘lerin kýtan’larýn, toulu Beyliðinin dillerinin aynýdýr. buðday mýsýr, darý yerler. Yazýn þehirlerde, kýþýn kýrlarda su, ot boylarýnda yaþarlardý, samur derisi çok kullanýrlardý, erkekler örme saç býrakýrlardý ...fakirdiler . Bunlar Amur, Sung Hua Chiang deryalarýnýn
boylarýnda yaþýyorlardý.
TÝTOU YÜ’LER : Tou lou’larda denilir . Çin' lilerin “ kuzey Sülalesi’nin tarihi “
94. , 3131- sayfalarýnda. “ hsi vei'lerin batýsýnda 500 kilometreden fazla bir yerdedir.
sýðýr, koyunlarý çoktur, Ýyi cinsli at yetiþtirirler, deriden giyinirler.Tahýl – hububatlarý yoktur
yalnýz et peynirlerle beslenirler ... “ denilir . Türk’lere baðlýdýr. Runikçe Abidelerde de dile alýnmýþtýr.
PAÝHSÝ’LER: “ Tai Ping Huan Yüchi “ Adlý kitabýn 198. cildinde; “ Paihsi’ler Hun'larýn ayrý bir soyudur. Bayýrku'larýn doðusunda olup , Mo ho’larin komþusudur.
Þavaþ zamanlarýnda 10 000 asker çýkarlardý ve ilig Kaðan'a baðlanmýþtý, Örf – adetleri Türk'lerle aynýdýr “ denilmiþtir.
HSÝ’LAR : Çin tarihinde “ eski tangname “ nin 199.cild, 5363. sayfasýnda “ Hsi'ler hun'larýn ayrý bir soyudur. Syanpi'lerin eski yurtlarýnda olup , doðuda Mo hu'lar , batýda Türk’ler , Güneyde Kitan'lar , Kuzeyde Vuluhun’larla komþudur. yurtlarýnýn etrafý 1000 km’dir. Dört tarafýda daðlarla çevrilidir. Ýnsanlarý usta avcý olup,örf- adetleri Kýtan'larla aynýdýr “ denilmiþtir . Hsi'lerle Pai hsi'lar ayrý iki kabiledir .
Wu Luo Hun'lar : Wu Luo Hun'lara ”weiname” de Wuluo Hou denilmiþtir. Uygur’larla kýz alýp verirlerdi. Uygurlar’ýn ünlü kabile baþkaný PUSAR’ýn annesi bu kabildendi. Wu Luo Hun'larýn yurdu doðuda Moho'lar batýda Türk'ler, güneyde Kýtan'lar , kuzeyde Eu Ven'lerle sýnýrdýr. Örf – adetleri Mohu’larýn aynýsýdýr.

CHÜ BO LUO’LAR: “Tang hui yao” adlý eserde ‘Wut’ieh chin (Ötüken?) daðýnýn kuzeyinde olup, Türklere baðlýydý’ denilmiþtir. “Eski T’ang name” 195.cilt, 5196.sayfasýnda; “Tang Sülalesi yine Uygurlarýn ... Kuzey doðusundaki Chü bo luo’larýn yerlerine chü luo’larýn yerlerinin Uygur’larýn kuzey doðusunda olup, güneyde Wu luo hun’lara komþudurlar. Doðu Göktürklerin doðusunda Koreliler, Batýsýnda Koçu Hanlýðý vardý. Koreliler baþka kabilelere benzemeyen, istiklal ruhu güçlü olduðu için doðu ve batý Göktürkler arasýnda duruma göre hareket ederdi amma batý Göktürklerle olan münasebetleri daha güçlüydü.
Doðu Göktürklerinin geniþliði, baðlý olan kabilelerin çokluðu Doðu Göktürk devletinin güçleniþi ve geliþmesine büyük katkýlar saðlamýþ olsa da ayný zamanda da memleketin asayiþ-emniyeti için de kötü amiller getirmiþtir. Sonunda da bu devletin çöküþüne neden olmuþtur.
YABANCI SOYLU TÜRK KABÝLELERÝ

Türk adýný ilk kullanan ve Aþina soyuna sadýk olan kabileler Töleslerdir. Göktürkler devrinde Tölesler içiþlerini kendileri idare ederdi. Baþkanlarýna Erkin, Elteber, Çor denilirdi. Bazý da baþka illere giderek devlet iþlerine istiþare eden fevkalade yetkilere de sahiptiler.
Doðu Göktürklerinin sýnýrý içinde yaþayan yabancý soylu Türk kabileleri aþaðýdakilerden oluþmaktadýr; Chih Shih’ler, Su Nong’lar, Pa Yan’lar, She Li’ler, Ch’ao’lar, Ke Lochih Ya’lar, A Yen’ler, Fu Li Yü’ler, Ssu Chih’ler, Nu La kabileleri gibi. Bunlarýn içerisinde SU Nong, Chih Shih iki kabile Göktürklerin itibarýný kazanmýþtý ve Göktürklerin asilzadelerinden olan Aþýt’lar soyu ile münasebetleri derindi. “ T’ang hui yao” adlý kitabýnýn 72. cildinde ‘yabanilerin at damgasý’ maddesinde: “Aþýt’larýn atý ile Su nong, chih Shih’lerin atlarýnýn damgalarý ayný olup, Çugay Daðý ile Koyan Deresinin kuzeyindeki çok bölgelerde yaylardýlar” denilir. Demek Su nong, Chih Shih’ler uzun dönemdir Türklere baðlanmýþ Türk kabileleriydi.
BATI GÖKTÜRK KABÝLELERÝ

Batý Göktürkler 10 kabile (on oklar) den ibaret olup, 5 Tolu kabileleri Çu Deryasý ve Issýk Göl’ün doðusunda, 5 Nuþýbý kabileleri batýsýna yerleþmiþlerdi. Tolu’lar sol kanat, Nusýbý’lar sað kanat sayýlýrdý.
Nuþýbý’lar Ýstemi Kaðan’ýn batý fütuhatýna katýlan kabileler olduðu için batý Göktürk Kaðanlýðýnýn ilk döneminde çok itibar kazanmýþtý. Son döneminde Nuþýbý’lar devlette nufuz sahibi olmuþlardýr.
Çince “Göktürkler Tarihi” adlý eserde Batý Göktürk kabileleri þöyle sýralanmýþtýr:
KASU’LAR: Ka su lar gu su’larýn batý kolu olup, güçlü bir kabileydi. Ýki ana kabileden oluþmaktaydý. Biri Kasu Kül Erkin kabilesi, diðeri ise Kasu Çuban Erkin Kabilesiydi. Balkaþ Gölünün batýsýna yerleþmiþlerdi. Batý Göktürkler çöktükten sonra bir bölük Ka su Kabilesi doðu (Heþi)’ya göç etti. T’ang sülalesi sengünü Kasu Han bu kabileden çýkmýþtý.
ASSIKIL’LAR: Türk runik yazýsýndaki abidede Assilil yazýlmýþtýr. Çok güçlü bir kabile olup, iki kabileden oluþmaktadýr. Birisi assýkýl Erkin Kabilesi, diðeri Assýkýl Nizuk Kabilesidir. Bu kabilenin yaylaðý Suyab civarýydý.
BARSGAN’LAR: Suyab ile Talas’ýn arasý bu kabilenin yaylaðýydý. Barsðan’ýn harabesi hala bölgede durmaktadýr. Kabilenin baþkanýna Ton Erkin yaki Ýþbara Ton Erkin denilirdi. Çok güçlü deðillerdi..
Yukarýda adý geçen kabilelerden baþka merkezi Orta Asya’da aþaðýdaki yabancý soylu Türk kabileleri olup, onlarýn hepsi daha önce orta Asya’ya gelmiþ Töles Kabileleridir.
KAPIÞ’LAR: Çinli’ler Ch’i Pi’ler derlerdi. Türk runik yazýsýndaki vesikalarda Kapiþ yazýlmýþ olup, yabancý soylu Türklerin güçlü kabilelerindendi. Kapýþ kabilesinin doðu kolu Doðu Göktürklere baðlýydý, Altay Daðlarýnýn doðu bölgelerinde faaliyette bulunurlardý. Ýduk kapýþ Kaðan Aþina Oranbek aslýnda Altay Daðlarýndaki Kapiþ Kabilesine devlet tarafýndan atanan bir bey konumundaydý. Batý kolu Issýk göl’le Ýli Deryasý, Sir Deryasý boyundaki Fergana bölgesinde yaþýyorlardý. Bunlar He Þi Koridoru’na göç ettikten sonra Ch’i Pi adýný kabul ettiler. Issýk Göl ve Ýli Bölgesindeki Kapýþ’lar M. 729. Yýlý He Þi deki Uygurlar, Kapýþ’lar, Sýðýrlar, Kun’lar gibi Türk kabileleri T’ang sülalesine karþý çýkarlardý. Aþina Kapýþ bu ihtilalin lideriydi.
YAÐMA’LAR: Güçlü bir kabile olup uzun zaman baðýmsýz bir þekilde yaþamýþlardýr. Bunlarýn aslý balkaþ Gölü ve Issýk Göl’ün batýsýnda yaþayan Yaðbam (Çinliler Yüehpan) kabilesiydi. T’ang Sülalesi döneminde Yaðman (Çinlilerce Yen mien) okulurdu. Bunlar uzun zamanlardan beri Orta Asya’da yaþadýklarý için yavaþ yavaþ Tölesleþerek Türkleþip, yabancý soylu Türk kabilesi olmuþtu. Bunlar Issýk Göl, Hazar Denizi civarýnda hayvancýlýk yaparak yaþarlardý. Sonra Türkeþlere baðlandýlar. Daha sonra Karluklarla mücadele ederek, Kaþkar Atuþ bölgelerine yerleþtiler. Yaðma’lar kýsmi olarak çiftçilikle de uðraþýrlar yün, deri üretip avcýlýkla uðraþýrlardý. Onlarýn atlarý, koyunlarý vardý. Yaðma’lar sabýrlý, saðlam, savaþçý bir kabile olup silahlarý çoktu.
ÇÝÐÝL’LER: Yani batýya göç eden Çiði’lerdi. Bunlar günden güne güçlenip Çiði’lerin esas kabilesi oldular. M. 662. Yýllarda beylik kurdu, bir dönem nufuzu kaþgar’ýn kuzeyine kadar geniþledi ve Tubitlere baðlandý. Sonradan batýya göç ederek Türgeþlerin batýsýna kadar vardýlar. Çiðil’ler Barsgan, Koyas,Talas, Kaþgar... civarlarýnda yaþýyorlardý. “Hududu Lalem” de: “ Çiðil’ler halký kalabalýk bir eldir. Doðusu Türgeþler, kuzeyi Kýrgýzlara sýnýrdaþtýr. Çiðil’ler zengin olup çadýrlarda keçe evlerde yaþarlar, þehir ve kasabalarý azdýr. Onlar sýðýr, koyun ve at sahibidirler. Çiði’lerin bir kýsmý güneþ ve yýldýzlara taparlardý. Onlarýn iyi huylu, halim, dost sever, vefadadýr. Onlarýn kralý kendilerinden bir neferdir diye kayýt edilmiþtir.
KASU’LAR:” T’ang Sülalesi Dönemi Batý Bölgeler Hatýratý “ adlý eserin 4. Cildinde: “ Yuman Hanlýðý’ýn doðu-batý dört tarafý 200 nice kilometre, güney-kuzeyi 50 nice kilometre alandýr... Onlarýn kralý Kasu Türklerindendir... Güney-batýsý Amu Deryaya yanaþýr ” diye kaydedilmiþtir. “ Yeni T’ang Name, Coðrafya Teskeresi “nde: “Yunan ( Þuman) geçekte bu þehir adý olup hanlýk adý deðildir. Hanlýðýn adý Kaso (Chieh su, Hsi sunun baþkaca çevirmesi)’dan ibarettir. Chieh harfi T’ang Sülalesi döneminde KA okunduðu için, Chieh su Kasu’nun ayrý çevirmesidir. Gerçekte GE shu’dur.
OÐUZLAR: Bazý Çin bilim adamlarý runikçe yazýlan abidedeki Oðuzlarý Wu hu olarak adlandýrmýþlardýr. Wu hu’lar Oðuzlar deðildi. Argu’lar oluþu muhtemeldir. Argu’lar merkezi Orta Asya’ya yerleþmiþ olup güçlü bir kabileydi.
HAZAR’LAR: “ Eski T’ang Name Batý Bölgeler Teskeresinde Ýran hakkýnda bahsederken: “ Ýran kuzeyde Hazar Türklerine komþudur”, “ Yeni T’ang name Batý bölgeler Teskeresi’de Harezm devleti üzerinde dururken;” Harezm’in kuzey-batýsýnda Türk hazar kabilesi vardýr”,” Bizans hatýratýnda”: “ kuzeyde Türk hazar kabilesine varýlacaktýr.”, Du huan’ýn “ Ching hsing chi “ adlý eserinde Suriye’den bahsederken: “ KuzeydeTürk Hazarlar var, Hazarýn kuzeyinde yine Türkler var” denmektedir. Demek oluyor ki: Hazarlarýn coðrafi yeri Aral Gölü boylarý, güneyi Ýran, Kostantine( Doðu Roma) güney doðusu Harzm’lerle sýnýrdaþtý. “ Hududu Lalem” de Hazarlarýn baðýmsýzlýðýndan söz ederken: “ Doðusunda Çin seddi olup daðlar ile deniz aralýðýndadýr. Diye yerlerinin deniz boylarý ile Ýdil Deryasýnýn bazý bölgelerine gösterirler... Güzel,mamur, zengin, sýðýr,koyunlarý, çok köle ihracat eden bir ülkedir” diye kaydetmektedir. Hazarlarýn Batý Göktürklerle olan münasebetleri o kadar sýký olmayan bir iliþki içindeydi. Sonradan tamamen egemenliklerine sahip oldular.
Divaný Lügati Türk’ün Uygurca neþrinin giriþ sözünde: Türkler nice 20 kabileden ibaret olup onlarý Doðu Roma Ýmparatorluðundan Doðuya böyle sýralamýþtýr. Peçenek, kýpçak, oðuz, Yemek, Baþkurd, Basmil, Kayý,Yabaku, Tatar, Kýrgýz, Çiðil, Tohsi, Yaðma, Oðrak, Çaruk, Çumul, Uygur, Tangut, Kýtan... kabilelerinden ibarettir. Kýtanlar Çinlilerdir. Tabgaç’lar Maçindir. Bunlardan Kýtan ve Tangut’lar Türk olmayan kavimlerdi.
Yukarýdaki bilgilere göre, Göçebe Türk Çobancý kabilelerinin yaþayan falaaliyet alanlarý çok geniþ olup, Göktürkler devrinde Ötüken civarlarý, Altay (Altýn) daðlarýndan baþlayarak Tanrý Daðlarýnýn kuzey yamaçlarý, Ýli Deryasý, Talas Ovasý, Suyab Ovasý, Amu Derya, Talas Derya vadisinden Aral ve Hazar Denizi boylarýnda kendilerinin at izlerini býrakmýþlardýr.

yeralp
28-03-05, 11:41
hi im very interested about the uygurs so wonderin if u can send me any photo or any kind of pic. thank u

Urungu
21-10-05, 15:37
Thanks for this subject

Urungu
21-10-05, 15:39
Selamlar.
Foruma tesadüfen üye oldum. İlginç buldum.İlginç olay Uygur halkını kendi ulusumdan saymam. Türkçe bilen admin ya da üyelerden ricam uygurcayla aram pek iyi değil. Uygurcayı nasıl öğrenebilirim. Yardımcı olursanız minnettar kalacağım. Herkese selam ve saygılar.
Urungu.
Türkiye

Unregistered
31-10-05, 15:43
Uygur Türkçesiyle Türkiye Türkçesi arasında aslında büyük fark yok.Siz Uygurca öğrenmek istiyor iseniz Türkiye'de bazi Ãœniversitelerde Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü var. Bu bölümün Uygur-öZBEK Lehçeleri ana bilim dalındakilerle temasa geçin.Size başarılar dilerim



Selamlar.
Foruma tesadüfen üye oldum. İlginç buldum.İlginç olay Uygur halkını kendi ulusumdan saymam. Türkçe bilen admin ya da üyelerden ricam uygurcayla aram pek iyi değil. Uygurcayı nasıl öğrenebilirim. Yardımcı olursanız minnettar kalacağım. Herkese selam ve saygılar.
Urungu.
Türkiye