PDA

View Full Version : İsim-famililirimizning qollinishi ve terjimisini qeliplashturushqa dair bir qanche...



Unregistered
19-08-11, 11:33
****biz bu maqalide, Mushu nechche yildin buyanqi isim-famile qollinish we uni terjime qilishqa dair izdinishlirimiz jeryanida hës qilghan bezi mesililer asasida, Özimizning bezi pikirlirini otturigha qoyup ötmekchimiz.

****1. isim igisi öz ismini qandaq yazsa, Bashqilarmu uni shu boyichila qollanmasliqi lazim. kishilerning ismini shu isim igisining qollinish aditi boyiche qollinish –bir qarimaqqa isim igisige hörmet qilin'ghanliqtek tursimu, Emma hemmide undaq qiliwërish – pütün millitimizning til-yëziq, Bolupmu kishi isimlirining imlasini qëliplashturushta paydisiz mesile bolup hësablinidu. yeni hazir bir gëzit we bir zhurnalda isimdash ikki (yaki uningdinmu köp) kishining ismi herxil bësilghandin sirt (mesilen: «til we terjime» zhurnilining 2001-yilliq 4-sanidiki abdurehim we abdurëhim dëgen isimgha oxshash), Bir kishining ismimu ikki xil bësilidighan ehwal bar (mesilen: yuqiriqi zhurnaldiki yüsüf we yüsüp dëgen kishi ismigha oxshash).

****bizde yëngi imla loghiti we «uyghur kishi isimlirining xenzuche yëzilishini qëliplashturush qollanmisi» neshrdin chiqti. shu halda kishi isimlirimizni yëzishta, Bësishta bu lughet we qollanmilargha asaslanmay, Isim igisining (we muherrir, Mashinistlarning) arzusigha asaslinish, Xuddi aptorning esiridiki bashqa sözlernimu uning yerlik yaki öz til aditige qoyiwëtip bësiwergen'ge oxshashla bir ish bolup, Toghra emes. tilimizni qëliplashturimiz deydikenmiz, Adettiki sözlernila emes, Kishi isim-famililirimizni, Yer namlirimizni yëzishnimu imla qaidisi boyiche birlikke keltürüshimiz lazim. shunga, Aptor esiride öz ismini xata yaki herxil yazsimu, Muherrir jezmen ularning esirini tehrirligende aptorning isminimu qaide, Qollanma boyiche qëliplashturup andin basmigha yollishi lazim. bu jehette «qeshqer pëdagogika instituti ilmiy zhurnili», «xoten pëdagogika aliy tëxnikomi ilmiy zhurnili», «til we terjime»,.... qatarliq bir qisim zhurnal we gëzitler (gerche ulardimu azdur-köptur mesililer saqlan'ghan bolsimu) xëli zor tirishchanliqlarni körsetti. bizche yene bashqa sahelerdiki kishlermu bu nuqtigha diqqet qilishi lazim.

****2. kishi isim-famililirimizni metbuat yüzide (we bashqa herqandaq yerde) yalghuz ismi bilenla basmasliqimiz (ishletmeslikimiz) lazim. hazir barliq gëzit, Zhurnal, Kino-tëlëwiziye eserlirimizde aptorlar we bashqilarning ismi addi halda yalghuzla yëzilidighan ehwallar omumyüzlük mewjüd. mesilen: «til we terjime» zhurnilining 2001-yilliq 4-sanidiki bir maqalining aptori «munewwer» depla bësilghan, Bu ehwal bir qarimaqqa addi we ixcham isim-famile qollinish aditidek qilghan bilen, Emeliyette nahayiti medeniyetsiz qilmishtur. yeni bundaq isim-famile qollinish– millitimizde omumlashqan isim-famile qollinish aditigimu, Xelqaradiki isim-famile qollinish aditigimu uyghun kelmeydu. bundaq kishi kelgüside turaqliq famile turghuzsaqmu, Familining roli we ehmiyitini chüshenmeydu-de yenila özi bilgen senemge dessewëridu. bizdiki qelemkeshliktin xewiri bar, Ziyaliy süpet bezi kishilerning bolushi shu tursa, Keng addi xelqimiz arisida turaqliq familini omumlashturushimiz qandaqmu ongaygha toxtisun? oxshash isimlik bir qanche kishini ismigha qarap perqlendürüsh qandaqmu mumkin bolsun? bu, U kishining atisidin, Bowisidin yaki familisidin nomus qilghinimu ? qesten yaki diqqetsizlikidin ata-bowisining ismini untup qalghinimu ? weyaki öziche isim familisini qisqartip qollinip dewrning aldida mangghinimu ? bunisi namelum, Emma biz pütün jemiyetning, Bolupmu gëzit, Zhurnal, Radio we tëlëwiziyilirimizning kishilerning isim- familisini toluq qollinishigha heydekchilik qilishini, Gëzit, Zhurnallirimiz «til we terjime» zhurnilining 2001-yilliq 4-sanida bërilgen eser qobul qilish ëlanlirigha oxshash ëlanlarni bergende , Nawada maqale-eser ewetküchi özining toluq we toghra isim familisini yazmisa, Mezkur ilmiy maqalining (yaki eserning) qobul qilinmaydighanliqi yaki ishlitilmeydighanliqi heqqide alahide eskertme bërishini ümid qilimiz. bundaq telepni yene pütün jemiyetning herqaysi sahelirigimu këngeytip, Millitimiz kishi isim-famililirining yëzilish sheklini tiriship qëliplashturush kërek.

****3. kishi isimlirimizdiki alahide terkiblerni yëzishni qëliplashturush lazim. bizde bir qisim kishilerning ismi imin qari abdurehim, Xurshide abdurehim haji, Muhemmed rehim haji (bu isimlar «til we terjime» zhurnilining 2001-yilliq 4-sanidin ëlindi), Mahinur haji yaqup, Abdurehim haji imin, Harunxan haji, Shemshidin haji, Haji nur haji, Haji qutluq qadiri, Haji rehman,... dëgendek shekilde atiliwatidu hem yëziliwatidu. uningdin bashqa bizde yene molla, Damolla, Damollihaji, Qarihaji, Axun, Xan, Aghicha, Xënim, Jan, Mexsum, Beg, Töre, Ishan, Xoja,...lar bilen atilidighan we yëzilidighan kishi isimlirimizmu bar (biz ularni bu maqalide kishi isimlirimizdiki alahide terkibler dep atiduq), Bundaq alahide terkiblerning beziliri kishi ismi bilen birikip kelse (mesilen: rehimhaji, Toxtihaji, Hajinisa, Hajixan,... dëgendek), Yene beziliri aldidiki misallardikige oxshash kishi ismidin ayripmu yëzilidu; beziliri kishi ismining aldida kelse (mesilen: haji yaqup, Haji rehman,...), Yene beziliri kishi ismining arqisidin këlidu (mesilen; harunxan haji, Muhemmed salih haji, Shemshidin haji,...); beziliri shu kishining ismida kichikidinla bar bolsa, Yene beziliri këyin shu kishining türlük diniy, Ilmiy we bashqa memuriy mensep-mertiwilerge ige bolup qëlishidin këlip chiqqan bolidu.

****lëkin bizde kishi isimlirimizdiki bundaq alahide terkiblerni yëzishta tëxi birlikke kelgen usul yoq. hetta imla lughiti we «uyghur kishi isimlirining xenzuche yëzilishini qëliplashturush qollanmisi» dimu shundaq. chünki, Biz bu alahide terkiplerning sheklige, Atilishigha qarap ularning qaysisining (bolupmu natunush kishilerning) esli ismining terkibi (bolupmu kishi ismining arqisidin kelgenlirining), Qaysisining këyin qoshulghan alahide terkip ikenlikini bilelmeywatimiz. yene biri, Ularni ayriyalighan teqdirdimu uninggha qandaq muamile qilishni bilelmeywatimiz. uni kishi ismigha ulashturup yazayli dësek, Ularning beziliri këyin qoshulup qalghan, Ulimay yazayli yaki qalduriwëteyli dësek, Bu terkibler xuddi tariximizdiki nurghun ölmalirimizning texellusigha oxshash, Alliburun shu kishining ismining bir qismigha aylinip ketken bolup, Pütün jemiyet u kishlerni bu terkibler arqiliqla bashqa oxshash isimlik kishilerdin perqlendüridu we tonuydu. bu halda bizning u terkiblerni mezkur isimlardin ayriwëtishimiz, Biri, Shu kishining nam-sherep erkinlikige qilin'ghan hörmetsizlik; yene biri, Xelqimizning nechche esirlik nam-ataq (nam-sherep) qollinish aditini inkar qilghanliq bolidu. shunga yëzish usulida birlikke këlelmiduq.

****shunglashqa, Bizning bu mesilini hel qilish toghrisidiki teklipimiz shuki, Eslidinla bar bolghan bundaq terkiblerni kishi ismining özige ulap, Ulighili bolmisa yëqin keltürüp xuddi qosh terkiblik isimlarni yazghan'gha oxshash yazsaq. mesilen: hajinur, Hajiyaqup, Hajiqutluq qadiri, Hajibeg, Qadirhaji, Toxtihaji,... dëgendek; këyin qoshulup qalghan terkiblerge qarita xelqimizning mushu xildiki isim qollinish aditige hörmet qilip (yaki uning alahide terkib ikenlikini ëtrap qilip), Ularning shu kishi ismidin këyinla üzüp yazsaq. mesilen: harunxan haji, Shemshidin haji, Abdulla qarihajim, Abduqadir damolla,... nawada shu kishining ismidin sirt, Uning atisining ismidimu shundaq alahide terkib bolsa, Hem buni uning perzentlirimu izchil dawamlashturup kelgen bolsa, Bu alahide terkiblerni kishi ismidin ayrip yazsaq. mesilen: abdurehim haji imin haji, Dawud qari muhemmed damollihajim,... dëgendek. eger këyin qoshulup qalghan bundaq mertiwe, Orun namlirini ishlitish hemmila yerde anche zörür bolmisa, Isimlirimizning heddidin ziyade uzun bolup ketmesliki üchün, Adette angliq halda özlikimizdin mumkin bar ishletmisek (yazmisaq). mesilen: imin haji tursun emes imin tursun, Muhemmed salih haji emes muhemmed salih, Ehed haji turdi emes ehed turdi,... dëgendek. buni aldi bilen shu isimning igisi bolghuchi bash bolup shundaq yazsaq. këyin turaqliq famile qollinip qalsaq, Familimiz öz ismimiz (yaki yene ata-bowilirimizning ismi) din këyin, Yaki eshu alahide terkiblerdin këyin yëzilsa. mesilen: «öz ismi (+ alahide terkib yaki aranam- ata-bowisi + alahide terkib) + famile» shekli we tertipide dëgendek.

****biraq kimlik, Pasport, Arxip we bashqa muhim royxetlerde mumkin bolsa esli isim- familimiznila asas qilip qollinishni oyliship körsek.

****4. kishi isim-famililirimizning xenzuche, Ën'glizche we bashqa til-yëziqlargha terjime qilip qollinilishi, Jezmen bizning edebiy yëziq tilimizda qëliplashturulghini boyiche bolsa, Hazir «uyghur kishi isimlirining xenzuche yëzilishini qëliplashturush qollanmisi» tüzülüp we neshr qilinip bu jehettiki boshluqni toldurushqa deslepki qedemde asas sëlindi. bolupmu uningdiki tawush sëlishturma jedwëlining ishlinishi bu sahediki xizmetlirimizni ilmiy ölchemge ige qildi.

****lëkin, Bu kitab neshrdin chiqqili bir yildin ashqan bolsimu, Emma biz hëchbir zhurnalning buninggha asaslinip munderije terjimisini qilghanliqini körmiduq. ölchem yoq chaghdighu herxil, Heryangza terjime qilduq. mana emdi ölchem bar tursimu hëchqaysimiz uninggha asaslanmaywatimiz. bundaq qilsaq isim-famililirimiz we uning xenzuche terjimisi qandaqmu pat arida qalaymiqanchiliqlardin qutulup qalalisun?

****mana hazir, Bu «qollanma» ning tüzütülmisige yene uyghur kishi isimlirining edebiy yëziq tilimizda qëliplashturulghan sheklige asaslinip latinche transkiripisiye herpliri bilen qilin'ghan ahang terjimisimu qoshulup, Uyghur kishi isim-famililirini in'gliz we bashqa nurghun millet til-yëziqlirigha ahang terjimisi qilishning asasimu turghuzldi. kishi isim-famililirimizni in'gliz we bashqa tillargha ölchemlik terjime qilish, Xenzuchigha ahang terjimisi qilghan'gha qarighanda nisbeten ongay bolsimu, Emma herqaysi tillar we yëziqlar otturisida hem terjimanlarning kishi isimlirimizni bu til-yëziqlargha terjime qilish sewiyiside yenila mueyyen perq bolghanliqtin, Uyghur kishi isim- famililirini bu til we yëziqlarda biwasite yaki wasitilik ipade qilishta yenila qëliplashqan birer xil turaqliq usul barliqqa kelmidi. shunga, Hazir kishi isim-famililirimizni herkim özi bilgenche xenzuchigha, In'glizchigha, Ruschigha we bashqa til-yëziqlargha terjime qilmaqta. mesilen: j x ministirliki we tashqi ishlar ministirlikining tashqi ishlar xadimliri we terjimanliri, «shinjang uniwërsitëti ilmiy zhurnili», «til we terjime», «gherbiy yurt tetqiqati»,... qatarliq zhurnallarning in'glizche, Rusche,... terjimanliri we barliq zhurnallarning xenzuche munderijisini ishligüchilerge oxshash.

****barghanche köp zhurnallirimizning uyghur kishi isimlirimizni herqaysi millet til-yëziqlirigha terjime qilip bërishige egiship, Bu heqtiki izdinish we tejribilermu toplinip barmaqta. lëkin herbir tilgha terjime qilidighan'gha uyghur edebiy yëziq tiligha asaslinip ishlen'gen birdin tawush sëlishturma jedwëli we shu boyiche birdin ölchemlik qollanma tüzüp chiqmay turup, Bu mesilini yiltizidin hel qilish mumkin emes. lëkin bu hazir bizdiki bir muhim boshluq bolup turmaqta.

****5. isim-famililirimizni bashqa tillardin tilimizgha qayturup terjime qilip qollinish mesilisi

****uyghurlarda isimlarning yëzilishi we terjimisini qëliplashturush, Shundaqla turaqliq famile turghuzush mesililirining künsëri gewdilinishige egiship, Uyghur kishi isim-famililirimizni tilimizgha qayturup terjime qilip qollinishqa alaqidar bezi mesililermu barghansëri ashkarilinip barmaqta. mesilen, 2000-yili shinjang tëlëwiziye istansisining uyghurche «shinjang xewerliri» programmisida aqsu wilayitining ×× nahiyisidiki 80 yashliq uyghur dëhqan tursunning öz küchige tayinip yashap, Döletke töhpe qoshup këliwatqanliqi heqqide bir xewer bërildi. bu xewerdin chiqip turiduki, Mezkur xewer uyghurchigha xenzuchidin tejime qilin'ghan. bundaq dëyishimde, Uyghurlar yashan'ghanlarni, Bolupmu 80 yashqa kirip qalghan chonglarni, Meyli u er yaki ayal bolsun hergizmu özining addi ismi bilenla atimaymiz, Yeni bu xewerdiki «80 yash» bilen «tursun» dëgen isim peqetla maslashmighan bolup, Buninggha oxshash pelpetish terjimilerni biz noqul tëlëwizordinla emes, Yene kinu, Radio, Gëzit, Zhurnal,... lardinmu daim körüp turimiz.

****hemmizge melum, Uyghurlar bilen xenzularning kishi isimlirini qollinish aditi peqet oxshashmaydu. xenzular adettiki kishilerning ismini natunush bolsa familisige ismini qoshup biwaste atawëridu. özidin chonglarning ismini (tonush bolsa) «law» (aka), Özidin kichiklerning ismini (tonush bolsa) «shyaw» (inim, Ukam) bilen qoshup ataydu we bashqilar. rehber bolsa uni udulla atimastin, Familisige mensep namini qoshup ataydu. qisqisi, Xenzularda atash sözliri asasliqi shu kishining özi bilen bolghan tughqanchiliq munasiwiti weyaki shu kishining ijtimaiy ornigha bëqip bolidu. emma uyghurlarda, Meyli u kim bolushidin qetiynezer, Herqandaq kishining ismi asasen, Uning yash qorami we jinsigha qarap perqliq hörmet ulanmiliri bilen atilidu. lëkin xenzular (bolupmu xenzu terjimanlar we muxbirlar) bizning kishi isim-familirimizning atilishi, Yëzilishi jehettiki alahidilikliridin taza dëgendek xewiri bolmighanliqtin, Bizning isimlirimizni herqaysisi özlirining bilginiche we yaki öz millitining isim-famile qollinish aditi boyiche ataydu we yazidu. shuning bilen bizning terjimanlirimizda emeliyet bilen qilche hësablashmastin, Terjimini eslige sadiq qilish üchün uni yuqiriqi misaldikidek ölük terjime qilish këlip chiqidu ...

****yene, Gherblikler (hetta bir qisim xenzularmu) bizning kishi isimlirimizda turaqliq famile yoqliqini bilmigenliktin hem bizning isim-famile qollinish aditimizni chüshenmigenliktin, Isim-famililirimizni özlirining yaki islam elliridiki bashqa turaqliq famile qollan'ghan milletlerning isim-famililirige oxshitip yëzip qoyidu. isim-famililirimizning gherb til-yëziqlirida bundaq qollinilishi biwaste we wastiliq terjimiler jeryanida bizge yëtip kelgende, Gherbliklerning isim-famile qollinish aditini taza chüshinip këtelmeydighan kishilirimiz arisida, Uqushmasliqlarni keltürüp chiqiridu. mesilen: qaysi bir kishi ichkiride chiqidighan bir gëzittin in'glizchidin xenzuchigha terjime qilin'ghan bir maqalide bir uyghurning ismining «qadir xanim» dep terjime qilin'ghanliqini körüptu we uyghurlarda «qadir» deydighan ayalche isim bolmisa, In'gliz aptorlar xata yëzip qoyuptu, Xenzu terjimanmu uni xenzuchigha in'glizchisighila asaslinip, Xata halda terjime qilip qoyuptu, Dep chüshiniptu. izdisek buninggha dair herxil misallar yene tëpilidu.

****dëmek, Bizmu özge millet kishilirining isim-famililirini oxshimighan derijide özimizning tili we yëziqigha boysundurup atighan we yazghandek, Özge milletlermu bizning isim-famililirimizni özining tili, Yëziqi we aditige boysundurup ataydu we yazidu. shundaq iken esli uyghurche kishi isimlirimizni bashqa milletler til-yëziqliridin öz tilimizgha qayta aghdurghanda, Hemmide bashqa millet kishilirining isim-famililirimizni atash aditige bëqip asaslanmastin, Belki imkaniyetning bariche özimizning isim-famililirimizni özimizning aditige bëqip eslige keltürüp, Munasiwetlik hörmet atalghulirini qoshup we toluqlap terjime qilishimiz lazim. bundaq terjime qilsaq, Belkim bashqa milletlerning isim famililirimizni yëzish we atash aditige «hörmetsizlik» qilin'ghanliq bolup qalar. lëkin bizningche, Bu terjime, Biri, Bizde edebsizlik menisini bërip qoymisa; yene biri, Türlük uqushmasliqlarni keltürüp chiqarmisa, Qulaqqa yëqimliqraq anglansa, Xelqimiz uni terjime emes, Öz tilida yëzilghan eserlerdek hës qilsa, Nahayiti süpetlik chiqqan terjime bolup hisablinidu.

****yuqiriqilar elwette bizning shexsiy oy-pikirlirimiz bolup, Köpchilikning bu mesile heqqide özlirining köz qarashlirini otturigha qoyushni qizghin qarshi alimiz.
Aptor:Tashmehemmed Abdurehman
Gheyretjan Abdulla Kaldir

Unregistered
19-08-11, 16:13
Uyghur kishi isimliri heqqide mupessel bayan

http://www.uyghur.co.uk/wiki/index.php?title=Isim



Isim-famililirimizning qollinilishi we terjimisini qéliplashturushqa da’ir bir qanche mesile


http://www.uyghur.co.uk/wiki/index.php?title=Isim_famile

www.uyghurpedia.com