PDA

View Full Version : 69 yashqa toshqanliq munasiweti bilen tarixi Eslimiler 2



Abdureshit Haji
17-08-11, 15:41
Xitay Zindanlirida

Abdurexit Haji Kerimi

Men Eng Axirida Esirge Chüshken Idim.
1969 – yili 8 - ayning 25 – küni chüsh mezgil idi. Men yéngi wezipe bilen belgiligen muddet ichide CCCR chégrisigha yétip bérishim kérek idi. Yolda kétiwatsam, kütülmigen bir yerdin üch ademning qarisi köründi. Ular herbiyler emes idi, puqrache kéyiniwalghan kishilerdek körünetti, men at üstide ularning herikitidin xitay eskerliri emes, yerlik kishiler dep jezmileshtürdüm. Ularmu méni körgen idi, ular at chapturup manga qarap kéliwatatti, men ularning méni izdep yürgen ghalchilar ikenlikini bilip, derhal yénimdiki qoral we bashqa nersilerni yighishturuwitip, peqet bir talla xasiyetlik altun üzük bar idi, uni shimning saet yanchuqigha sélip, ularni bashqa bir yolgha burap ularning diqqitini chekmekchi boldum. Men ularni ujuqtursam bolatti. Bek qulay ish idi, ular méni tutush üchün kéliwatqan düshmenler idi, ularni öltürwitipmu bu rayondin saq chiqip kétishimge közüm yetmidi, men méngiwatqan yol, biz üchün bir qoghunluqning yoli idi, bizningkiler her heptide yaki ayda bir ـ ikki qétim mushu men mangghan yol bilen kirip ـ chiqish qilatti. Bu yolda ademlerning peyda bolghanliqi méni teejjeplendürüp qoyghan idi, uning üstige ular yerlik xelq yenila méning qérindishim idi. Men milletchilik, insanperwerlik noqtiiyneziridin shundaqla merhum axunopning: "bizning qoralimiz we qoralimizning stoli maw – lin goruhigha, xitay kommunistlirigha qaritilshi kérek...." dégen sözi kallamdin zadila ketmigen idi, shuning üchün ularni ujuqturush niyitidin yénip, atqa minip atning sol teripige özemni yoshurup, atning ong teripini ular terepke toghrilap jenup terepke qachtim, eger u telwiler oq chiqarsa manga emes atning ong teripige yaki qorsaq qismi nishan'gha élinatti, méni qarigha asanliqche alalmaytti, ularning herikitidin xitaygha telwilerche sadiq, qolidin ish kelmeydighan lalmilar ikenliki sézilip turatti, méning ularning aldidin bashqa yerge bérip tutulushum, yoshurghan nersilerning izini yoqitip, u lalmilarning diqqitini buruwitishla idi..... Men atni téz chapturmidim, eger téz chapturghan bolsam ularning yétiwilishi natayin idi, eger bashqa terepte xitay eskerlirige uchrap qalsam ularning méni öltürwitishi éniqla gep idi, shularni oylap néme bolsa bolsun, beribir sepdashlirim bilen axirqi qétim didar körüshüp, ularning qatarida ölsem, qandagh ölgenlikim bolsimu ular teripidin abide bolup qalar, dégen xiyallar bilen atni toxtattim, ular yéqinlashti, ularning sani köpeygen idi, emma néme üchündur yénimgha kélelmidi, attin chüsh dep warqiridi, men at üstide atni uyandin bu yan'gha aylandurup ularning adimining kimler ikenlikini biliwilish üchün etey attin chüshmey bir qur ularni közdin kechürdüm, néme üchündur bu bir top insanlargha ichim aghrip qaldi, ularning renggi ruxsaridin topa yighip turatti, yüz, mengzide birer qizilliq qanning alamiti körünmeytti, lewliri shorliship ketken, topa chiray, toyghudek gösh yep baqmighan yadaq yüz kishilerdek körünetti, ularning kiyiwalghan kiyimlirimu bir ـ ikkisini hésabqa almighanda, juljul, nechche yérige yamaq salghan eski ishtan, chapanlarni kiyiwalghan, min'gen atlirimu kopiratsiyede sapandin söremge, buqidin sayalkigha sélip sörep yürüp halidin ketken qotur süpet namrat atlar idi, miniwalghan atlirigha hetta tüzükrek igermu toqulmighan idi, beziliride eski palas, beziliride, eski körpidek bir nimiler sélinip igerning ornida atlirigha miniship kélishken idi. Ularning zadi méni tutush üchün kelgenliki yaki tamasha körgili chiqqanliqi namelum idi, ularda peqet bir xil heyranliq tuyghusi sézilip turatti, ular manga üzülmey qarap, hang ـ tang bolushup qarap turishatti, ularning bir nechchisini tonuydikenmen, ular pat – pat sheherge kirip turidighan, qarajüllük qirghiz we az sandiki uyghur ademler iken, ularning bashliqi aqay dégen qirghiz idi. Men uni burundinla yaxshi tonuyttim. Ular yene warqirap attin chüsh dédi. Men ularning gépige pisen qilmay at üstide atni uyan ـ buyan'gha aylandurup ularning ichidin birsini izdeyttim. Emma u adem körünmidi, shu esnada birsi toluq uyghur teleppuzida: "yigit attin chüsh, bolghuluq boldi, séni tutumiz dep qarajül xelqi nechche kündin biri ya uxliyalmidi, ya bir qacha tamiqini aram xuda yéyelmidi, hazir hemme yerde séni tutumiz, dégen geptin bashqa gep yoq. Biz séni ölgenlerge oxshash, qéri ademmikin dések sen bir yash yigit ikensen, yaxshi sen bizge uchrap qapsen, ulargha uchrap qalghan bolsang, alliburun jesitingni qum basatti, yaxshiliqche attin chüshüp qoralliringni tapshur" dédi. Men u ademning gépidin men qachqandin kéyin, "bularning bir bashliqi qachti ularni tutush kérek" dep, xitay dairiliri buyruq chüshürüp, xelqqe bésim qilghanliqini shu sewebtin bu bichare yalang tüsh ademlerning buyruqni ijra qilish üchün eski atlirini minip mejburi buyerge kelgenlikini chüshen'gen idim.
― attin chüshtüm.
― aldigha mang, dédi.
― mangdim.
― ong terepke mang, dédi.
― mangdim.
― sol terepke mang, dédi.
― mangdim.
― yat, dédi.
― yattim.
― kiymingni sal, dédi.
― saldim.
Ularning üch adimi keldi, qorallirini betlep turushti, qarisam qolidiki qorali kona zamandiki owchilarning, stolidin dora qachilap, pilikige ot yiqip, yawayi haywan atidighan eski qoral iken, eger niyitimni yaman qilip, ularni ujuqturwitey dégen bolsam, ularning hemmisi bir top gösh qiymisigha aylinip qalariken, hélimu xuda saqlaptu!
Ular méni baghlidi, yene bir qirghizning étining keynige min'geshtürüp atqa mindürdi, méni uning bilige qoshup baghlidi, ikki putumni atning qorsqidin chétip baghlap yiqilmas halgha keltürdi, ular méni nelergidur xojayinlirining aldigha mukapatqa élip mangghanliqida shek yoq idi.
Manga eslide aqsu üchturpan terepke kétishke meslihet bergen idi. Chünki men turghan yer qarajüldin aqsu terepke qarap tagh yoli bilen mangghanda, chöl – jezirilerni bésip üchturpan'gha yétiwalghili bolatti, yol gerche japaliq bolsimu, bixeter idi. Yaz pesli bolghachqa at ach qalmaytti, menmu taghda uchrighan yégili bolidighan janwardin bir nechchini soquwalsam, jan saqlap menzilge yétishiwilish mümkinchiliki bar idi. Üchturpan arqiliq ularning yardimi bilen u terepke ötüp kétish tamamen mümkin idi, lékin men u yolni ret qilghan idim, bilmigen yolda mangghandin köre bilidighan yolda mangsam, bixeter menzilge bériwalalaymen, dep perez qilghan ikenmen. Némila dégen bilen men ezeldin gépimdin yanmaydighan jahil insan idim, axiri mushu pishkellikke uchridim, dep xiyal sürüp at üstide kétiwatatim. Atlar toxtidi, qarajül gungshisigha kelgen ikenmen. Ular méning putumni boshatti, ularning attin chüsh dégen buyruqigha qarap turmay qolum baghlaghliq attin sekrep yerge chüshtüm. Bir top ushshaq balilar we körgili kelgen tamashachilar manga herxil bahalarni bérishkili turdi. Ularning gepliri quluqumgha kirip turatti. Gungshining ichidin bir top eskerler yügrep chiqip manga yawoz, yirtquch haywanlerdek étilip, dumbalighili turdi. Ularning bashliqi chiqip méning bash üstümge bir qariwitip qalaymiqan soallarni sorighili turdi, gépige jawab berdim. Ular méni élip kelgen bichare ghalchilarni heydiwitip méni ichkirige élip kirip ketti. Aldin teyyarlan'ghan kishen bilen koyzini sélip, uning üstidin yene bir qat arghamcha bilan baghlap, resmi soraqni bashlidi, töt xitay eskiri etrapimda méni yalap turatti, néme üchündur, uyer buyerde qiya – chiya yigha awazi anglinip turatti, ular bek wehshi idi, sorighan soallirigha téz jawap bermisem, puti bilen tépip, quli bilen urup, yüz ـ közlirimdin ot chiqiriwitetti. Urghan tayiqining sanini déyishkimu nomus qilimen. Ularning sorighan soalliri, isming néme? Néme ish qilatting? Dégendek méning terjimihalimgha ait soallar idi, hemmisige jawap bergendin kéyin, méni solap qoydi, ularning sözining oramidin qarighanda méning kimlikimni éniqlash ular üchün bekla muhim idi. Men ya uyaqqa ya buyaqqa örilelmeyttim, put ـ qollirim nahayiti éghir idi, uxlash mümkinchiliki yoq idi, saetning nechche bolghanliqini bilmeymen, birsi yene birsi bilen pichir – pichir gep qilip, üsüp kirgen péti qolidiki yérim aptumat miltiqning sidosi bilen manga hujum qilip béshimgha sanjighili turdi, men chepdeslik bilen béshimni epqachtim ـ de, urulghan sidoning uchi béshimning ong teripi, qapiqimning üstige kélip uruldi, qan shaqirap aqqili turdi, men adem öldi! Adem öldi! Dep jénimning biriche warqirdim. Sirttin bir nechche esker qol chiraqlirini kötürgen péti yügrep kélishti, uning keynidin ularning bashliqliri yétip kélishti, ular ishning tigi ـ tektini bilip mendin soal soridi, men jawap bermidim, chünki béshimdin aqqan qan yalap aghzimgha kiriwatatti, ong közümni zadila achalmayttim. Qan bilen tolup ketken idi, ular doxtur chaqirip béshimni tangdi, héliqi méni öltürmekchi bolghan xitaygha qandaqtur bashliqi achchiqlinip, sen uni öltürseng, herbiy sot séni bosh qoyiwetmeydu, séning qérindishing ölgen bolsa, uningdin öch élip uni öltürüshüng toghra emes, bilip qoy uning bizge tériki kérek! .... Dégendek bir munche geplerni qilip uni élip chiqip ketti, shundin kéyin méning yénimgha töt pos qoyup etiwarlap saqlidi. Etisi ular méni yene soraq qilghili bashlidi, men sorighan soallirigha jawap bermey, yalghandin ölgen qiyapette yétiwaldim, emma ularning hemme gépini toluq anglap yatattim. Hetta beziliri méni bilmeydu dep, mexpi geplirinimu déyishkili turghan idi. Men ularning gépidin xeyrullah bilen osmanjanning baturluq bilen xitaylarning eskirini özi bilen qoshup partlitip öltürgenlikini, biz tereptin ölgenlerning sanining peqet besh kishi ikenlikini, mijitning saq qalghanliqini, uning ölmigenlikini, uni téz dawalap qutuldurup, uningdin gep élishning muhimliqini, bizning 25 eskirimiz bilen ularning bir polk eskiri alte saettek urushup köp chiqim tartip osal bolghanliqini, ularning eskirining yash, yéngidin alghan esker bolghachqa, jiq ölüp ketkenlikini sözlep, méni körsitip bu ularning bashliqi iken....... Dégendek soqa söhbetliridin köp mexpiyetlikni biliwalghan idim.
Qirghizlarning méni yat! Qop! Tur! Mang! Dep qalaymiqan heriketlerni qilghanliqining sewebini shu chaghda bilip yettim. Ménimu xeyrullahqa oxshash yalghandin teslim bolup, yéqin kelgende özi bilen qétip partlitip bizni öltürmisun dep méning yénimgha yéqin kélelmigen iken.
26 – küni xtaylar chüshlük tamiqini yep bolghandin kéyin, men yene ularning yadigha yettim, ular yene kirip mendin soraq sorighili bashlidi. Yene kona gepler idi, ular téxiche méning salahiyitimni éniqlimaqta idi, men ölgen qiyapette zuwan sürmey yétiwerdim. Ular méni puti bilen midirlitip béqip, gep alalmay doxtur chaqirdi, doxtur qan bésimimni, yürikimning ritimini, témpiraturamni tekshürgendin kéyin buningdin qan jiq chiqip kétiptu, maghduridin kétiptu, qattiq charchighan, buni derhal qutuldurmisaq ikki kün ichide ölüp qélish ihtimali bar dédi, men téxi hayat idim, rohi keypiyatim yuqiri idi, emma béshim barghansiri yerge kirip kétiwatatti. Qattiq aghriytti, ular méning tutulghan waqtimdin hésablap hazirghiche tamaq bermigenlikini bilip, tamaq bérishni buyrudi, bir qirghiz ayal bir arpa nini bilen bir qacha su élip kelgen idi, suni ottek ichküm bar idi, emma ölük idim. Ölük dégen bir nerse yémeydu ـ de! Yéyishni ret qildim. U qirghiz ayal rehimdil musulman iken, uning süre ayet oqup janabi allahtin manga hayatliq tilewatatti, men uayalning renggi – ruxsarini bir köriwilish niyitide közümni achtim, emma yenila qan yuqi bolghanliqi üchün körelmidim, lékin azraq midirlap qoydum, u qirghiz ayal bu hayatqu! Dep towlap ketti, bekmu xushal bolghan idi. Méning arpa ninini yémigenlikimni körgendin kéyin doxturni yene chaqirdi, doxtur nanni qoligha élip, buni uninggha bersengla hazirla üchiyi tishilip ölidu, dédi. Undaq bolsa néme qilimiz dep sorapti, aq unda atila étip kélingla, uni shilenka bilen burnidin quyup ashqazinigha mangdurimiz, undin kéyin okul teyyar bolsa okul urimen, dep chiqip ketti. Atila keldi. Ular doxturning yardimi bilen manga atlini burnumdin shilanka arqiliq ashqazinimgha mangdurdi, ras dégendek bir pestila béshimning aghriqi pesiyishke bashlidi, uning keynidin asma asti, asmimu tügidi, men rastinla saqiyip qalghandek hés qilghan idim, xitaylarning méni dawalap saqaytiwilishi, ölüm meydanigha saq élip chéqip, xelqi - alem aldida öltürüp, bir resmiyetni bijirip, bashqilargha quruq heywe qilip adem qorqutushtinla ibaret idi. Yene bir tereptin méningdin gep élip méning shériklirimni men arqiliq köplep qolgha chüshürmek idi. Ularning méni dawalishi peqet yaman gherezdinla ibaret idi, héch waqit insanperwerlik yaki kishilik hoquq noqtiiyneziridin emes idi. Ular némila dégen bilen chotni xata soqmaqta idi.
Béshimning aghriqi sel qoyup bérip burunqidin xélila yaxshi bolup qalghan idi, emma harghinliq méni bekmu azaplawatatti, hélimu put ـ qolum tömür kishenler bilen chétilghan idi. Uxlash mümkin emes idi, uyan'gha ـ buyan'gha örülsem nechche kilo éghirliqtiki kishen méni tolimu biseremjan qilatti. 26 - künimu yene ötüp ketti. Ular mendin soraq sorap héch némge érishelmigen idi, saet 10 bolghan waqit idi, méni qeyerlergidu élip mangmaqchi boldi, natonush bir top qoralliq saqchi bilen eskerler peyda boldi, ular méni mashinigha basmaqchi boldi, men jayimdin midirlimay yattim, ular bir némilerni dep, putumdiki kishenni chéqip qolumdiki koyzigha chéqilmay baghlaqni yéshiwetti. Men héliqi qirghiz ayal bilen mangidighan chaghda közümni échip uninggha rehmet sanga apa! Dédim, chünki u ayal manga etigen bir qacha tamaq élip kélip yégüzüp qoyup chiqip ketken idi, emma mendin gep sorap jawap alalmighan idi, méning kimlikimni zadi bilmeytti. Uning bir bilgüsi bar idi. Méning rehmet apa dégen sözümni anglighan qirghiz apa, hang ـ tang qaldi, u méni bu bala ölmgen iken dep qaldi bolghay, u bizning eng axirqi widalishishimiz bolghan bolsa kérek. Emma men éhtiyat yüzisidin uningdin sir tutqan idim.
Ularning köte – köte qilishi bilen mashinigha chiqip, ularning nazaritide atush terepke qarap mangdim.
Méni atush shöbe herbiy rayonning türmisige élip kelgen iken. Türmige kirishim bilen méning kimlikimni yene tekrar sorap, bir kamirgha solap qoydi, kamirda bash közi tingiqliq bir top mejruhlar bar idi. Ularning héchqaysisini tonumidim. Kimler ikenliki namelum idi. Ularning hemmisi saq emes idi, bir pestin kéyin birsining tonush awazi anglandi. U yar muhemmedkam idi, way sen yar muhemmedmu déyishimge, sen abdurishitmu! Dep ular méning esli ismimni atap quchaqlap, yigha zare qiliship ketti, biz teshkilattikiler ezeldin öz ismimizni qollanmay texellus qollinattuq. Sen herhalda hayat ikensen, biz séni ya öldi, ya u terepke ötüp ketti dep perez qilghan iduq, déyishti. Men artuq gep qilmay, men ketkendin kéyinki urush ehwalini kimlerning qandaq ölgenlikini sorisam peqet xeyrullah bilen osmanjanning ölimini, meryemning axirqi qétim xitay eskerliri teripidin qoli chanilip yulghunluqqa tashlan'ghanliqini, xitaylarning ölikini toshushqa salghanda, xitaylarning putidin sörep mangghanliqini, kéyin xitaylarning ölikini quluqidin, chéchidin tartip sörep mangghanda, xitaylarning achchiqi kélip ularni özlirining toshighanliqini hékaye qilp külüp kétishti, ular özlirini türmide emes, bir kinoxanida kino köriwatqandek hés qilishatti.
Etisi soraqtin kéyin méni bashqa bir kamirgha solap qoydi, u kamirdimu tonughili bolmaydighan bir top kishiler bar idi, ularning awazidin bizning ademler ikenlikini bildim. U kamirda jélil qarim bar iken, men qarimdin ölgenlerning qandaq depne qilin'ghanliqini sorisam, meryemni ölgen yérigila kömüp qoyuptu, xeyrullah bilen osmanjanni bille depne qiptu, axunopni yatqan yérining özigila depne qiptu, nizamidinni égiz bir yerge apirip shu yerge depne qiptu, beziler bilmestin namizini chüshürimiz dégen iken, jélil qarim bularni shu péti qoymaq perzdur, peyghembirimizning bu heqte hedisi bar dep unimaptu, hemmisining qan kiyimini ularning özlirining jesitige orap bille kömüwitiptu. Xitaylarmu shu péti yerlikige qoyghanni körgendin kéyin bashqa gep ـ söz qilmaptu.
Atush herbiy rayonning türmiside liq adem bar iken. Méni soraqqa élip chiqip qaytishida, chong zalda méni turghuzup qoyup resimimni tartqili turghan idi, bir demdin kéyin bir top ademlerni élip kélip ularni soraq qilip kiyimlirini saldurup, axturghili turdi, ularning beziliride herbiyche kiyim bar iken, shu kiyimlirini saldurup tartip almaqchi iken, ularning kiyimini bermeymiz dep eskerler bilen uyan tartiship buyan tartiship jédelleshkenlikini kördüm, ular mekittin kelgen zerepshan polkining ezimetliri iken, muhemmed imin qadirmu bar iken, u men bilen yiraqtin chala ـ pala salamlashti, kéyin méni resmi tonughandin kéyin qaytidin salam bérip, sélining bashliridiki "selle" din tonuyalmay qaptimen, siligimu oq tigiptikende! Dep qoydi. Yaq ular chidimay urdi, désem u xitay eskerlirini körsitip bir munche tillap ketti. Zerepshan polkidikiler özlirini türmidimu yaki bashqa bir yerdimu pisen qilmay aghzigha kelgenni sözlep xitay eskerliri bilen munazire qilishiwatatti.
28 - awghust etigen saet töt ـ beshlerde hemmimizni kamir – kamirdin élip chiqip, baghlap mashinigha bésip, her töt ademni bir chember qilip aylandurup yene baghlap, üstimizge eski palasni tashlap yépip, qeshqer terepke élip mangdi, mashinilarning ayighi üzülmeytti. Pat – pat mashininii toxtitip, tekshürüp bu mashina wilayetlik türmige, bu mashina sheherlik türmige, bu mashina toqquzaqqa dep kimdur birsi buyruq bergili turdi, men bar mashina sheherlik türmige qarap mangghan idi, dégendek sheherlik türmige epkélip kamir – kamirgha birdin solighili turdi, men bar kamirda ibrahim pexridin dégen bir jinayetchi bar'iken. Türmige kélip tang étishi bilen birdin - birdin hoyligha sörep epchiqip hemmimizning putigha kishen salghili turdi. Türmining hoylisi tömürchixanigha aylinip ketti. Xalagha élip chiqsimu, jaldur - juldurning üstige turup bolmaytti. Men bar türmide 20 dek bizning shérikler bar idi, ular bilen tamni téléfun qilip, künliki sözliship turidighan bolduq. Yaki xalagha xet tashlap qoyup soraq ehwalini bir ـ birimizge deydighan bolduq, hemmimizning gépi bir idi. Bizni atushqa enjür seylisige chaqirghan idi, biz atush seylisige mangghan dep héch némini iqrar qilmighan iduq, hemme ishni ölgen kishilerge artip qoyup héch nersini bilmigen boluwilip yatqan iduq.....
10 - ayghiche sheherlik türmide yattuq. U jeryanda hezimop dégen kishi xitaylar teripidin pajielik halda qiynap urup öltürüldi. Hezimop merhum axunopning milliy armiyidiki qedinas sepdashliridin idi, axunop öyidiki tutqundin qéchip chiqqanda hezimopning idarisigha yoshurun'ghan, kéyin uyerdin ghazaxunning öyige yötkelgen idi. Hezimopning tarixdiki qehrimanliq ish izliri heddi ـ hésabsiz ademlerdin birsi idi, xuda xalisa u kishining tarixinimu bir yazmiqim lazim. Inshaallah!
Mekitlik imin toxti dégen birsimu bu türmide öltürüldi, u mekittiki dangdar waskitbolchi, mekittiki melum bir ottura mektepning oqutquchisi, bizning teshkilatning mekittiki gholluq kishiliridin idi. Shu mezgillerde pütün türmiler bingtuenning bashqurulushigha ötgüzüp bérilgen bolup, bu jallatlarda rehim ـ shepqet dégen nerse zadi yoq idi. Türmining gundipayliri mehbuslarni xalighanche qiynap jazalaytti. Achliqtin, ussuzluqtin qiynap ilaji bar öltürwétishning koyida bolatti. Sepdishimiz imin toxtini del mushundaq usul bilen qiynap öltürdi. Uning ölgen waqtidiki haliti hélimu köz aldimdin ketmeydu. Üch kün'giche kéche ـ kündüz uni 6 - 7 jinayetchi xitaylar urup chiqti. Uning kamiri men yatqan kamirdin xéli yiraq idi, uning jesitini élip chiqip ketkenkinini bilip turdum. Anglisam türme intizamigha riaye qilmiding dep, xitaylargha urdurup öltüriwetken iken. Ölikini erslanxan mazirigha qoyghan iken. Kéyin uyghur qérindashlirimiz uni yerlikidin échip qaytidin depne qilghan iken. U qeddi qamiti kélishken, xushchaqchaq yigit idi. U alemdin ötkende aran 25 yash idi, téxi öylenmigen idi. Merhumning yatqan yéri jennette bolsun, amin!
"öginish kursida"
10 - ayning bashlirida hemmimizni her qaysi türmilerdin put qollirimizdiki kishen, koyzilarni élip tashlap, saqal ـ burutlirimizni aldurup, mashinigha bésip öginish kursigha élip mangdi. Öginish kursining orni qeshqer gézitxanisining yénidiki 308 ـ tash yol uchastikisining qorusida iken. Bizni 8 – 10 din bir öyge solap, her birimizge mawjushining eserlirini tarqitip bérip öginishke salghan idi. Her bir yataqning témigha öginish kursining nizamnamisi yézilghan bolup, uninggha mundaq yézilghan idi:
"sowét shiyujingjuyi xainlar goruhi biwaste pilanlighan, qeshqer wilayitidiki axunop bashchiliqidiki eksiinqilabiy qoralliq topilang goruhi ezaliri öginish kursining nizamnamisi."
uning astida bir qanche mezmunlar bolup, mesile tapshurush, iqrar qilish, kengchilikke érishish, bash jinayetchini jazalash, egeshgüchilerni sürüshte qilmasliq, neyzini arqigha qayrip urghanlargha xizmet körsetkenler qatarida chiqish yoli bérilidu... Dégendek adem aldaydighan sepsetiler yézilghan idi.
Bu öginish kursigha terep - tereptin ademlerni élip kélip, kichikkine qoruning ichi ademge toshup ketken idi, qarajüldin esirge chüshken biz 20 ademdin bashqa, mekittin kelgen 45 neper adem, yene nelerdindur kelgen bir top ademler bar idi, bara – bara tonushush netijiside ularning hemmisi 21 - awghust küni kechte sughunchazigha buyruq boyiche kélip, qoralliq qozghilanggha qatnashmaqchi bolghan, bashqa nahiyilerdin kelgen sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezaliri iken.
Ularning arisida yopurgha nahiyisidin kelgen bir top ezimetlet bar idi. Ularning yürüsh ـ turushi, gep – sözliri bashqiche idi. Men ular bilen sözliship baqqinimda ularmu sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiysining ademliri bolup, yopurghidiki melum yachiykining orunlashturushi bilen, kölimi chong bolghan bir qétimliq qoralliq qozghilang kötürgen iken, qozghilang xitay dairilirini xéli aqsitip qoyup, yerlik qoshun bilen ularni bésiqturalmay, muntizm armiye yötkep qanliq basturush netijiside düshmen qoligha chüshken iken, ularning bashliqlirini qayaqqidur bashqa türmige qamap, adettiki puqralirini bizning qatarimizgha solap qoyghan iken. Ular shu qétimliq qozghilangda yopurgha nahiyisining yérimini igellep bolghan iken. Ular qamilip ikki ay ötkendin kéyin ularni bizdin ayrip bashqa terepke élip ketken idi. Kéyinki künlerde xitaylarning shu heqtiki axbarati élan qilin'ghan bir géziti qolumgha chüshken idi. Gézitte mundaq xewer qilin'ghan idi:
1969 - yili 9 - ayning 2 - küni yopurgha nahiyisidiki mexmut qurban bashchiliqidiki bir top buzghunchilar, 500 din artuq ademni qutritip, at harwilargha olturup, yopurgha nahiyisige hujum qildi. Uningdin kéyin nahiyimizning térim yézisi, aqchi yézisi, eshme yézisi qatarliq jaylargha ghaljirliq bilen hujum qilip, urush – chéqish, bulash ishlirini élip bardi. Bu ish ikki aydin uzaq dawamliship 76 adem urup yaridar qilindi we besh adem urup öltürüldi. Bu eksil'iqilabiy weten parchilash jinayi ishlirigha derhal zerbe bérish éhtiyaji tüpeyli, merkizi partiye hökümetke melum qilip, toluq qorallan'ghan muntizm armiye yötkep kélip, 9 - ayning 15 – künidin 18 -künigiche jiddi tutush qilip qoralliq topilang bésiqturuldi.
Gerche düshmen bizning put ـ qollirimizdiki koyza kishenlerni élip tashlap öginish kursigha élip kelgen bolsimu, ismida "öginish kursi" bolghan bilen emeliyette iqrar qildurush kursi idi. Urush, toqmaq, til - haqaret, qiyin - qistaq qatarliq ademning chüshige kirmeydighan jaza wastilirining hemmisi buyerde tépilatti. Yéyishimiz ikki wax qonaq unida etken umach idi, u aydin buayghiche bir qétim aq unning tamiqini körmeyttuq. U aydin bu ayghiche bir qacha chay yaki bir qacha qaynaq suni ichelmeyttuq. Öylirimizdin héch nersini élip bermeytti, ben'gilirimizning xumari qistap ketse tashliwetken babazini tirip kélip chiketti, uni tutashturidighan'gha ot yoq, mazni inchike pilik qilip ikki qishning ottursigha élip, ghildirlitip qizdurup ot chiqirip tamaka chiketti. Öyning ichide ghildirlighan awazni anglighan xitay saqchilirining zorawanliqidin qorqup bir qétim ot chiqiriwalsaq u otni uzun saqlaymiz dep, mazni pilik qilip iship uzun qu yasap uning bir uchigha otni yiqip, u köyüp bolghuche yene birtal tamakini chikiwilishqa ülgüretti, öyning ichi achchiq mazning tütünidin olturush tes idi. Emma ben'ge aghinilirimizning xumari üchün uningghimu berdashliq bérettuq.
Iqrar qildurup gep alalmighan xitaylar, bir ـ birimizni ziddiyetke sélip, arigha buzghunchiliq sélish hilisini ishlitip, arimizdin ikki ـ üch kishini mesile tapshurushi yaxshi, iqrar qildi, kengchilik qilimiz dep, künige birdin ademni tartip chiqirip köresh – pipen'ge sélishqa bashlidi, birinji bolup, yenila men ularning dumbiqi bolup, pipen'ge – köreshke tartildim.
"aldi bilen kengchilikke ériship, qoyup bérish qarar qilin'ghan enwer qadir bilen hibibullah hoshurning mawjushining inqilabiy lushenige qaytip kelgenlikini élan qilmiz" dep uning süritini mawzédongning resimining aldida toxtitip, kamirda filimge élip, uningdin kéyin méni öre turghuzup, méni bir munche haqeretlep, köresh ـ pipenni méning üstümdin élip bérishqa bashlidi, chünki qoyup bériliwatqan her ikkisi méning ezalirim idi, men ularning bashliqi idim, köresh ـ pipen bashlandi dégende töt adem yügrep chiqip méni basmidap xuddii men qéchip kétidighandek, meydan'gha sörep élip chéqti.
― men yolda qéchip kétey dep, sepning keynide qélip, arqamgha burulup qéchiwatsam, bu abdurshit dégen weten xaini bandit, axunopning yalaqchisi dep manga qoral tenglep, arqamgha yandurup qayturup élip kelgen idi.
― rastmu?
― men uning közige nepret közüm bilen bir aliyip qoyup rast, dédim.
Eger rast dep qutulmisam, öltüriwitish éhtimali bar idi, ular ur toqmaq, sür toqmaq qilip, ammiwi herikette ölüp qaldi, bésiqturalmiduq, xelqning gheziwi küchlük idi, dep jawab bérishi muqerrer idi.
Xaliqhaji temburchi sekrep chiqip:
biz mashinimizdin ayrilghan bolsaqmu héch gep emes, emma qaytishimizda her birimiz tanka, ayropilan bilen, güldürlep kirip, shinjangdiki xitaylarning hemmisini birni qoymay qiriwitimiz, dégining rastmu?
― ras!
― xitaylarning terjimani bolghan heyit peyy dégen sekrep kélip, hu! Kuspuruch, sen téxi xenzu qérindashlirimizni qirip tügetmekchimiting?!! Dep putidiki herbiyche yoghan bashliq set ayagh bilen qorsiqimgha bir nechchini tepti, aghriq azabidin béshim qéyip, közlirim bir némini körelmidi, bashqilarning sorighan soallirini angliyalmidim, uyan tartip, buyan tartip qandaqtur méni kelse kelmes dumbalawatatti.... Qishning soghuq künliride méni öre turghuzup qoyup, üstümdiki kiyimlirimni salduriwitip qandaqtur témpiratur ötküzimiz dep qiynashliri, keyni – keynidin tégiwatqan san - sanaqsiz tayaqlarning sanini élip bolghili bolmaytti ........
Xitaylar teripidin aldan'ghan bu "sepdashlirim" ning beziliri heqiqeten aljishqan, xitaylar teripidin tartilip kétilishke bashlan'ghan idi. Hetta mijit silingning qoghdighuchisi bolghan baturmu méning üstümdin shikayet qilip qalaymiqan pikir bérip rastmu? Yalghanmu? Dep méning téximu azaplinishmgha sewebchi boluwatatti...
Bundaq köresh - pipen men bilen tügimidi. Belki mendin bashlinip nöwetliship köp kishilerning béshigha kelgen idi. Her küni köresh ـ pipen, wayjan – wayey! Qiya, chiya, dert ـ elem üstige dert ـ elem ....
Uning üstige qeshqerning qishi jandin ötidighan soghuq bolidu, kiyimlirimizni salduriwitip, yalang ayaq, yalang bashtaq pipen qilishliri ademni qesten nabut qilishtin bashqa nerse emes idi.
3 - ayning bashliri idi, tuyuqsiz yene bir chüshümge kirip baqmighan soraq bashlandi, men tonumighan bir top xitay eskerliri bilen bir bölük xitay bashliqliri kélip, töt eskerning himayisida méni soraq qilghili turdi.
Soraqining mezmuni: mamutjan üstide idi.
Mamutjanning mesilisini pash qil?
― men qaysi mamutjanning? Dep soridim.
― xupsenlik qilma!
― men chüshinelmidim. Men mamutjan dégen kishini rastinla bilmeymen.
― séning teshkilatingdiki, qeshqer gung'enchuning kadiri mamutjan.
― men heyran qaldim. Bu xeq rastinla sarang bolup qaldimu yaki mamutjan rastnla bizning teshkilatta bolghiymiti?!! Qattiq xiyalgha chömüp kettim.
― mamutjanni men yaxshi tonuymen, emma men mamutjan bilen ezeldin bir yerde birqacha tamaq, yaki bir piyale chayni ichip baqqan emes, men rastnla mamutjanning bizning teshkilatta ikenlikini bilmeydikenmen, bügün birinchi qétim silerning aghzinglardin anglawatimen, dédim. Bu gep rastinla méning yürek sözüm idi.
― sen jahilliq qilip, bizni koldurlatma! Sen yaxshi bilisen, sen uni ezaliqqa tonushturghansen, hem sen uni qobul qilghansen.
― men mushu yerge kelgende bu ishning tigide bir yaman shumluqning yoshurun'ghanliqini, bularning méni mamutjan'gha yölep, yoqitish hile ـ neyringini teyyarlawatqanliqini aldin hés qilghan idim.
― men mamutjanni bu tereptin zadi chüshenmeydikenmen, dédim.
― ular tashqirigha chiqip kétip, birdemdin kéyin qaytip kelgendin kéyin, sanga yene oylinish pursiti bérimiz, bügünki bu soraq séning bilen munasiwetsiz, jahilliq qilmay yaxshi oylan, yene sen bilen söhbet élip barimiz, dep yumshapraq chiqip ketti, ular men bilen "söhbet" élip barmaqchi idi.
Men kamirgha qaytip kirgendin kéyin, nahayiti jimip ketken idim. Ularning sorighan soalliri méni bekmu biaram qilmaqta idi. Ichim bekmu tit – tit bolup kétip baratti. Bu ishning tigi ـ tektige yétip bolmaytti. Men mamutjanni yaxshi bilettim, bekmu chüshinettim. U kam - kütsiz xitayning birinchi derijilik sadiq ghalchisi, xitaylarning eng ishenchilik razwitchiki idi, yalghuz qeshqerde emes, pütün sherqiy türkistanda uning aldigha ötidighan xitayning yene bir sadiq ghalchisi yoq idi. Qandaq bolup bu mamatjan bizning adem bolup qaldiya!? Tolghinip zadi yatalmidim, kéchiche uyqum kelmidi, bu gheyri soraq yene söhbet nami bilen yene qachan bashlinar, kallamdin herxil xiyallar kechmekte idi, yérim kéche saet üchtin ashqanda bu bir top leniti set körümsiz xitaylar yene méni soraqqa chaqirdi.
― oylandingmu?
― oylandim.
― undaq bolsa sözle!
― némini sözleymen?
― mamutjanning mesilisini pash qil!
― men tünügünla rast gep qilghan, men mamutjan toghruluq zadi héch némini bilmeymen.
― sen jahil néme ikensen, purultariyat diktaturisidin qéchip qutulalmaysen, yamanni qoltuqigha alghan yamanning yamini, bilemsen! Sen uni aqlimay uning mesilisini pash qil. Partiyimizning siyasiti iqrar qilghanlargha kengchilik, qarshiliq qilghanlargha qattiq bolush, eger sen yene jahilliq qilidighan bolsang, jinayitingge jinayet qoshup jazalinisen .....
― ularni zadi ishendürelmidim. Biz bir qanche ay aldida mamutjan biz üchün xeterlik unsur, uni yoqitiwiteyli, dep uning piyige chüshüp yoqitimiz dewatsaq, axunop bizni tosup qoyghan, rastinla mamutjanmu bizning sepke qétilghan bolghuymitiya?! Kallam zadila éliship ketken idi. Bizning qararimizni, axunopning qarshi chiqip buzghanliqini deymu ya! Yaq undaq qilsam, béshimgha bala tiriwalimen.... Emma axunop bizni tosushta, bir mamutjanni yoqitish bilen xitay tajawozchilirini sherqiy türkistandin heydep chiqarghili bolmaydu, düshmenler meghlup bolghan küni mamutjan qatarliqlarmu bille yoqilidu, bir mamutjanni dep chong ishqa dexli bolidighan ishni qilip, uxlawatqan yolwasni oyghitip qoymanglar!!! Dégen sözi, mamutjanning bizning teshkilatimizda emes, belki u bizning düshminimiz dégenlik idighu!
Men ularning gépige bilmeymen, deplam jawab berdim.
Ular qorallirini taraqshitip, üstel üsitige bir nechche pay oq bilen betlep qoyup öre turup soraq qilghili turdi, men bashtin ـ axir bilmeymen, dep turdum.
Birsi kélip éghir telwe mushti bilen birni saldi, quliqim ghungngide qilip bir nechche minut ularning néme déginini anglimidim, peqet aghzining midirlighanliqini körüp turattim. Ular yene urdi, bu qétim sen bizning soalimizgha jawab bermiding dep naheq uriwatatti, quliqim zadi bir némini ishtmidi, ya rebbim! Bu némidégen tartquluq, undaq kün'ge qoyghuche jénimni alsangmu bolaptiken dep allahqa nale qiliwatattim. Ularning gépige jawab bérelmidim. Ular bir némilerni dep tillap yerni dessep, üstellerni taraqshitip biqip, méni yene kamirgha solap qoydi, bundaq soraq bir heptidin ashqan idi, axirqi qétim idi, men jandin rastinla toyghan idim, ular bilen takalliship bolmighinigha birni öltüriwitipla hemmidin biraqla qutulay dégen qarargha keldim. Kéchisi yene soraq sorighili kirdi, bu qétim bashqa birnechche bashliqi kelgen idi, ularning ichide birsini toniyttim. U jenubiy shinjang herbiy rayon siyasi bashqarmining bashliqi idi, ejeba olaytayop dégini kelmey bu bashliqi keptu ya! Eslide uyghularni uyghurlar soraq qilatti, néme üchünki méni xitaylar soraq qiliwatatti. Yene bashtin mamutjanning mesilisini pash qil dégen témidin bashlandi, men heqiqeten eqlimdin azay dégen idim, ularning mamutjan toghruluq sorighan soalliri méni rastinla ganggiritip qoyghan idi .......
Men eng axirqi ghezipim bilen bolghuluqni biraqla körey dégen niyetke keldim ـ de, hükeni boynumgha aldim:
― siler mamutjanni sherqiy türkistan xelq inqilabiy partiyisining ezasi dep guman qilidikensiler, mendin bu soraqni sorighili bir heptidin ashti. Qeshqerdiki siyasiy qanun kadirlirining hemmisini dégüdek partiye mektipige yighiwilip, nezer bentke aldinglar, gungchendanggha sadiq dep pütün qeshqer wilayitidin mamutjan bashliq bir qanche sanaqliq kadirni epqélip ishlettingla, siler mamutjannimu gumanliq dep qarighan bolsangla, silerning neziringlerde, uyghurlarning hemmisi gungchendanggha qarshi eksil'inqilabchilar iken. Undaq bolghandikin, pütün uyghurlarni qara qoyuq öltüriwitip biraqla bu eksil'inqilabchi uyghurlardin qutulsanglar bolmamdu? Dédim ـ de, ornumdin des turdum. Qéni! Merhemet ölümni mendin bashlangla, chünki men nex eksiinqilabchi, bu spat telep qilmaydu, dep öre turdum. Méning gépimge chidiyalmighan janabi chujang orniidin chachrap turupla, testikimge birni saldi, buni ekirip solap qoyungla dep chiqip ketti.
Etisi néme üchünki méni soraqqa élip chiqmidi, shuning bilen mamutjan toghruluq soraq axirlashti bolghay. Undin bashqa yene méning dadamning wapat bolghanliq xewiri kelgen idi. Xewerni anglapla, hemmidin ada ـ juda bolush qararigha keldim, men u küni telwe idim, eger soraqchilar yene pelpetish soraq sorisa janni tikettim, dadamning ich aghriqida yighlidim, dadamgha chidimidim, kéchiche sözleplam chiqtim. Bashqilarni uxlatmidim, ular méni kallisidin azdi, sarang boldi, déyishti, ularning gépi manga "sen sarang boliwal saranggha sot yoq" dégendek tuyuldi, shundin étibaren men "sarang" boliwaldim, aghzimgha kelgenni sözlewerdim, méning gépimning béshi bilen ayighini héch kim perq ételmeytti, beziliri rastinla buninggha bek kelgülik keldi, dadisi öldi. He dise buni kéche ـ kéchilep epchiqip kétip uxlighilimu qoymidi. Bu rastinla méngisidin azdi dep testiqlap bérishti. Shuning bilen men xitaylarning sorighidin qutulghan idim.
1989 - yilining küz pesli idi. Men türmidin chiqqan'gha xéli zamanlar bolghan idi. Bir küni semen tereptin sheherge qarap kétiwatattim. Lengger mihmanxanisining aldigha kelgende mamutjan uchrap qaldi. Salam ـ saet qilishqandin kéyin, méning öyge kechlik tamaqqa kétiwatqanliqimni bilip, "mawu yerde pakistanliqlar bir risturan achti. Kechlik tamaqni mushu yerde bille yeyli" dep méni tamaqqa teklip qildi, men risturan'gha kirdim, néme üchün méni tamaqqa teklip qilghanlighini hazirghiche bilmeymen. Tamaq buyrutti, tamaq kelgüche pursetni gheniymet bilip, türmide bolup ötken kona ishlarni we soraqning tepsili ehwalini mamutjan'gha qisqiche sözlep berdim. Angghuche tamaqmu kelgen idi. Men behozur tamaqni ishtiha bilen yédim, emma mamutjan olturghan péti xiyalgha gherq bolup ketti. Men mamutjan'gha pat – pat qarap qoyattim. Uning pütün bedini titreshke bashlighili turdi. Renggimu bashqiche özgirishke bashlighan idi. Toxtimay ulugh kichik tin'ghili turdi. Men tamaqqa teklip qilghandin kéyinla, hushigha keldi. "men ashu yillarda bir mezgil leylep qalghan idim. Manga bolghan pozitsiyisimu gheyri idi, néme sewepki désem esli ish mundaq ikende!" dédi.