PDA

View Full Version : Uyghurlardiki üch qetimliq etiqat kirzisi



IHTIYARI MUHBIR
09-08-11, 10:57
Chaplap qoyghuchi,; IHTIYARI MUHBIR : MEKKE



Menbe: Meshrep.com bash bet



Süyümlük dostlar, bügünkidek uchqandk téz tereqqi qiliwatqan bir zamanda , hemme qewim, hemme insanlar tebiy halda özi heqqide oylinishqa, öz kélechegi we ushbu tereqqi qilghan jahan'gha qandaq maslishish heqqide munaziriler qilishmaqta. shunisi éniqki tarix bizning kélechekni tunushimizning eyniki , bu heqte merhum alimimiz abdurehim ötkür ependimmu :" tarix haman ölgen nerse biraq uning bügün bilen ajiralmas qandashliq munasiwéti bar" -, dégen édi. tordashlarning öz tariximizdiki herxil qismetlerge téximu obdan baha birishi we kélechekke bolghan qarishigha qaytidin diaginoz quyup chiqishigha yardimi bolush meqsitide milletler neshiriyati neshirqilghan, yang ching ependi tehrirlikidiki, toxti muzart yazghan " uyghur tarix tetqiqati" namliq kitabning " tarixtiki diniy étiqat kirzisi " namliq 8- babini huzurunglargha terjime qilip sundum. ishinimenki bu bayanlardin bügünki halitimizge, bizni qiynap kelgen nurghun suallargha kichikkine bolsimu jawab tépilghusi...

************************************************** **************



qedimki uyghurlarning tarixda köp qétim diniy étiqat kirzisi yüz bergen , köp qétim pütün millet xarektirlik din özgertish élip barghan édi. bu xil hadise dunyadiki bashqa qewimler tarixda heqiqetenmu kem uchiraydu. köpchilikke ayanki: melum döletning aliy hükümirani yaki padishasi öz hoquqigha tayinip , bir kéchidila buyruq chüshürüp , pütün döletni urush qoynigha sörep kirelishi; yaki melum muddet ichide perman arqiliq döletning tüzülmisini we siyasitini , puli qatarliqlarni özgertelishi mumkin....,lékin, pütün millet xarektirlik déni islahatning memuri yaki herbiy huquqqa tyinip élip bérilishi intayin müshkül bir ish. undaqta, uyghurlar nime üchün tarixta birqanche qétimlap öz diniy étqadini özgertti? bu xil meniwi kirizis we étiqat özgirishi hazirqi uyghurlargha qandaq tesir körsetti? töwende bu heqte tarixi küzütüsh élip barimiz.


brinchi qétimliq étiqat kirzisi

tang sulasidin ilgiriki chaghlarda , chöllükning shimalida charwichiliq bilen shughullinidighan uyghurlar shaman dinigha étiqat qilatti. ularning charwichiliq égiliki nahayiti zor derijide tebiiy muhitning tesirige uchirayti. halimadis birer tebiy apetke uchirap qalsa xelqning ölüp kétiwatqan charwilargha, qurup kétiwatqan yaylaqqa közini parqiritip qarap qélishtin bashqa amali yoq édi. apetke uchirighan xelq peqet shaman dinining pirixon, baxshiliridinla medet tileyti. buning bilen, pirixonlar xelqqe séhir körsitish, pal sélish, chüshke tebir birish bilenla qalmay , ularning eng aliy hükümirani bolghan xaqan'gha kelgüsidin melumat birish, késel dawalash qatarliq xizmetlerni qilip birishetti , netijide ular xaqanning yéqin kishiliridin bolup qélishti. pirixon, baxshilar uyghur jemiyitide birqeder yuqiri bolghan siyasi, iqtisadi we ijtimaiy orundin behriman bolushatti.
miladi sekkizinchi esirning otturilida, chöllükning shimalida yashaydighan uyghurlar bilen jenubtiki tang dölitining munasiwéti künsiri quyuqlishiqa bashlidi. uyghur hükümiran qatlimidikiler tang dölitining güllen'genlikige hewes qilishatti. lékin tang élining güllinishni bashqa noqtidin emes belki ilahi küch noqtisidin küzütetti. ....tang éli güllinish bilen bir waqitta etiraptiki bashqa qewimlergimu zor tesirlerni körsetti.

uyghurlarmu chöllükning shimalida chigrisi zor bolghan urxun uyghur xandanliqni qurup chiqti. urxun derya wadisida öz sheherlirini berpa qildi. shundaqla bu xandanliqning tang döliti bilen bolghan yipek, chay, at sodisi intayin téz tereqqi qildi. qol sanaetning barliqa kilishi, tawar égilikining tereqqiyati netijisde bu uyghur xandanliqi güllep yashnashqa bashlidi. urxun derya wadisigha qurulghan paytexit qara balasaghun shehiri , eyni chaghda ntayn tereqqi qilghan bolup,hazirqi qéziwélin'ghan arxiologiyelik tekshürüshke asaslan'ghanda , sheher kölimi 25 kiwadirat kilomitir, sheherdiki yollarning uzunliqila 24 kilomitr kéletti. undin bashqa heywetlik sheher sépilliri, qele, qele ichidiki yuyunush kölchiki qatarliqlar hazirghiche saqlanmaqta. sheher merkizidiki birqisim maretler intayin nepis bolup, orda shehiri kölimi bir kiwadirat kilomitirdin ashidu, uning sirtida bolsa ahaliler rayonining xarabisi bayqalghan. gerche pütün qelening kölimi chong bolmisimu lékin hazirghiche saqlinip qalghan sépillarning égizliki on mitirdin, qele ichidiki küzütüsh munarining égizliki on töt mitirdin ashidu. bundin bashqa qeleni bizesh üchün neqishlen'gen kahishlarning ishlitilgenliki tépilghan. .. bu dwirde sheher we sheher medeniyiti shekillen'gen.

maddi medeniyetning tereqqi qilishi uyghurlarning köz- qarishida zor özgirishlerning barliqqa keltürdi. milletlerning medeniyet alaqisining quyuqlishishigha egishp uyghurlarning nezer dairisi kéngeydi. bu tebiy halda uyghurlarning diniy étiqadida ekis etti. ilepchiqirish küchlirining bir qedem ilgirlishi, sheher igilikining yüksilishi, kishilerning dunya qarishiing özgirishi uyghur jemiyitini algha siljitidighan küch bolup qalghan édi. netijide kishiler özining iptidaiy étiqadigha burunqidek sadaqetmen bolmaydighan bolushti. bir qatlam tereqqi qilghan iqtisadi turmush öz ornini saqlap qélishta yéngi bir rohi tüwrikning hazirlinishgha muhtaj boldi.
miladi 755- yili tang dölitining ginirali önglük topilang kütürdi,we nahayiti tézla xuangxi ning jenubigha qarap ilgirlidi. tang hükümiranlirning naqabilliqi tüpeylidin uzun ötmey changen qoldin ketti. ikkinchi yili li shiyang wulingda padishahliq textige olturdi we 757- yili goziyining tekliwige asasen uyghurlarning teklip qilip topilangni tinchitmaqchi boldi, netijide élikxan üzining oghlini ewetti. uyghur we tang qushunlirining birlishishi netijiside , topilangchilar nahayiti tizla changendin chikindürüldi. 795- yili tang sulalisi uyghurlardin ikkinchi qétim yardem soridi, bu waqitta iklxan ölüp ornigha oghli xaqan bolghan édi hemde xaqan özi qushun bashlap jengge atlandi. bu qétimliq herbiy yürüshler dawamida xaqan loyangda maniy dininng din tarqatquchiliri bilen uchirashti. hemde jengdin kiyin döletke qaytqanda loyangdin birqanche maniy dini ustazini bille élip qaytti. shuning bilen maniy dini chöllükning shimalidki uyghular arisda tarqilishqa bashlidi.

maniy dini parsliq mani dégen kishi miladi 3- esirde ijad qilghan din bolup, u ateshpereslik, xiristian, budda we nostirian dinlirning birqisim idiye mezmunlirini qubul qilish asasida shekillen'gen édi. asasliq halda yaxshiliq we yamanliining ikki menbelikini: yuruqluq we qarangghuluqning yaxshiliq we yamanliqning menbesi ikenlikini ;yuruq memliket we qarangghu memliket öz- ara qarimu qarshi, yaxshi adem ölgendin kiyin bextke érishidu, yaman adem dozaxqa kiridu dégenni tekitleyti. maniyning din qaidiliri eyni chaghdiki ateshpereshlik dini bilen qarimu qarishi édi. hem paris xanlirining cheklishige uchirighan hem miladi 277- yili paris xani maniyn'gha ölüm jazasi bergen édi. manyning shagirt- murtlirimu irandin qéchishqa mejbur bolghan we ottura asiya we bashqa asiya , afriqa döletlirige qéchip kétishke mejbur bolghan édi. mani dini miladi yettinchi esirning axirida jungguda tarqaldi. shundaqla jungguning qedimki xatiriliridimu " yuruq din" dep xatirlen'gen édi. uyghur xaqani maniy dini ustazlirini loyangdin élip kétish harpisida maniy dini loyangda allaqachan belgilik tesir qozghap bolghan édi.

uyghur xanliqining eng aliy hükümirani xaqan aldi bilen maniy dinigha étiqat qildi, netijide uning qol astidiki emeldarlarmu tebiy halda maniy dinini qubul qilishqa bashlidi.
......
eyni chaghdiki uyghur jemiyitimu umumiyuzlük halda bu xil yéngi rohi tüwrükni qubul qilishqa bashlidi. maniy dini uyghurlar arisida tarqilishi maniy dini ustazlirni uyghur xanliqidiki alahide orun'gha ige qildi. ( maniy dini) xanliqning iqtisadi, siyasi, herbiy, medeniyet turmushigha zor tesirler
körsitishke bashlidi. hemde soghdi sodigerliri bilen birge xanliqtiki küchlük siyasi küchke aylandi.

maniy dini uyghur jemiyitide yigirme nechche yilliq tarqalghandin kéyin, miladi 780- yili uyghur xanliqining xaqani qestlep öltürülgendin kéyin maniy diniy murtlirimu birqétimliq zor qirghinchiliqqa uchiridi , lékin aridin 20 nechche yil ötkendin kéyin maniy dini uyghurlar arisida qaytidin üstünlikni igellidi.

uyghur xanliqining charwichiliq igilikide tawar igilikining bxlinip chiqip, charwichiliq igiliki yaylaq sheher igilikige almashqan waqitta , uning ang qurulmisda tunji qétimliq kirzis kélip chiqti: uyghurlar bara - bara shaman dinini tashlap , yipyéngi bir dinni -- mani dinini qubul qilishqa bashlidi. lékin maniy diniy janliqlarni öltürshni qattiq chekleyti, bu yaylaqtiki batur, urush xumar milli roh bilen chiqishalmayti hem charwichiliqning tereqqiyatighimu uyghun kelmeyti. maniy murutliri soghdilar bilen birliship xanliqning siyasi we iqtisadi paaliyetlirini, we barliq tashqi sodisini kontirol qildi. siyasi weziyetning muqumsizliqi, tebiy apetlerning ewij élishi, charwilarning ölüp kétishige egiship uyghurlarning meniwi turmushida yéngi özgürüshler barliqqa keldi. miladi 840- yili uyghur xanliqi yimirildi. chöllükning shimalidiki uyghurla taram- taramgha bölünüp köchüshke mejbur boldi . dölitining gumiran bolishi, milletning parchilinish netijiside rohi tüwrükmu ghulap chüshti. axirida bu, ikkinchi qétimliq étiqat kirzisii keltürp chiqardi.

ikkinchi qétimliq étiqat kirzisi

miladi 9- esirde, tarim wadisidiki uyghurlar güllinishke we tarim wadisi umumiyüzlük uyghurlishishqa qarap mangdi. yéngi bir muhit uyghurlarning ijtimaiy igilik qurulmisida zor özgirish yasapla qalmay yene rohi turmushidimu zor özgirishlerni barliqqa keltürdi . tarim wadisidiki uyghurlar yéngi bir étiqat sheklini -- budda dinini qubul qildi.

hemmimiz bilimizki budda dini hindistanda shekillen'gen , junggu , yapon we jenubu asiyagha bolghan tesiri intayin küchlük. lékin bulargha tesir qilishtin burun u tarim oymanliqidiki her qaysi milletlerning turmushigha zor tesirlerni körsetken . kuchada budda medeniyiti ming yildin artuq hüküm sürdi. nurghunlighan tarixi höjjetler shuni körsettiki budda dini hindistanda shekillinip yipek yoli- tarim wadisini- ni késip ötüp andin junggu we bashqa ellerge tarqalghan.

miladi 10- esirdin ilgirila tarim oymanliqidiki uyghurlar umumiyüzlük halda budda dinini qubul qilghan édi. ijtimai igilikning tereqqi qilishigha egiship tarim oymanliqidiki herqaysi bostanliqlarda yüksek derijide tereqqi qilghan budda medeniyiti barliqqa keldi. hazirghiche saqlinip kelgen turpan qizil tam resimliri we qéziwélin'ghan medeniy miraslar uyghurlar budda dinigha étiqat qilghandin kéyin yaratqan medeniyet netijisi édi. shundaqla uyghurlar tarim oymanliqini "budda dinining ikkinchi yurti" gha aylandurghandi. shunisi éniqki, tarim oymanliqi eyni dewir dunya budda medeniyitining merkizige aylinishta uyghurlar muhim rol oynighan. lékin, bu rayun kéyin nime üchün islamliship kétidu? uyghurlarning rohi turmushida nime üchün yene bir qétimliq étiqat kirzisi yüz biridu? uyghurlar nimshiqa budda dinini tashliwétip , slam étiqadini qubul qilidu?



üchünji qétimliq étiqat kirzisi

miladi 10-esirning kéyinki yérimidin bashlap, erep yérim arilidin bashlan'ghan islam dini pamir taghlirini halqip ütüp, tarim oymanliqigha kirip kélishke bashlidi. " buddaning ikkinchi yurti" dep atalghan gherbi yurtta nurghun millet, qebililer étiqadini islamgha özgertti. budda dini saqindiliri peqet koinlun téghining jenubi étikidiki bir qisim jaylardila saqlinip qaldi.

erep tarixshunasi ibin heshil islam dinining gherbiy yurtqa tarqilish tarixi heqqide mundaq deydu: " hijiriyining 349-yili ( miladiye 960- yili ) gherbiy yurtta nahayiti chong külemlik étiqat özgirishi yüz birip, bir qétimliq islam dinining tarqilish dolqunini hasil qildi" .

uyghurlar nime üchün özining étiqadini özgertidu? budda dinidin waz kéchidu? islam dini we islam medeniyiti gherbiy yurtqa qandaq kirdi we qandaq tarqaldi? bu intayin murekkep bir tarixi jeryan édi.
aldi bilen, uyghurlarning iqtisadi, siyasi, medeniyet merkizining özgirishi , ularning ishlepchiqirsh sheklide özgirish peyda qildi; ishlepchiqirish shekli charwichiliqtin déhqanchiliqqa, köchmen turmushtin, muqim olturaqlishishqa , yéza igilikidiki sheherler ittipaqigha özgerdi. bu hem rohi jehette özgirish we hujum peyda qildi. bu kirzisning shekillinishidiki ichki amil édi.

ikkinchidin, islam dinining yetküzgüchisi muhemmed hayat waqtida , " bilim chinda bolsimu élinglar" dep qaldurghan hedisining rohi boyiche, muhemmedning üchünchi warisi xelipe osman tang sulalisining yongxuy ikkinchi yli ( miladi 651- yili) tang paytexti changen'ge elchi ewetti, islam dinining yetküzgüchisi muhemmet hayat waqtida qaldurghan ashu bir jümle hedis, kündin künige zoriyiwatqan erepler üchün küchlük jelip qilish küchige ége édi. shunga mushu hedisning rohi boyiche , nurghunlighan erep sodigerler, seyyahlar, taliplar junggugha kélishke bashlidi. ular aldi bilen déngzi arqiliq jungguning jenubidiki déngiz boyi rayonlirigha , guangju, chüenju qatarliq jaylargha yétip kélishti. shuning bilen bir waqitta eyni chaghdiki tang xandanliqi bilen iqtisadi we medeniyet almashturushida boldi. nurghunlighan erepler uzun mezgil turup qélishti. hemde gungju, chüenju qatarliq jaylarda islam dinini tarqitshqa bashlidi. shuning bilen bir waqitta gherbiy yurtmu sherq medeniyetining chong dashqazini édi. shunga , nurghunlighan erep sodigerler, seyyahlar we taliplar gherbiy yurtqa, tengritagh éteklirige, qeshqer qatarliq jaylargha yétip bériship u jaylarda uzun turup qélishti, hemde islam dinini tarqitish bilen shughullandi. bumu uyghurlarning islamlishsh süritni tézlitish roligha ége édi.

üchünjidin, ottura asiyadiki siyasi bohranlar, yilmu yil üzülmigen yighiliqlar islam dinining bu rayonda tarqilish süritini tizletti. " kona tangname, li péyyi qissi" da xatirilinishche, miladi 751- yili , tang sulalisning enshi mehkimisi mehkimidari gawshiyenfen bilen gherbiy yurttiki tash( shi ) döliti arisida urush partilighan,bu urush tarixta " talas jéngi dep atalghan. bu yili gawshiyenfen teslim bolghan tash éli padishasini qetli qilghan. hemde tash élide qattiq qetlam élip barghan, kéyin bu qirghinchiliqtin aman qalghan tash éli padishasining oghli bashqa bir türk élige ( xenzuchida da shi "tamaq dégen xettiki shi" ) - shi élige qéchip bérip, ulardin panah tiligen, gaw shiyenfen ikki tümen qushun bashlap uyghur ( xenzuchida xu )élige bésip kélip dashi döliti bilen urushqan , netijide gawshiynfen bu urushta ölüp eskerliri tipirap ketken, hemde "dashi" liqlar ottura asiyagha büsüp kirgen , ular " jihat" bayriqi astida islam dinni keng tarqatqan.

miladi 12- esirning béshida, mungghullar bash kötürüp, chin'gizxan gherbke yürüsh qilidi. chin'gizxan chong qushun'gha bash bolup qara quram (Qaraquram)din yolgha chiqip, turpan, kashgher, buxara qatarliq jaylargha qedem qoydi, hem barghanla yérini ot déngizigha aylandurdi. eyni chaghdiki ottura asiya medeniyet güherliri bolghan kashgher, buxara, semerqent qatarliq sheherler zor balayi apetlerge uchiridi. lékin, islam dini hichqandaq cheklimige uchirimidi, eksiche shu jaylarda qélip qalghan mungghullar islamlishishqa bashlidi.

yuqurida sözlen'gen ichki , tashqi sewebler , tarim oymanliqidiki uyghur jemiyitini bara- bara islam idiyisi hükümiran orunni igelligen, köp xil medeniyet birlikke kelgen oniwrsal medeniyet rayonigha aylandurdi. shundaqla bu sewebler uyghur medeniyitining tereqqiyatida muhim rol oynap, uyghurlarni yéngi muhit, yéngi rayon, yéngi déni medeniyetning hujumi astida rohi kirzistin qutuldurup, islamning rohi bayriqi astida , öz eneniwi medeniyitini qoghdishi we warisliq qilishgha yol achti.
islam dini gherbiy yurtta, tarim oymanliqidiki herqaysi bostanliqlarda tarqilishqa bashlighanda , shu jaydiki uyghur xelqi arisida zor dawalghush peyda qildi. budda idiyisi, budda medeniyiti uyghurlarning rohi dunyasida qattiq jan talashti . eng axirida , islam murtliri " jihat" bayriqini chiqardi we zor ghelbilerni qolgha keltürdi, budda rohi we budda medeniyiti intayin éghir hujumgha uchiridi.

miladi 10- esirdin bashlap, islam dini tarim oymanliqida bara- bara hükümiran orunni igelligen bolsimu , lékin budda dini bu rayonda ming yillarghiche mewjut boldi . uyghurlar islam dinigha étiqat qilishtin burunla gherbiy yurtta bostanliqlarni achqan, yéza igilikini tereqqi qildurghan we gherbiy yurt budda medeniyitini barliqqa keltürgen édi. bu noqta arxiologiyelik tekshürüshlerde allaqachan ispatlandi.

gherbi yurt sherq - gherb medeniyitining uchirishsh noqtisi, yipek yolining muhim ötingi bolush süpiti bilen yüksek derijide terqqi qilghan arilashma medeniyetke ége édi. hemde uyghurlar gherbiy yurtta uzun mezgillk tirikchilik qilish netijisde özgiche bolghan budda medeniyiti bilen xarektirlen'gen uyghur medeniyitini yaratti. turpan idiqut xarabisi, jawxi xarbisi we bizeklik ming öy, kucha qumtura ming öy, bay qizil ming öy, qeshqer, xotendiki qedimiy izlardin tépilghan arxiologiyelik qézilmilar , qedimki senet buyumliri, tam resimliri bu noqtini tetqiq qilishta yiterlik turuptu. bu yerde shuni qisturup ötküm kéliwatidu, birqisim nopuzliq zatlar xata halda , gherbi yurtni " budda medeniyitige tewe, lékin uyghur medeniyitige tewe emes" dep qarawatidu; xata halda, hazirqi uyghurlar islam dinigha étiqat qilidu, budda dini bilen munasiwetsiz. eyni chaghda uyghurlar gherbke köchkende gherbiy yurttiki budda izlirini weyran qiliwetken , eger uyghurlar budda dinigha étiqat qilishtin burunla budda imaretliri, tam resimlirige buzghunchiliq qilghan diyilse , munazirisizki , tarixi emiliyettur , lékin, gherbi yurt medeniyitini budda medeniyiti deydikenmiz , islam dinigha étiqat qilmighan uyghurlar yaratqan bolidudep qarimaqta. bu qarash tarixqa uyghun emes. biz qedimki uyghur tarixi medeniyitini tetiqiq qilghan chéghimizda, qedimki gherbiy yurt budda medeniyitini tilgha almay turalmaymiz. bashqiche qilip éytqanda, qedimki gherbiy yurt medebiyitini tetqiq qilghanda , qedimki uyghur medeniyitini tashlap qoyup yalghuz gherbi yurtnila sözlisek bolmaydu. qedimki uyghurlar qedimki gherbi yurttiki bashqa milletler bilen bille gherbiy yurt medeniyitini yaratqan. uning ichide, gherbiy yurttiki asasi millet uyghurlar bolup, bu noqtini inkar qilishqa bolmaydu.
miladi 10- esirning kiynki yérimidin bashlap, islam dini ottura esir uyghur jemiyitide tarqilishqa bashlidi. ottura esirdiki dini qizghinliqni, jahalet we qismetlerni bashtin kechürgendin kéyn, 16-esirning axirlirigha kelgende asaiy jehettin pütkül gherbiy yurtni, tengri taghning jenub shimalini qaplidi. eng axirqi bir türküm sherqi turpan rayonidiki uyghurlarmu islamlishini tamamlidi.

islam dini uyghurlarning rohi dunyasida hükümiran orunni igelligendin kéyin, uyghur medeniyitining warisliq qilinishi, qoghdilishi we tereqqiyatigha zor tesirlerni körsetti. shundaqla yéqinqi zaman uyghur islam medeniyitining shekillinishide muhim rol oynidi.
tamam.

************************************************** ***********
süyümlük dostlirim, mana hazir " uyghur tarixdiki üch qétimliq étiqat kirzisi " dégen parche terjime qilinip , tamam boldi. terjime we tarix bilimimning yitersizliki tüpeylidin terjimide xataliqlar bolshi mumkin, bu jehette möhtirem tordashlirimning tüzütishi we tuluqlishigha muhtajmen. eger , bikar bolsammu waqtimni serip qilip terjime qilip chiqqan bu yazmam köpchilikke azraq bilim birelise, oqughan kishining kallisida öz tarixi we kelgüsige bolghan oylinish peyda qilalisa , serip qilghan emgikimdin memnun bolghan bolattim.

yene bir ish shuki, eserde birqisim tarixi qarashlar tuluq toghra bop kitishi natayin , tordashlarning ilmi yusunda muamile qilishini , tarixqa bolghan mesuliyetchanliq rohi bilen izdinip kürüshini ümüd qilimen.

hemminglargha bexit tilep : bikarchi.

2004- yil 10- april . shehiri yenjing

Menbe: izdinish tori

Unregistered
09-08-11, 17:40
Bu eser terjime qilinip torda elan qilinghinigha 7 yil bolghan bolsimu, qismen pikrimni izhar qilishni layiq kördüm. Toxti muzat ependi Tarix penliri Dokturi. lekin u hergizmu Din tetqiqatchisi emes. hemde uning mezkur esiri xitayning "tehrirlesh" tasqimidin ötküzülgen bolghachqa mushundaq cholta bolup qelishida gep yoq.

Men bu terjimini toluq we inchikilep oqudum. eserning mawzusi intayin jelip qilarliq we bek chong. lekin ichidiki mezmun shunchilik yinikki, köngül qoyup oqughandin keyin sizge bergen ilmi tesiri tutamgha chiqmaydu. chünki, bir Milletning dini kirzisliri, din özgertish bashquchliri darwin telimatidikidek " maymunlar yashash jeryanidiki ijtimai ihtiyajlar seweplik öre qopup mengishqa mejburlunup, keyinche ademge aylinip qalghan" degendek bundaq yinik we ilmiliki bolmighan tehlil, qarashlar bilen yekün chiqirilmasliqi kerek. Mesilen "Uyghurlardiki üch qetimliq etiqat kirzisi" toghrisida aptur shunchilik yinik toxtalghan. mesilen : shaman dini Uyghur turmushidiki charwuchiliqqa bap kelgen, shunga ular shu dinni qobul qilghan. mani dini Uyghurlarning sheherlishishige bap kelgen, shunga uyghurlar maniy dinini qobul qilghan. budda dini Uyghurlarning olturaqlashqan makani sherqtiki xitay bilen gheriptiki buddist hindilarning alaqe tügünige jaylashqan we Uyghurlarning medeniyet almashturush, medeniyet tereqqi qilishigha tesir körsetken, shunga Uyghurlar buddani qobul qilghan. islam dini Uyghurlarning teximu bek sheherlishishige, soda munasiwetlirige oyghun kelgen, hem ereplerning xitaygha islam tarqitishi, erep sodigerliri, talipliri Uyghur elige köplep kelishi munasiwiti bilen Uyghurlar islamni qobul qilghan......degendek bundaq qarashlar kesip eytishqa boluduki, bu hechqandaq dindin melumati bolmighan belki kitawi qarashtur. bu qarashlar darwinning maymunchiliq nezeriyesige bek oxshap qalidu.

elwette bir Milletning itiqad kirzisi toghrisida toxtalmaqchi bolghan kishi jezmenki shu Milletning dini itiqadini, dingha bolghan ching eqidisini bilishi lazim. sirittin baha berish hergizmu ilmi asasqa yölengenlik bolmaydu. Uyghurlarla emes, tarixta din almashturghan herqandaq Millet eghir qanliq bedel töligen. ularning dini küreshliri esirlep dawamlashqan. biz körüp turiwatqan Hindonoziyediki buddistlar, xiristiyanlar, Musulmanlar arisidiki dini toqunushlar. balqandiki Musulman, orthodoxlar arisidiki esirligen we künimizgiche dawamlishiwatqan qanliq toqunushlar Uyghurlarning elwette Uyghur tarixidiki din almashturush jeryanida esirlep dawamlashqanliqini we shu seweplik chong bölünüshlerning kelip chiqishi, dini toqunush ichki urushqa elip kelip esirlep dawamlashqan qanliq jenglerni eslitip turidu. shunga itiqad kirzisini " maymun ömilep mengishtin zirikip ikki putlap mangidighan boldi, chiqirashtin asta asta sözleshke ötti, keyinche qarap beqip ademge aylandi, bu turmush ihtiyaji idi" degendek uslupta sherhileshke bolmaydu.

shunga bu eserning qimmiti hergizmu dini itiqad toghrisida emes belki xitay tetqiqatchilirining "Uyghurlar bilen Uyghurlarning wetinidiki dini medeniyetlerning alaqisi yoq" degen inkarchiliqigha aptur Toxti muzat jawap bermekchi bolup yoqurqidek birmunche jeryanlarni qalqan qilghan bolsa kerek dep perez qilishimiz toghridek turidu. uning bu esiridiki qimmet axirqi abzastiki munu mezmunda ipadilinidu:

" ..........bu yerde shuni qisturup ötküm kéliwatidu, birqisim nopuzliq zatlar xata halda , gherbi yurtni " budda medeniyitige tewe, lékin uyghur medeniyitige tewe emes" dep qarawatidu; xata halda, hazirqi uyghurlar islam dinigha étiqat qilidu, budda dini bilen munasiwetsiz. eyni chaghda uyghurlar gherbke köchkende gherbiy yurttiki budda izlirini weyran qiliwetken , eger uyghurlar budda dinigha étiqat qilishtin burunla budda imaretliri, tam resimlirige buzghunchiliq qilghan diyilse , munazirisizki , tarixi emiliyettur , lékin, gherbi yurt medeniyitini budda medeniyiti deydikenmiz , islam dinigha étiqat qilmighan uyghurlar yaratqan bolidudep qarimaqta. bu qarash tarixqa uyghun emes. biz qedimki uyghur tarixi medeniyitini tetiqiq qilghan chéghimizda, qedimki gherbiy yurt budda medeniyitini tilgha almay turalmaymiz. bashqiche qilip éytqanda, qedimki gherbiy yurt medebiyitini tetqiq qilghanda , qedimki uyghur medeniyitini tashlap qoyup yalghuz gherbi yurtnila sözlisek bolmaydu ........"

demek Doktur Toxti muzat ependi axirqi mushu Abzastiki dewani algha sürüsh üchün xitay jemiyitide shunchilik qistalghan. buningdin shuni körüwelishqa bolidurki, xitayda pikir bayan qilishning qanchilik qiyin ölkellerdin ötidighanliqini, Insani tepekkur, insani qarash shunchilik cheklengen.

axirda eytidighinim, men Apturni yenila eyiplimeymen. lekin bu eserni chüshengüchilerning diqqet qilishini arzu qilimen.

yalqun

Unregistered
10-08-11, 20:30
Bu yerde talashqiche mechit berip namizingni utisengla bolmidimu !
talashqangha tashaq digeni anglimighanmu ya hajipoq !