PDA

View Full Version : kök türklerning ana yurti---paydilining



bughra
24-11-04, 05:47
kök türklerning ana yurti
Yamada nobuo (yapuniye)

ililm saheside kök türklerning esli yurtining altay téghigha yéqin bir jayda ikenliki qobul qilinghan . bu maqalide men bu yerni téximu keskin bir rewishte mueyyenleshturushke tirishimen.nurghun qebilie epsaniliri bu mesilining hel qilishigha yardem béridu.alimlarning köpinchisi "türk "sözi üchün ishlitilgen xenzuche xetning "tujö" ikenliki we xenzuche menbelerning bu qewmge munasiwetlik bayanlar bilen tolghanliqini bildüridu .mana mushu bayanlarning ikkisi "süyname"(84-jlid)we "juname"(50-jild)lerge jughlanghan bolup , tang sulalisi dewride xatirige élinghan(1)"süyname"de ikki muhim bayan bar.uning biri töwendikiche:

türklerning ejdadi pingliyang (gensu ölkiside)yashaydighan ashna qeblisige mensüp arilashma yawayilar idi. 439-yili wéy padishahi teywudi yat taipe –qutqular(2)ni yoqatqandin kiyin ,ashna qebilisi 500 chidirliq ademni bashlap ketti. Ular u yerde köpiyip , tömür tawlash texnikisini ijad qildi. bu tagh xuddi tömüt qalpaq (sawut)qa oxshighanliqi üchun ularni “tujö”dep atishatti.

Buningdin bashqa , türk ejdadlirining kaspiy déngiz boyida yashighanliqi tilgha élinip mundaq diyilidu:yaman bir teleysizlik tüpeylidin qoshna bir qebile türklerge hujum qilip , ularning hemmisini qirip tashlaydu, düshmen peqet bir oghul balinila hayat qaldurup, put-qollirini késip tashlap ,sazliqqa tashliwêtidu. Bu yerge bir chishi böre kilip balining halidin xewer alidu. bala chishi böre élip kelgen göshlerni yep ölüm girdabidin qutulup qalidu. Kiyin bala böre bilen jüpliship , böre boghaz bolidu. uzaq ötmey héliqi qoshna dölet balining téxiche hayat ikenlikini uqup , uni öltürüshke adem éwetidu. lékin böre jan-jehli bilen balini muhapizet qilip ölümdin qutuldurghan böre kaspiy dêngizidin aylinip ötüp , quchuning gherbiy shimalidiki bir tagh étikige keptu, hemde 200 kwadrat métirdin artuq otliqi bar bir ghar ichige orunlishiptu.böre bu gharda 10 oghul tughuptu. Ularning ichidiki eng eqilliqi bolghan ashna ulargha bash boluptu. Ular öz anisining xatirisi üchün özliri turghan yerning derwazisigha her daim böre béshi süriti chüshürülgen tugh tikishidighan boluptu. Kiyinki mezgillerde ashna öz qewmini bashlap , ghardin chiqip roranlarning qéshigha keptu.

“juname”de türklerning wetinige ait ikki epsane bar. Bularning birinchisi böre epsanisi bilen bashlinidu. Buningda ashna qebilisining roranlarning keynidin altay téghigha ketkenliki yézilidu. “juname”diki ikkinchi epsane yoqurqilardin pütenley periqliq bolup , uningda türk ejdadlirining shu dölitidin kelgenliki yézilidu. Türklerning esli yurti honlarning shimalidiki zéminlar idi. Bashliqi apam biruk isimlik bir kishi bolup , uning 17 qérindishi bar idi . bulardin birining ismi érkin nishidu bolup , böridin tughulghan idi. Apam biruk we uning qewmi tughulishidinla parasetsiz bolghachqa , döliti munqerz boluptu.érkin nishiduning mijez –xaraktiri tughulishidinla özgiche iken .hetta boran, yamghurnimu chaqirip kileleydiken . u ikki xotun aptu. Biri yaz tengrisining , yene qish tengrisining qizi iken . ularning biri hamildar bolup , töt oghul tughuptu. Oghularning biri chirayliq aqqugha aylinip kétiptu,biri apar deryasi bilen kem deryasi ariliqida dölet qurup , namini qirghiz dep ataptu. yene biri kök yish téghigha(3) makanlishiptu.bu taghni makan qilghanlar nishiduning chong oghli tughluq shat iken . bu taghda yenila apam birukning qewmi yashaydiken . bu jayda yene daim qiraw üshshüki peyda bolup türidiken .chong oghul ulargha ot keship qilip bérip , ularning qishtin aman –isen ötiwélishigha imkaniyet yaritip bériptu.mushu ish sewebidin köpchilik uni “özlirige bashliq qilip saylap , özlirini türk dep atishiptu. Tughluq ölgende uning 10 xotunidin bolghan oghulalr özliri ichidin birsini bashliq saylimaqchi bolup , hemmisi bir tüp chong derexning astigha yighiliptu.andin ular:kimda-kim mushu derexning boyini boylap eng égiz sekriyelise shu bash bolsun , dep kélishiptu. Ashnaning oghli gerche kichik bolsimu , lékin hemmidin égizge sekreptu, shuning bilen her qaysi oghulalr uni özlirige bashliq qilip saylap , uni ashen shat dep atishiptu.

Bu epsanining köp qismi aldinqi epsanilerdin perqliq bolsimu ,lékin böre ortaq menbedur. Bu epsaniler türklerning siyasiy merkizini teshkil qilghan ashna uruqu arisida ewladmu ewlad dawamliship kelgen . lékin yene ashna uriqi bilen oxshash abroygha ige ashid uriqi arisida tarqalghan yoqurqilargha pütünley oxshimaydighan epsaniler bar. Bu duen chéngshining “yüyang xatirliri”(4)de bayan qilinghan epsane bolup , uningda munda diyilgen:

Türklerning ejdadi shémushéli bolup ,ashidlar turidighan gharning gherbidiki déngizda bir tengri yashaydiken . déngiz tengrisining bir qizi bolup , U her küni axshimi bir aq bughini shémuni dengizgha bashlap kirishke ewetidiken, tang yorighanda shémuni uzutup qoyudiken. Mushu teriqide nechche on yil ötkendin kiyin , shémuning qebililiri chong bir owgha teyyarliniptu. Déngiz tengrisining qizi shémugha :ete siz ow owlawatqan chaghda , ata-bowiliringiz yashighan ghardin bir altun münggüzlük aq bugha chiqidu, nawada bu bughini atalisingiz men bilen dawamliq körisheleysiz , atalmisingiz alaqimiz üzilidu, deptu. tang süzülgende , derweqe altun müngüzlük bir aq bugha ghardin sirtqa chiqiptu. Shému ademlirini bughini qorshashqa buyruptu. Ürküp ketken bugha ademlirining üstidin sekrep ötüshke urunuptu, uning qechip kitishidin ensirigen ademler uni öltürüp qoyuptu, buningdin qattiq ghezeplengen shému aji isimlik bir qomandanning kallisini aptu, hemde ademlirige qarap "bughuni öltürgenliginglar üchün , buningdin kiyin tengrige atap adem qurbanliq qilimen" dep qesem ichiptu. Shuningdin kiyin bu ish türkler arisida bir enenige ayliniptu. Türkler adem qurbanliq qilishta daim ajining qebilisidikilerdin bir adem tallaydighan boptu.

Shému ajini öltürgendin kiyin , kechte déngizgha qaytiptu. Déngiz tengrisining qizi uninggha öz qolung bilen adem öltürgenliking üchün , uzayingdin qan hidi kélip turidu,shunga sendin munasiwétimni üzdüm,deptu.

Yoqurqi töt menbe epsane bolsimu , lékin kiyinki üchide ortaqliq bar. Ikkinchi we tötinchi epsanide türklerning peyda bolghan yéri bir ghargha merkezleshken .uning üstige bu epsanilerde gherbiy déngiz digen bir ortaq menbe bar. Üchinchi we tötinchi xil epsanida déngiz tengrisining qizigha munasiwetlik ortaqliq bar .ikkinchi we üchinchi epsanini téximu inchikilep tetqiqi qilishqa toghra kilidu. Bu epsanilerdiki ortaqliqlar mundaq:

1. qebililer böre neslidin törilidu.

2. eslidiki qebile yoqutulup, saq qalghanlarning ichidin ashna bashchiliqidiki 10 uruq shekillinidu.

3. ashna qebililer ittipaqining bashliqi bolidu.bashqa jehette bu ikki epsane otturisida roshen periqlermu bar.

Türk ejdadlirining wetini ikkinchi epsanide gheripte, üchinchi epsanide shimalda (yaki sherqte) dep körsitildu.

Ikkinchi epsanide , türklerning ittipaqi qurulghanda , bu ittipaqtiki qebililerning orni körsitilidu, lékin üchinchi epsanide bu körsitilmeydu. Ikkinchi epsanining mezmuni addi hem ochuq , lékin üchinchi epsanining mezmuni tutuq we murekkep .kiyinki üch epsane altay sêlishturma epsanishunasliqi üchun bahasiz matiriyal bolsimu , lékin bu heqtiki analiz tetqiqatining sirtida turmaqta. Bu epsanilerdiki muhim nuqtilar türklarning menbesining quchuning shimali we sherqiy tengritaghlirida bolishidur. bu epsaniler ichide “süyname”de xatirlengen birinchi menbela réal tarixtin dalalet béridu.

“süyname” 629-we 636-yillar ariliqida yézilghan. Türkler uzaqtin beri xenzular bilen munasiwet qilip kelgechke , bu xatirilerni yazghan tarixchining türkler heqqide bilidighanliri köp idi. 542-yildin ilgiri türkler junggo menbeliride shimaldin kelgen bir tajawuzchi dep qarilatti.(5)bularning ichidiki ayrim qebililer yerlik olturaq xelq bilen soda qilishnimu arzu qilatti. 545-yili gherbiy wéy sulalisi türklerge tunji qétim elchi ewetti. Türkler ikkinchi yili buninggha jawaben elchi ewetti. Bu bérish –kélishler asasen soda - sétiqni asasiy meqset qilghan idi. “süyname”de bayan qilinghanlar türklerning roranlarning hokümranliqi astida küchiyiwatqanliqigha bérilgen bisharet idi. Bu tereqqiyat teywudi qutqu qebilisi ni boy sundurup , shimaldiki sulalilarge xatime bérishtin 100 yil kéyin barliqqa kelgen idi.yoqurqi epsanilerde tilgha élinghan ishlar türklerning yazma xatirlerde tilgha élinishtin burunqi muwapiqiyetlarge alaqidar bolsa kérek. mana mushulardin türklerning 5-esirning ikkinchi yérimida ashna uruqi teripidin bir siyasiy küch bolup uyushqanliqini köreleymiz .emdiki mesile , türklerning ana yurtining neq orni mesilisi . “süyname” de türklerning elmisaqtin béri altay taghlirida yashighanliqi tilgha élinidu.

Peqet “shimaliy sulaliler tarixi”ning 99-jildidida türk ejdadlirining altay téghining jenubidiki bir rayonda yashighanliqi algha sürülmekte. Bu melumat bashqa xatiriler teripidinmu toghra toghra tépilmaqta. Mushuningdin qarighanda , türklerning ana yurti altay taghlirining jenubiy yaki gherbiy jenubidiki bir jay ikenliki melum bolidu.

Bu jayning konkrért ornini éniqlash üchün dangliq alim professor matsuda xisao bolup , u türklerning ana yurti altay étighining gherbiy jenubiy uchida, yeni qara értish bilen urunghu deryasi ariliqidiki hawzida dep muqimlashturghan hemde ular shimaliy jungghariyedin sherqqe we gherbke qarap yéyilghan dep körsetkenidi.(6). Biraq men 5-esirning birinchi yérimigha qeder bu rayunda yüz Bergen zor siyasiy toqunushlar tüpeylidin , bu zéminning unchiwala yiraqta (shimalda) bolushini qobul qilalmaymen.

Ashna qebilisige hökümranliq qilghan roranlar jenubiy mongghuliyidin kelgen . texminen 450yildin 500-yilghiche bolghan ariliqta roranlar gheribke sürü”lup , sherqiy tengritagh etrapidiki jaylarni ishghal qilghan. Bu chaghda qangqil qebililiri bolsa gherbiy jenubiy altay taghliridin tengritaghqa tutashqan mezkur rayon üchün köresh qiliwatatti . lékin ularning bu urushliri netijisiz axirlashti.540-yili roranlar qangqillarni basturdi . netijide ashna qebilisining bashliqi tümen roran qaghani bilen birliship jengde zor ghelbige érishti. Mushuningdin qarighanda , ashna qebilisige mensüp türkler shimaliy jungghariyede emes , belki jungghariyening jenubida yashaytti.

Bu heqtiki téximu qayil qilarliq köz qarash S.G. KLYASHTORNIY gha teelluqtur. U jinshendiki bir qisim türkiy qebililer altay téghining jenubiy uchigha qeder yéyilghan(7), dep izahlaydu. Bu roranlar bilen qangqillar urushqan esli jenggahning qumulning shimalidiki barköl etrapi bolush éhtimalliqini eske salidu.shundaq bolghanda , roranlar bilen ulargha tewe qebililerning yurtliri bu jenggahning sherqide bolghan bolidu. Eger jinshen altay téghini körsetse , u halda türklerning yurti gobi altay bilen mongghuliye jumhuriyitidiki gashun norning shimalidiki bayan xongor sahelirinimu öz ichige alghan bolidu. Bu yerde déyiliwatqan “altay téghi” altay tagh tizmisining sherqiy qismini körsitidu, dep perez qilsaq , u halda bu , ikkinchi türk epsanisining mezmonigha nahayiti mas kilidu.

Mundaq chüshendürüsh türklerning shimaliy wéy xanliqi bilen bolghan munasiwitinimu yorutup béridu. Peqet mushundaq jughrapiyilik ewzellik bolghandila türkler bilen roranlar otturisidiki munasiwettin söz achqili bolidu.

551-yili 6-ayda türklerning qaghani tümen gherbiy wéy padishahining melikisi chang lé bilen toy qildi. 552-yili yanwarda eskerlirini toplap roran qaghanigha hujum qildi. Bir ay ichide tümenning ghalip armiyisi düshmenni mongghuliyining jenubi we seddichingha yéqin jaylarda tarmar qildi. 555-yili muqan qaghan roranlarning qalduq küchlirini yoqutush ishini ghelbilik tamamlidi. Xenzuche menbeler türklerning keyni-keynidin qilghan herbiy yürüshlirining liniyelirini éniqlap bermekte we ularning köchme qarargahlirining yenila esli yurtlirida ikenliki esletmekte. Yene mushu menbelerge qarighanda , türklerning bir qismi qangqillargha tewe her qaysi qebililarni tizginlesh üchün tengritagh tizmisining shimaliy étikige ketken.

Xenzu taruxchiliri türklerning muqan qaghanning bashchiliqida keng kölemlik kéngiyishidin endishe qilghanidi . bu kéngeymichilik urushlirigha muqan qaghan biwaste arilashmighanidi. Mesilen gheriptiki éftalitlargha qilinghan yürüshke muqanning taghisi istemiy qomandanliq qilghanidi . sherqiy mongghuliyidiki k”chlerni boy sundurush urushigha muqan qaghanning inisi qomandanliq qilghanidi. Bu waqitta muqan qaghan xéshi karidoridiki tuyghunlarni boy sundurush urushida idi.(8) 557-yili shimaliy ju xanliqi gherbiy wéy sulalisining ornini alghanda , türkler shimaliy ju xanliqi bilen sherqtiki shimaliy chi xanliqi arisidiki riqabetke arilashti. Qisqisi , türkler waqtni ottura tüzlengliktiki xanliqlar bilen bolghan herbiy we siyasiy munasiwetni tizginlesh bilen ötküzdi.shunga ularning esli qebile bazisi yenila ilgirki yurtlirida qaldi. Muqan qaghan 572-yili wapat bolushtin burun ordisi mongghuliyining shimalidiki ötükenge köchürdi. Türklerning tunji qebililer ittipaqi altay teghining jenubiy uchida barliqqa keldi. Bu yer ularning ana yurti idi. Kök türk xanliqi qurulup zémini kéngeygendin kéyinmu , nurghun türkler yenila altay téghining gherniy jenubiy bilen tengtitaghning shimalidiki yurtlirida qaldi. Kéyinki mezgillerde bular gherbiy türk xanliqigha tewe boldi. Yoqirida toxtalghan ikkinchi epsane we üchinchi epsanidiki müjimelliklerning belkim özige chushluq tarixi bardur. Türkler bilen gherbiy türkler arisidiki perqlerning hel qilinishi kelgüsidiki tetqiqat netijilirige baghliqtur.

Izahlar:

(1) “shimaliy sulaliler tarixi”diki türklerge dair melumatlar “süyname”bilen “juname”din köchürülgen bolup , bezi xetlerla perqlinidu. Lyu mawsey: “ sherqiy türk tarixigha dair xenzuche melumatlar”,1958-yili wésabadin némische neshri.

(2) qutqular 6-esirning axirliri shimaliy lyang dölitini qurghan honlarning bir tarmiqi.

(3) bu jayning éniq ornini körsitish üchün herqanche tirishqan bilenmu eniq bir netijige érishish tes.

(4) Duen chéngshi: “yüyang xatirliri” 4-jild.

(5) Sén jungmyen : “türk tarixigha dair matéryallar toplimi”

(6) Matsuda xisao (yapuniye): “ qedimqi tengritaghning tarix-jughrapiyisi heqqide tetqiqat”,1970-yili Tokyo 2-qetimliq bésilishi, yapunche250-bet.

(7) S.g.klyashtorniy : “ qedimki türk- runik yéziqidiki abidiler”,1964-yili moskwa rusche neshri , 110-,111-betler.

(8) “juname”28-jild “shi ningning terjimihali”.



“türkiy xelqler tetqiqati”(türkche)ning 1996-yil 105-sanidin terjime qilindi.

Shinjang tezkirchiliki 2001-yilliq 4-sanidin.

Terjime qilghuchi : abduréshit Jelil