PDA

View Full Version : Heremdiki Mexhur Uyghurlar [ 37 ]



IHTIYARI MUHBIR
27-02-06, 00:39
SAFAHAN TOREHAN AKA UKALAR

[ 37 ]

Eslide Torehan ukisi Safahandin 8 yax qong bolsimu, millet yaxka emes, baxka karap hormet kilidighan bolghaqka, ukisi safahanning ismi daim we her yerde akisiningkidin ewwel atilatti.uningsizmu bu aka-uka ozbekler mekkide heli yuzluk kixiler idi,ALLAHning hikmeti xuki mekkide gerqe ozbekistandin uttur erebistangha keqip kelgen ozbekler heli jik bolsimu hetta bir diyixlerge karighanda uyghurlardinmu jik imix diyilsimu, yenila ozbeklerning iqide kexker korgen ozbekler yuzluk idi.Safahan we Torehan aka-ukalar mana bu kexker korgen ozbeklerning iqide eng yuzluk we mexhurliridin idi.

Safahan 1924-yili ozbekistanning merghulan xehride bay we yuzluk bir ailede tughulghan iken, sitalin sewitler ittipakidiki hakimiyetini kuqlendurup, endi ottura asiyediki duxmenlirini tazilaxka baxlighanda ,dadisi jalaleddin han uq oghli we urugh-tughkanlirini elip,sewit hakimiyetidin keqip, atuxning simhanege qigrasigha kelgen iken, bu del 1933-yilining erteyaz wakitliri iken, xu yili 4-ayning ahirliri kexkerge kelip kona orda digen yerde turghan iken.
xu qaghda safahanning hazir medine-munewwerede yaxaydighan ukisi ezimhan tehi emqekte iken.

Safahan igiz kelgen kiska sakal-burut koyiwalidighan,korunixi eghir-besik, meghrur kixi idi. Akisi Torehan orta boy, koyuk sakal-burutluk daim selle yogep yuruydighan gepni ittik kilidighan,kiqik peil kixi idi, bular dadisi baxlik on neqqe kixi tehminen 1947-yilini 1948-yiligha baghlighan yili kixta pamirning ming teke arkilik pakistangha u yerdin mekkige tamamen hijret kilip koqup qikkan iken.

Dadiliri 1953-yili oninji ayning ahirliri bu yurtning padixasi melk abdulaziz bin suud bilen eyni kuni olgen iken. Deslepte safahan –torehanlar jeddening mexhur “ xarie kabil ” koqisida, huseyin kari islami,abdulkadir ibrahim tohta hojaning akisi ,1976-yili 10-ayda jeddede olgen ismail ibrahim tohta hojalar bilen eyni koqida dukan eqip, reht setip tijaret kilghan iken, jeddening bu koqisida 20 ge yekin uyghur we ozbeklerning dukanliri bar iken, kanadadiki mexhur xair we edibimiz ehmetjan osman ependimu jeddening bu mexhur koqisida 2000-yildin 2002-yilning baxlirighiqe ikki yildin koprek wakit olturup, suudi erebistandiki uyghur dawasigha hizmet kildi, hetta xerki Turkistan awazi namlik bir san jornal hem nexir kildi.

Safahan-Torehan aka-ukalar keyinqe mekkige koqup kelip mesjidel-haramning ximal terepidiki joderiye koqisida dukan eqip rehtqilik kilghan iken. Men 1982-yili mekkige destlep kelgenimde mesjidel-haramning safa-merwe terepidiki bab-es-salam derwazisidin qikip ximalgha karap mangsa,usti yepik qong reste bar idi, mana xu qong koqining ahirighiqe restining ikki terepi tamamen digidek kona ozbek we uyghurlarning dukanliri bilen tolghan idi,joderiye dep mana bu koqining ahirilirini ataytti.jodedriyede restiside baxta Safahan-torehanning dukanliri ,ustaz muhemmed kasim emin ependining tikkuqilik dukani, yanida hoteh sanjuluk turdiniyaz karahajimning dukani, yenida kexkerlik yakup hajim lenjuning dukani, udulida kexkerlik tursunajimning dukani bar idi.men mana bu kixiler bilen bille ikki yil bir koqida bille dukan aqkan idim , mening dukanimdin baxlap towenge karap noweti bilen, abdurrehim karajimning kex dukani,sayitajimning kex dukani, abdulkadir ibrahim tohta hojaning qamadanqilik dukani, yengisarlik abdulmejid hajimning kexqilik dukani,kexkerlik yasinajim pilikning kex dukani,abdulaziz artuxining kex dukani, salih hebibullahning piqakqilik dukani,kurban abdullahning qamadanqilik dukani,tursun hajim qumbusning qamadanqilik dukani, kexkerlik memethan hawwaz hajimning qamadanqilik dukani, hotenlik rehmitullahning saetqilik dukani we baxkilar bar idi.

Safahan-Torehan aka-ukalar mana muxu joderiye koqisidiki dukanliridiki tijaretidin tapkan pul bilen, mekkining nekkase mehelleside onbir kewet her keweti tort yurux oyluk [ daire ] imaret salghan iken, hazir hem bu aka-ukalar eyni imaretliride olturudu. Peket bu imaretliridin hej mewsimide hajilargha kira kilghan kirimidin,yilda az digende 150 mingdin 200 mingghiqe amerika dollari kirimi bar idi. Elbette baxka mulkliri we kirimimu bar idi.her ikkisiningla birdin oghli we neqqedin kizlari bar idi. Torehan ikki kizini yurttin bille elip qikkan iken.Safahan 90- yillarning baxida mana bu HEREMDIKI MEXHUR UYGHURLAR namlik mexhur makale tizikimizning X X halkisida yezip otup ketken KAMILJAN digen qix doktorining salasi bilen, erdin qikip14 yil tul olturup kalghan kizini , kamiljanning yenida ixleydighan,xagiriti bir qixqi turkke tokallikka Bergen iken, bu hatunning u turktin ikki kizi bar idi .bular yekinda ayrilip ketti. Safahan hajim bir ketim manggha bu oylunuxke ozining kattik karxilik kilghanlighini , amma kamiljanning otturigha kirixi bilen nailaj bu ixka makul bolghanlighini eytip erepqe bir misalni kilip bergen idi. [ JINS MAA JINS,HETTA LEW KAN NIJIS. ] menisci : nijis bolsimu oz jinsing bile oylen, hekiketende bu gep bek toghra idi. Qunki ALLAH ning sunniti bu idi, ALLAH insanlarni ayrim-ayrim joghrapiyelerde,ayrim til bilen,ayrim kan bilen, arim-ayrim orpe-adetler bilen yaratkan idi, we xundak dawam kilsun uqun kanni ozgermeydighan amma dinni ozgiridighan kilip yaratkan idi. Tonogungiqe islamning [i] heripini bilmeydighan bir henenlik hitayning belki erte musulman bolup jennetke kirixining mumkin ikenligi.amma bir hitayning hergizmu uyghur bolalmaydighanlighi mana bu ALLAHning sunnetining delili idi,

Mana muxu joderiye koqisida dukan aqkan yakup hajim lenju deydighan kexkerlik uyghurmu,oz zamanisida lenjuda deng eqip tijaret kilghan iken. Xu sebebtin bir hitay kizini islamgha kirguzip hatun kilip alghan iken, hazir muxu yakup hajim lenjuning bu hatunindin neqqe kiz –oghulliri bar, hemmisi digidek bu yurtta jik okughan obdan hizmetlerde turmuxi ustun kixilerdur,hetta ibrahim deydighan bir oghli amerikada menge we yulun saheside tip doktorlughini okughan iken, hazir mekkining eng qong xehsi doktorhanesi ALEWI TUNISI da doktorluk kilidu , bu balaliri we hetta xu musulman kilip alghan hatuni hem xundak qiraylik uyghurqe sozleydu,halbuki esli uyghurning balalirining jiki hetta bir eghizmu uyghurqe bilmeydu.hikaye kilixlargha karighanda bir ketim birsi yakup hajim lenjudin sili nimixke hitay hatuni aldila digende yakup hajim lenju qak-qak arilax “ men hitayni yaman koridighan bolghanlighimidin kizlirini s****y dep aldim ” digen iken. Amma ahiri kelip ozi sikilip ketiptu. Buning misali towende,

Yakup hajim lenjuning qong kizi kexker tazghunluk ismail hajimda idi. Ismail hajim kop qiraylik kelgen yuwax kixi idi, on yilqe boldi orta yaxlarda olup ketti, olup ketixtin burun bu er-hatun qikixalmay ayrilip ketken idi, eslide ismail hajimni oyidin koghlap qikiriwetken iken, halbuki ikkisining arisida heli balalar bar idi, bir ketim ismail hajim hatuni bilen uruxup kalghanda aqqighida hatunigha : hu hitayning balisi, digen iken, bu gepke hatuni : “ biz hitaylar dunyagha hakim millet ,silerni sikiwatimiz ”digen iken, bu oyde bolunghan gep-sozler her sebebler bilen bir muddet hekning aghzida yurdi,men bu gepni anglap heyran bolup, ustaz muhemmed kasimgha eytip bersem, qirayi ongup tatiripla ketken idi, hetta on minottek kozumning iqige tikilip karap turup, : xundak deptimu,? Digen idi, qunki bu gep bek kattik tesir kilghan idi.

Safahan hajimmu manggha kizining hikayesini kilip bergende men yene muxu gepni kilsam, : “ ene axu gep ras ”dep, arkasidin mundak bir misal kilip Bergen idi,: “ miltikning namlusigha itning kuyrughini tikip,bir yil turghuzup,katurup, andin sughurup alsa ,namludin yenela egik qikidu, hekiketende insan eslige tartidu, ” bugun biz eger her sebebler bilen hitaydin kiz elixni,hitaygha kiz berixni ozurluk korsek,kanimizni bulghighanlarni eyiplimey,normal insan katarida korsek, bu uluk uyghur millitige kilghan hakaret hesaplinidu, bundak kanimizni bulghighanlar kimler bolixidin ket,i nezer, ularni arimizgha almaslighimiz,ulardin nepret kiliximiz, ularni pes koriximiz kerek, mana bu her bir uyghur milletqisining wijdani ijabi kilixka tegixlik mejburiyettur.

Safahan hajim we torehan hajimlar sewitler ittipaki parqilanghandin keyin neqqe ret ozbekistangha bardi, amma on bex yil yaxighan, ilim alghan, kozini aqkan, ikkinji yurtigha berixni bek arzu kilmidi,ozidin sorisa kop nadamet kilidu ,belki bumu bizning yukarida eytip otup ketken delil-ispatlirimizni testiklisa kerek.Safahan hajim 1991-yilning ahirida yurti ozbekistangha barghanda del sewitler ittipakining parqilanghan wakti iken,neqqe ming kixilik qong yighinda islam kerimof jamaetke karap : ey ozbek milleti bugundin baxlap bizmu rus millitidek erkin we ozimizge-ozimiz hakim milletbiz. Dep mustekillikni élan kilghanda xunqe kop kixining iqidin anqe qawak awazi anglanmighan iken. Buning 80 yillik esarette korkup ketken milletning ehlaki ikenligini bilgen huxyar safahan hajim sehnige qikip yighlap turup soz kilip her kimni hayajanlandurghan iken, xuningdin keyin her ketim yurti merghulangha berixida safahan hajim islam kerimoftin jik hotmet-ihtiram korer iken,hetta bir ketim men dunya helkining islam kerimofka zalim deydighanlighini disem, safahan hajim manggha : bu dunya milletlirining uninggha kiygizgen kalpiki, muhimi mustekilliktur, islamning [I ] heripini bilmeydighan millet bugun nime halda korup turuptila , mana bu weke islam kerimofning zamanida uning koli bilen boldi digen idi,we hetta kalghan ixlar asta-asta bolidu, birdinla islam kerimofni oriwetken bilen ix tugimeydu digen idi, zaten oyining bir tamida ozining ene xu seperide jamaetning aldida islam kerimof bilen bille kol sikixip turup quxken resimini esip koyughluk idi, yani islam kewrimofqi idi.

Bizning yurtimizda hem xundak bolsa idi, meyliti kim oltursa, amma bu hazirki milletning baxidiki ekilsiz mangkirtlar islam kerimoftek mustekillik élan kilix u yakta tursun, hergizmu mustekillik arzu kilmaydu, xuning uqun biz qet eldiki uyghur milletqiliri yurtimizdiki bu mangkirtlarning hemmisini bir tayakta haydap hain deymiz, we ularning her yerde olturulixini dinen jaiz deymiz.we biz bu hokmimizde heklikbiz.elbette ehmetjan osman ependige ohxax demokratqilar kandak oylaydu u ularning ixi, 04-06-2004 kunidiki erkin asiye radyosida ehmetjan osman ependining : orkex dewlet hitayni koligha alsa, hitaygha demokratsiye elip kelse, yurtimizghimu hekiki aptonomiye berse, bizmu yurtimizda erkin halda demokratik partiye kursak, saylamda biz utup qiksak, digenge ohxax asmandiki ghazning xorpisigha nan qilap yeydighan gep-sozlirini anglap kulup ketken idim. Halbuki biz bilidighan kizil we kara hitaylar hergizmu ehmetjan osman ependi oylighandek ehmek emes idi. Eslide ehmek xundak hiyallarni kilghan we hiq tep tartmay erkin asiye radyosida sozligen ehmetjan osman ependining ozi idi. Kurbanlik koygha erkinlik berseng,kurbanlik kilixtin mehrum kalisen, sen uqun eng mukeddes bolghan kurbanlik kilix wezipengni otex uqun koygha hergizmu erkinlik berip uni koyup bermey, uni boghuzlap olturixing xert, buni bu zalim hitay milliti biliglik, ehmetjan osman bilmigen bilen. Halbuki biz uyghur milliti bu zalim hitaylarning aldida kurbanlik koydinmu better, yani kixning senjusen soghighida soyup yep issinidighan it, ehwal bundak iken hitaylar bizni soyup yimey erkinlik berse ozliri tonglap kalmamdu,? Buning peket birla qaresi bar,u bolsimu hitaylar bizni soyup yep tugetip bolghiqilik, bizmu ularni qixlep yep olturup tugutup boluximiz kerek,

Safahan hajim her ketim, uyghur millitining mustekil bolalmaslighining bax sebebqisini stalin deytti, her ketimda kuxkurtup kolimizgha kural berip ix qengigha qikkanda kuxkungha olturuwalidu deytti,we hetta xu stalinning sebebidin jik helkimiz kirilip ketti deytti,toghra idi,1945-yili yazda lutpullah mutellip we baxkilar aksuda olturulgende Safahan hajim aksuda iken : lutpullah mutellip we bilal ezizi, mewlanjan, muniriddin mehsum bular bu inkilapning otini aksuda mening oyumde tutaxturghan idi digen idi,putun hitaylar aksu yengi xeherge kiriwelip, korxawda kalghanda hitaylar kolida tutup turghan baxta lutpulla mutellip baxlik 400 qe musulmanni kandak kilimiz, oltursek ok awazida sepilning iqidiki oz hitay helkimiz urkup ketidu, eng yahxisi bularni bir-birlep jadugha basaylik digen iken, hetta diyixlerge karighanda kesilgen baxlar jadudin quxup bezi baxlar pir-pir pekiraymix, beziliri ding-ding sekreymix ,iqidin aran bir kixi sak kalghan iken.mana muxundak wehxi hitaylar idi dep Bergen idi, buni demokratqilar okusun,biz mustekilqiler gunahkarmu,? Yaki hitaylarmu,?

Safahan hajim yene kasimjan kemberi muzarttin quxup aksuni yette kun korxidi, ahiri hitaygha tegmey bay tereplerge qekinip ketti,zaten kandak keqip kutilimizkin dep yurekzade bolup turghan sepil iqide korxawda kalghan hitaylar, bu ixni korup yengi xeher sepilining kexker derwazisi tereptin taxkirigha qikip, putun yurt ehlini kirip-kiriwetti dep Bergen idi, elbette bu wekelikler safahan hajimning oz kozi bilen korgenliri iken kanqilik toghra testik kilalmaymiz.Safahan hajim manggha mewlanjanmu,? Yaki munireddin mehsummu hazir esimdin qikip kaliptu, dadisining atuxluk ikenligini, anisining almutilik ikenligini ,stalinning uni xu yaxlarni kontrol kilix uqun xularning yanigha koyghanlighini eytip Bergen idi.

Safahan hajim bir ketim manggha mandak bir wekelikni hikaye kilip Bergen idi. Tehminen 1959-yilni 1960-yilgha baghlighan yili kix ayliri bolsa kerek, teywendin teywen hokumeting buyrighi bilen,esli kumulluk tarihi kitaplardiki yolwas tenjang deydighan milli munapik mekkige umrege kelgen iken.xu kelixide yolwas yenida teywen hokumetining maliyesidin 80 ming amerika dollari alghaq kelip bu yerdiki kembighel wijdansiz uyghur we tungganlargha tarkatkan iken, xundak digen idi safahan manggha : bir kuni namaz digerdin keyinki wakit idi, men joderiyediki dukanimda olturattim, riyadda turidighan osmanjan hajim yenimgha keldi, manggha safahan aka, bugun men yolwasning yanigha bardim, pul tarkitiwatkan iken, karisam sultan damollammu bir aile on kixilik 4000 amerika dollari aldi, buni korup menmu bex kixilik 2000 dollar aldim kandak deyla didi.men osman hajim eger almay turup yenimgha kelgen bolsiliri idi, men silige almisila deyttim endi elip bopla boptu ALLAH KERIM didim,digen idi. Arkidin ulapla yene,: andin udulimdiki dukandiki kexkerlik tursunajim dukanini yengi eqip turatti. Men tursunajim kelsile dep dukangha qakirdim, yenimgha kelip bugun bolghan ixlarni manggha eytip beriwatatti.: barsam yolwas bar iken pul tarkitiwetiptu, men almidim zaten ozumning ozumge yetidu,baxkilar aldi, men yolwastin : hajim sili heli bir nersilerni bilila, eytip baksila yurtimiz kaqan azat bolidu,? Biz kaqan yurtimizgha kaytip ketimiz disem. : keler yili teywen hokumeti kizil hitay bilen uruxidu, teywen kizil hitayni qokum koghlap qikirip yurtni kolgha alidu didi, dep turatti sol tereptin abdulkadir ibrahim tohta hoja yenida texkilatidiki on ikki kixisi bilen bille keldi, [ [texkilat emes, eslide daim bille yuruydighan mekkidiki milletqi uyghurlardin on ikki kixi bolsa kerek,] ] dukanimdiki tursunajimni korupla ,abdulkadir ibrahim tohta hoja warkirap turup, hey tursunajim digen milli muanpik, hain ,sen kandaksige ALLAH tin korkmay, bu haram pulni alisen dep warkiridi,tursunajim korkkinidin abdulkadirhajim men pul almidim dep yalwuruxka baxlidi, mening aqqighim kelip yenigha berip abdulkadir hajimning beligidin qing tutiwaldim ,abdulkadir hajim silkinip bakti amma men hiq koyuwetmey turup sili dep baksila pu pulni alghanning kuranda hukmi nime disem ,abdulkadir ibrahim tohta hoja : bu haram pulni alghanning kuranda hukmi ; KAPIR didi, andak bolsa ozlirining ustazliri sultan damollam alsa hukmi nime didim ,turup ketip sili nime dimekqi bolila didi, men yak sili dep baksila zadi ustazliri bu pulni alsa uning hukmi nime dep turiwaldim andin abdulkadirajim tatirip ketti, men abdulkadir ibrahim tohta hojagha sultan damollaliri bu puldin 4000 dollar aliptu didim jan-pani qikip ketti we xu uyerdin ittik mengip ketti, keyin anglisam xu mangghiniqe taifka qikip ustazi sultan damollining oyige keqide beriptu,sultan damollining derwazisini tax bilen DANG,DANG,DANG,kilip kattik uruptu,bu derije yuzluk,damolla bir kixining derwazisini hiq eymenmey bu keqide kelip bundak kattik urghanlighigha ghezep aqqighi kelgen sultan damolla ,oyning iqidin warkirap turup,kaysi kapir bu ixikimni urghan deptu, buninggha badulkadir ibrahim tohta hoja talada warkirap turup,: sen sultan damolla digen kapir deptu we sultan damolla ixikni aqsa ,abdulkadir ibrahim tohta hoja ustazi sultan damollini kapirdin-kapirgha tillaptu, sen nimixke bu haram pulni alisen dep ,dep bu hikayeni eytip Bergen idi.

Sultan damolla esli ozbekistanning hojend digen yeridin ,yurtida okup yetixken katta wahabi alimi iken. Bir diyixlerge karighanda Lenin kelgende kommunistlarning terepini elip petiwa Bergen iken, men bu gepke anqe ixenmeymen ,amma menbe ixenqilik yerdin idi,keyinqe yurtidin kaqip bizning yurtimiz ghuljigha qikkan iken,u yerdin Pakistan arkilik hindistangha qikkan iken, men bir ketim abdulkadir ibrahimning kolida mana bu sultan damolla yazghan xeirni okughan idim.esimde kalixiqe yurttin keqip qikkiqe hem seperlirining uninggha kilghan eziyetlirige karitip yazghan iken, mundak bir misrasi esimde kaliptu,

HOTENLIKTUR,ENJANLIKTUR OL EWLADI ZANILAR.

Yani bille qikkan yol seperide uninggha eziyet kilghanlarni ,: bu haramdin bolghanlar hotenlik we enjanliklar idi , digenlik bolidu, mana nuxundak alim we ehlaksiz kixi iken, amma bu kixining mesjid-el-haramdiki deris halkilirida baxta abdulkadir ibrahim tohta hoja , xerki Turkistan islam jumhuriyetining sabik dewlet mudapiye ministiri SULTANBEG we baxka erepler olturar iken, mana bu deris halkilirida bille deris anglighan kixilerdin bir munqisi keyinqe jik katta kixiler bolghan iken, meselen baxta dunya islam birligining 1- sekirtari muhemmed herkanigha ohxax, hetta padixah abdulaziz sultan damolligha jik hormet korsiter iken, sultan damolla padixah abdulazizning yenigha hasisini tokulditip kirip ketiriweridikentuk. Islam dinining wahabi ekidisige ait yazghan jik kitapliri mewjuttur. Hetta keyinki kunlergiqilik suudi erebistanning her yerliridin wahabi erep din alimliri sultanbegning hayati we kitaplirini bilix uqun ,abdulkadir ibrahim tohta hojani izdep keletti. Uyghur hatunidin neqqe oghul,neqqe kiz ewladliri bar, qong kizi hazirki artux tekkisining naziri abdulaziz abdurrehim karining hatunidur, balaliri amerikada okughan katta hizmetlerde,

Safahan hajim yene ozining hitaygha barghan seperidiki wekeliklerni sozlep mundak digen idi,1947-yili men nenjingge barghanda kimligimni yokitiwaldim, keyin teywenge keqip ketken abdulla timen nenjingda iken,xu kixige disem meni baxlap bir katta hitayning kexigha elip kirdi, u hitay Abdullah timenge jik hormet bildirip tazim kilip ketti,eslide Abdullah timen jiang jie shi ning yenigha biwasite kiralaydighan yekin kixisi iken, heliki hitay derhal yung kelem bilen bir parqe yol heti yezip berdi, Abdullah timen bu hetni okup heyran bolup, : MUXU HITAYLARNI EKILLIK DEP BILIP,EHMEK ETIP BOZEK KILMIGHAN ADEMNING OZI EHMEK, dep , “ bu hitay silini ZI JI REN dep yezip beriptu,mana muxundak ehmek bu hek, bu gep digen katta gep, silini jiang jie shi ning eng yekin kixisi deydu, halbuki sili yolheti isteyla ” digen idi,keyinqe biz ming teke arkilik pakistangha mangghanda yolda qigrada bir hitay ofetseri bizni tosiwaldi, biz 60 qe aile iduk, men u ofitserge xu hetni korsetsem, heyran bolup, manggha jik hormet korsitip bizni yolgha selip koygha idi,men xu yerde her bir kixidin xu hitaygha bex ser kumux yighip berdim bizni tosmay mangdurghinigha, bolmisa jik kixilerni mangghuzmay tosiwalghan idi, mening xu hetim jik es katti, hetta men henen zheng zhouda bir dengge quxken idim xu dengning igisi keri hitay manba bu hitay ofetserining qong dadisi bolar iken, dep bergen idi.bu geptin melum boluxiqe hitay bu kixini mehsus jasuslukka koymakqi iken,yaki koyghan iken, amma yurttin keqip qikiwelip u kanhor hiyanetlerdin kutulup kalghan iken.




IHTIYARI MUHBIR : MEKKE