PDA

View Full Version : Millitimiz Axirqi Nepisini Éliwatidu!



Unregistered
26-02-06, 23:01
"Millitimiz Axirqi Nepisini Éliwatidu!" bu maqale www.freasturkistan.org tor betide.

eslide
27-02-06, 00:44
Millitimiz Axirqi Nepisini Éliwatidu!



2000- yili tajawuzchi xitaylar öz wetinimizde öz tilimizni istimaldin qaldurushning birinchi qedimi bolghan, aliy mekteplerde Uyghur tili ishletmeslikni élan qilghanidi. Bu kéchiktürüp ijra qilinidighan ölüm jazasining huli idi. Arqidinla atalmish »qosh tilliq maarip«sepsetisi qepezdin chiqirildi. Yéqindin buyan bu xil til tajawuzini yeslidin bashlashtek bishemlerche niyetlirini ashkare otturigha qoyushmaqta.

Atalmish Aptonom Rayonning bash hökümdari Wang Léchüen xitayning: “qosh tilliq maarip 100 yilliq pilan” dégini bolsa ene shu ölüm jazasining axirqi hel qilghuch chéki heqqidiki élandur.

Tilimiz aliy mekteplerde emeldin qaldurulghandila, men bu bir bashlinish, buning axiri pütün jemiyetning hemme saheside istimaldin qaldurush bilen netijilinidu, dégen idim we mesilining texirsiz jiddiylikini qérindashlargha uxturush mexsidide, bu témini »millitimiz ölümge höküm qilindi« dégen mawzuda yourutushqa tirishqan idim. Shundin kéyin satira tili bilen »Uyghurlarning nesli qurutilidighan boldi!” dégen mawzuda bir filyetonmu yaghanidim. Nahayiti epsuski, bu heqtiki chöchüsh, oyghunush, heyran qalarliq derijide töwen yaki tamamen yoq. Bu heqte ne bes munazire, ne qarshiliq paaliyetliri, ne eqilge muwapiq tirkishish, jan talishish pilan ـ lahiyeleri otturigha qoyulmidi. Héchqandaq tedbir, hetta eqelliy qarshiliq rohimu ipadilimigen bu milletning kelgüsi néme bolar? bularni oylisa kishini sür basidu.

Atalmish Aptonom Rayonning qorchaq muawin reisi »qosh tilliq maarip« ning ewzelliki heqqide toxtalghanda »Tungganlar Xitayche sözleydu, Uyghurlarmu Xitayche sözleydighan bolup ketse néme boptu« deptu. Qalghanlirimizmu undaq démeydighanduq? Uyghur bolup yashash, Tunggan'gha aylinip yashash, yaki Xitayning özi bop kétishning perqi yoq bolghan eng töwen hayatliq telipidiki, awu muawin reistek ésheklerge elwette héchgep emes, hetta chochqigha aylinip ketken teqdirdimu peqet yashisila bolidu, toq yashisa, qénip yunda ichelisila yashighanliq bolidu, elwette! Qalghanlarmu shundaqmu? Emise némishke bu mesile heqqide bash qaturmaymiz?

Beziler millet yoqalmaydu! Dep késip éytidu. Bu bek chirayliq gep, Ümidwarliqni ipadileydighan qehrimanane gep. Emma konkirt shertlerge qaraldimu? Milleting yoqalmasliqi heqqidiki laplar peqet abistrakit arzu, emma bügünki réalliqimizda buning héchqandaq konkirét asasi yoq. Arzu haman shérin, réalliq haman rehimsiz.

Orta Asiyada, Türkiyede, Seudi Erebistanda Uyghurlar yashaydu )gherp döletliridikiler yéngi bolghachqa ular heqqide toxtulushning orni yoq), ularning ehwali qandaq? Aldinqi ewladi Uyghur süpitide hayatini axirlashturdi yaki axirlashturiwatidu; shu yerde tughulghanlar alliqachan milliy tilini bilmeydighan, milliy kimlikini unutqan, hetta milliy kimlikidin ténishqa mayil bir ewlad bolup chiqti, chiqiwatidu we chiqidu. Chünki ularning shu dölettiki asasiy ahale bilen bolghan nopus nisbiti, hayatning herqaysi saheliride ishlitidighan til, hakimiyetning herqaysi qatlamlirida hakim tilning tekitlinishi, telep qilinishi we bilinmes bir shekilde bolsimu bir xil qistash,... tedrijiy yosunda ene shundaq yoqulushqa élip keldi. Gerche Orta Asiyadiki ehwal bir az yaxshidek, téxi hazirmu tughuliwatqan balilarning Uyghurche tili chiqiwatqini )Qazaqistan we Qirghizistanning birqisim rayonlirida( hergizmu asasiy éqim emes.

Ötken esirning 20 - yillirida Perghane wadisida bir milyondin artuq Uyghurning yashighanliqi, Enjan shehridila birnechche Uyghur ottura mektiwining, dirama ـ tiyatirining bolghanliqini eslep, bügünki ehwalgha sélishtursaq, némining asasiy éqim ikenlikini köriwélishimiz tes emes: bügün bu yerlerde birer Uyghur mektiwini tapqili bolamdu? 40 ـ yillarghichimu Tashkentte Uyghur tilida metbuatlar baridi, zhurnallar neshir qilinatti, bügün buni tesewwur qilish mümkinmu? Özbikistanning bir wilayiti bolghan Qeshqer Derya Wilayitidiki ahale asasen Uyghurlar idi, bügün ularning pasportigha qarang, némikin. Hetta resmiy metbuatlar »Qeshqer Derya« dégen yer ismini gherezlik türde burmilap, tedrijiy halda »Qashqa Derya« dep omumlashturmaqta. Emma shu yerliklerning hemmisi bu isimni »Qeshqer Derya« dep ataydu.

Qazaqistanda burundin mewjut bolghan Uyghurlargha ait ilim ـ medeniyet muesseselirining musteqilliqtin kéyin kichiklitilishi yaki asasen emeldin qaldurilishi, Uyghurche »yéngi hayat géziti«ning Xitayning telipi ijabi taqilishi, bir milyondin artuq bolghan Uyghur nopusining külkilik derijide az körsitilishi qatarliqlarmu mushu omumiy éqimni körsitidighan eynektur. Bügünki Xitay we Orta Asiya Jumhuriyetlirining munasiwet yéqinliqimu, bu mewjutluqni kündin ـ kün'ge yoq qilidighan küchlük bir amil bolup turmaqta.

Yoqarqi barliq misallar bügünki weten ichi weziyitimizge sélishturush üchün bérildi. Bu sélishturma nuqtiliri shulardin ibaret: nopus nisbiti, hakimiyetning ashkare yoshurun bésimi – hayatning teqezzasi: yashash üchün shu döletning tilini üginishke mejbur bolush,... qatarliqlar. Emdi öz wetinimizge kelsek, u yerdiki hayatliq sharaitimiz, yoqurida misal qilin'ghan chet döletlerdin perqsiz, yeni, qarimaqqa öz yurtimizdek qilghini bilen, yenila öz yurtimizda musapir, hoquqsiz, tilimizning hakimiyet tili hésaplanmaydighanliqi, nopus nisbitidiki qorqunuchluq perq qatarliq tashqiy mewjutluq shertlirimizning hemmisi ashu Uyghurlar yashaydighan chet memliketler bilen oxshash bolsa, Xitayning tajawuzchi ikenliki, ishtahasining herqandaq bir kona ـ yéngi jahan'girdinmu éship chüshidighanliqi, wehshiylikte tengdishining yoqliqi, zorlash métodining qebihliki, yérimizni özining qiliwélishqa bolghan jiddiy ihtiyaj qatarliq amillar bashqa memliketlerge qarighanda artuq bolup, hetta, Qazaqistandiki Uyghurlar milliy kimlikidin yoqulushtin burunraq, Sherqiy Türkistanda yoqulup bolishi choqum.

Yoqurida tilgha élin'ghanlar mewjutluqtin qélishimizdiki tashqiy shertler yaki maddiy shertler bolup, mewjutluq üchün némilerning kéreklikinimu shuningdin köriwalghili bolidu: milliy mewjudiyetning eng mohim we belki birdin bir maddiy sherti – musteqil döliti bolushtur.

Tilning yoqulishi – milletning yoqulishi hésaplinamdu?

Elwette. Biz dunyagha, tarixning betlirige qaraydighan bolsaq, tildin ayrilip milletning mewjut bolmaydighanliqini ochuq köreleymiz.

Bügün Latin Amérikisidiki döletler asasen Ispanche we qalghini Portugalche sözlishidu. Yeni, 37 milyon nopusluq Ispaniyening téshida yene 350 milyon insan Ispan tili ishlitidu; 12 milyon nopusluq Portugaliye sirtida 190 milyon insan Portugalche sözlishidu. Bularning hemmisi shu döletlerdin köchüp barghanlarmu? Ashu qatnash qolaysiz dewirlerde emes, bügünki kündimu bunchilik ademning köchüshi asan emes; emeliyette bular mustemlikichiler teripidin assimilatsiye qiliwétilgen yerlik nopusnimu öz ichige alidu. Tebiiyki, Yawropaliq bolmighanlarning qéni asasiy orunda turidu. Shunga, Latin Amérikisidiki Ispanlar, Portugallar Yawropaliqlargha oxshimaydu: qarachach, térisimu aq emes, bughday öng yaki qara. Emma ular tili Ispanche\ Portugalche bolghini üchün özlirini Ispan, Portugal déyishidu. Tilning birlikidin tebiiy shekillinidighan hisiyat birliki, medeniyet birliki, istétik ölchemliridiki ortaqliq, tedrijiy halda assimilatsiye bolghuchi millet ezalirida assimilatsiye qilghuchining kimlikini méningsimek ornigha ötidu.

Xitaylarning közlewatqinimu del ene shu. Chünki, Uyghur jemetidin bolghan Erepleshken bir kishi, yaki bügünki künde Enjanda yashawatqan Uyghur ewladi Sherqiy Türkistan mesilisige héch qiziqmaydu; insan gerche özlirining tarixiy kélip chiqishlirini asan untup qalmisimu, lékin, özi yashawatqan zamandiki mewjudiyiti néme bolsa, shuninggha bolghan söygüsi hemmidin üstün bolidu. Undaq bolmaydighan bolsa, bügünki Wén'girlar, Finlar,... biz bilen bolghan yiltizdashliqidin Sherqiy Türkistan üchün jan atmaytimu? Özbikistandiki Uyghurlarning jemetidin kelgen yéngi »Özbikler« özlirining kélip chiqishini untup qalghidek uzaq zaman ötmigen, emdila bir ewlad ötken yaki téxi toluq ötmigen bolishigha qarimay, bundaq bir eslige köyüsh, yiltizigha tartishish xahishi ipadilimeywatqinini körüp turiwatimiz. Mana bu réalliqni Xitaylar tetqiq qilmidi emes, shuning üchünmu ular, milliy tilni yoqutush arqiliq, illiy kimlikimizni özgertish nishanini ishqa ashurmaqchi!

Ughurlarning yoqulishi tarixiy muqerrerlikmu?

Bir milletning musteqil döliti bolmisa uning yoqulishi muqerrer! peqet qaldi ish waqit mesilisi: ya baldur ya kéyin; emma axirqi netije birla, u bolsimu yoqulush! Bir Firansuz Rus döliti ichide yashisa muqerrer Rusqa aylinip kétidu; uning Firansuz bolup turishining sherti mutleq bir Firansiye döliti; bir Türkning mewjutliqining shertimu bir Türkiyening bolishi!

Eger bu nuqta chetke qéqilmaydighan bolsa, yene bügünki dunyaning tereqqiyat menzili shundaqki, iqtisadiy riqabetning keskinliki, qatnash wasitilirining tézlishishi, dunyaning »kichiklep kétiwatqanliqi«din ibaret bu mewjut emeliyet, bezi küchlük döletlerning tilini dölet halqip hakim til ornigha chiqiriwatidu; yeni, küchlük döletlerning tili dölet halqip, assimilatsiye hujumi qilidighan bir weziyette yashawatimiz. Hetta bundaq tillarni assimilatsiye bolghuchilar »köngül rizaliqi« bilen özliri istep üginish qizghinliqi kötürülmekte. Mushundaq bir weziyette, döliti bolmighan, yeni milliy mewjutluqning eng mohim maddiy shertidin mehrum bolghan milletning, uning üstige bir tajawuzchining tömür tapini astidiki bir milletning mewjudiyiti heqqidiki xiyallar ötüp ketken otupiye bolsa kérek.

Milliy yoqulishimizgha muwapiq tupraq weten ichidimu, weten sirti – qérindash qoshna ellerdimu Xitayning mexsidige xop chüshkendin bashqa, özimizdiki milliy mewjutluqning ichkiy shertlirimu Xitaylargha ong kélidighan halette turmaqta: teshkillik qarshiliq, istixiyilik qarshiliq, yoqulushqa tirejesh rohi bolmighandin tashqiri, eng ulugh bilermenlirimizmu bizge yüzlen'gen xeterning derijisini toghra mölcherlep baqmidi we shuning üchünmu bu heqtiki hazirliq, chare tedbir, izdinish … lardin söz échish mümkin emes. Xeterning derijisini toghra tonumay turup, uninggha layiq qarshiliq rohi shekillenmeydu! Xitayning atom bombisi u qeder qorqunuchluq emes idi, emma bu yoqutush siyasiti nechche hesse xeterlik we qorqunuchluq!