PDA

View Full Version : Gherb alimi uyghurlarning xaraktérini tenqit qildi,



Unregistered
28-06-11, 21:17
Gherb alimi uyghurlarning xaraktérini tenqit qildi,


L.É.Högbériy


Eskertish:xaraktérimizdiki yiterszliklerni bayqap ,körsitip birishni .Türk alimliri desliwide,uyghur alimliri 20-esrning awwaliqi bishda,yingi dewrde bolsa, 90-yillardiki ziyaliylirimiz bashlap birishken,emma tenqit qobul qilalmaydighan ‹‹xaraktirimiz ››özimizning mukemmellikini stigen yazghuchilirimizni közge ilmasliqqa seweb boldi.Xuddi kemchilikimizni tilgha alsaq ,kemchilikimiz barghansri köpiyip kitidighandek xata qarashta bolup,eksiche hel qilish charisi ustide izdenmiduq,biraw körsitidu,yene bir biraw amal tapidu.Eyibmizning tiximu köplukini bilishimiz kirek,‹‹hemmige choqum birdin birdin tuzutup yuzlineleymen›› digen roh bilen mu’amile qilishmz kirek.Kiselni yoshursang ölüm ashkara-digen gep bar,özining kemchilikidin qorqush uniwirsal kiselliki-erzimes ,addi ghelbge meptun bolup,mahiyetlik ajizliqni körmey gumran bolush-bizni yalmiyalmighay.Elwette xeqning bahasi öz qimmitimizni ölcheshtiki mizan emes,shundaqla xataliqtin xaliymu emes,
Shiwétchidin tiwish terjimisi
Menbe: tiwish blogi
Retligüchi:tarim mes’ul tehriri.

Uyghur millitining kélip chiqish menbesi we hazirqi qurulmisigha nezer salidighan bolsaq, köp menbelik, özara birikken gewde bolup, herqaysi terkipler öz alahidilikini saqlap qalghan .Shunga bir pütün milletke tewe bolghan milliy xaraktérni mölcherlep chiqqili bolmaydu.Men peqet özüm küzetken birqanche nuqtilardin ularning milliy xaraktéri üstide izdinishqa tirishtim.

Islam dini ularning milliy xaraktérige nahayiti küchlük tesir körsetken bolup,telwilik, qarighularche ishinish idiyisi ularda nabut qilish rolini bekrek oynighan we insan tebi’itidiki barliq aktip we nkas qayturush xaraktérini nepisidin boghup, ularning wujudida esli bolushqa tégishlik tepekkür qilish, mushtaqliq,intilish qatarliq inkaslarni hichqandaq meptunliqi yaki qizghinliqi bolmighan, bir terep qilish qabiliyiti bolmighan bir mahiyetke aylandurup qoyghan.Bu allagha choqunush yolidiki özini atighan ot kebi qizghinliq ichidiki küresh bolmastin belki nahayiti qashang , chékidin ashqan sewrchan, qana’etchan bir xaraktér bolup, u hemmini bésip chüshken.Bu xil xaraktér ularning yürüsh-turushi we muhitida ipadilinip turidu.Uyghurlar arisida birer kishining öz qayghusini nahayiti chongqur ipadiligenlikini ,birer kishining yüz bergen tragédiyige nisbeten chöchügenlikini , birere kishining xushalliqqa uchrighanda öz memnunliqini köngül qétidin chiqirip ipadiliginini yaki, birersining yürikidin chiqirip qaqahlap külginini köp uchratqili bolmaydu.Öz jümlisidin bu xil hadisiler balilarghimu tesir qilghan bolup,ular kichikidinla shükri qilish idiyisi bilen terbiyilinidu.Ular herqanche zor xushalliq we bextke yoluqqandimu yenila öz xushalliqini köz bilen körün’gidekla ipadilep qoyidu hem bu xil héssiyat qisqila bir peyt dawam qilidu.Ular peqet allahla bay we kembeghellerni yaritishqa qadirdur, bendining qolidin uni özgertish kelmeydu dep qaraydu.Bu xuddi igisining burnidin chülük ötküzüp mangghan , igisi heddidin ziyade bésim salsimu zuwan sürelmigen haywanlarning herikitige oxshaydighan bolup, ularning allah yaratqan tili turupmu qarshiliq körsetküdek majali yoq idi.

Ular qarimaqqa din’gha tashqi körünüsh jehettinla étiqad qiliwatqandek qilatti.Bu bendiler özini qayrip qoyup, etraptiki kishilerge bolghan tesirni bekrek oylishatti.Ularning pakliq we napakliq heqqidiki qarashliri tolimu exmiqane idi.Mesilen, birersi 14 xil ayetni oqup bolghandin kéyin bezi suyuq tamaq qalduqlirinng chishliri arisigha kirip qalghinini bayqisa yaki birer tamche yéshi éqip ketsimu ,ular bu namazni buzdi dep bilip, bashqidin bashlap oquydu.U xil qa’idilerge xilapliq qilip qoyghan kishi chong aldamchi we yalghanchi bolup hisaplinidu.


Bu xil idiyiler ularda özini qurban qilishqa oxshash xaraktérni shekillendürgen bolup,bu xil xaraktérning keynide ular héchqandaq ishning tégi –tektini sürüshtürmeydighan, özlirining hoquq –menpe’etliri we mejburiyetliri üstide oylinishtin mustesna halda, peqet sirtqi körünüsh we adet bolup shekillen’gen ishlarghila ehmiyet béridighan bolup qalghan.Bu xuddi ularnng yer térish uslubigha oxshash.Ular üch chi chongqurluqta yer kolaydu, oxshash ölchemdiki yerge,oxshash miqdardiki uruq salidu. Bu xil usul ewlattin ewlatqa shu xil teriqide dawamliship kelgen , héchkimmu uninggha özgertish kirgüzüp islah qilish heqqide oylunup körmigen.

Bu xil islam dinidinmu halqighan jahil konsérwatizmliq ularning qan –qénigha ornap ketken bolup, hayatiy küchni öltürüp, barliq tetqiqat, izlinish, ilgirileshni cheklep qoyghan. Shuning bilen birge ularning kafirlargha qarshi idiyisimu ana süti bilen teng kirgen bolup,bu ularni bashqa milletlerdin öginish , qobul qilishqa tosqunluq qilghan.


Ular eger balilar bu xil qa’idilerge diqqetsizliktin emel qilalmay xataliq ötküzüp qoyghanda ularni“ burnungni yaki quliqingni késimen“ dep qorqitidu.Ular köpinche diniy eqide we jazalash métotliri arqiliq bala terbiyileydu.

Uyghurlarning yene bir xaraktér alahidiliki ularda rast gep qilish aditi kemchil.Balilar kichikidinla xataliqini tonushqa we ata-anilarning kechürishige érishishke ögitilmeydu.Ata-anilar bolsa, “ular téxi kichik, ish uqmaydu“depla mesilini hel qilidu.Peqet allagha bolghan du’a –talawetla barliq gunah, xataliqlarni yuyidu dep qaraydu. Oghri jinayet ötküziwatqan chéghida axirettiki jazadin qorqup:“allah, kechürgeysen gunahimni “dep warqirap turup , yene qol salidu.

Uyghurlardiki a’ile munasiwiti nahayiti qoyuq bolup, ata-anilar we balilar otturisidiki muhebbet we özara yardem bérish peziliti ularning eng ésil peziletliridin bolsa kérek.Ular qérindash we hemrahlirini chong köridu, méhmandarchiliqi heddidin ziyade küchlük.

Er –ayallar otturisidiki muhebbette ,muhebbet her ikkila tereptin ishench we hürmetni telep qilidighan bolup, qarimaqqa ularda peqet jinsiy tartish küchila özara ularni baghlap turghan asasiy küchtek qilatti.


Bu xil kishiler asan ghezeplinip asan achchiqi yanidighan kishiler idi.Ularda yene hali chongluq,qizziq qanliq, tersaliqmu köp uchraydighan bolup, ularda sewr-taqet kemchil idi.Körgen kishi ularning hayati mushundaq ötüp kétermu dep ularning kéyinki ömridin endishe qilip qalatti.


Ularning könglidikidek ishlar bolghanda, ular chirayliq we yasidaq gepler bilen maxtashqa nahayiti mahir kélidu.

Ularda yene wetenperwerliktin halqighan bir xil chüshinish tes héssiyat bolup, ular barliq islam dinigha étiqad qilidighan kishilerge we türklerge ajayip qiziqatti.Eger uyghurlardin birersi bashqa döletlerge bérip 40-50 yil yashisimu yenila özlirini u yurtta “yatlar“dep hésablaydu.Shunga bashqa dindikilerge qarshi qozghilang we jenglerde ular asanla sepke qoshulup yawlargha qarshi turalaydu.

Uyghurlar qorqunchaq, yüreksiz dadil emes hem ularda uyushturush iqtiqdari ajiz.Eger birige hoquq tégidighan bolsa, u derhalla rehim –shepqetsiz we bashqilarning haligha yetmeydighan ademge aylinidu.Ghelibe qilish üchün u choqum kül ichide kétiwatqan sazang qurtidek ömilep méngishi kérek idi. Baylar haman kembeghellerni aniy tapatti.Dewa –soraqlarda bolsa, qazi parini kim köp berse shuning gépini rast qilatti.Tesiri chong kishiler öz imtiyazigha tayinip, saxta guwahliqtin ötküchilerni yighalaytti.

Yawropaliqlarda xizmetkarlar xojayinning xeyr-saxawitige érishish üchün özining xojayin’gha bolghan sadiqliqini ish-herketliri arqiliq ipadileydu, hergizmu shu a’ilidiki öy haywanlirini özige köndürwalghanliqi bilen xojayinning mayilliqigha érishelmeydu. Uyghurlar arisida bolsa, xizmetkarlar ichide köz boyap, amal bar ishni az qilip, bashqa usullar bilen xojayinning mayilliqini qolgha keltürüshni oylaydighanlar köprek.

Bularda birer eswap toghrisida keshp qilish, yaxshilash üstide kalla qaturush mewjüt emes.Iqtisadiy, ijtima’iy yaki medeniyet témiliri üstide chongqurraq oylunush ehwalliri az uchraydu.Uyghurlar köridighan mutleq köp sandiki kitaplar erepche we parischidin terjime qilin’ghan bolup, din ,pal sélish we séhirgerlik témiliri bilenla cheklen’gen.

Ular yashawatqan muhitmu bostanliqlardin bashqa qalghini qumluq, changqaq yer, taqir taghlar bolup, ularning xaraktérimu shu teriqide hayatiy küchi ajiz bolup shekillinip qalghan bolushi mümkin.

Méning bu zémindiki pütkül musapemde, men yene shuni his qildimki , uyghurlar tebi’ettin hozurlinishni bilmemdu yaki xalimamdu,ularning etrapigha gül térip tebi’etke hösn qoshqinidin bashqa, men shu jeryanda birersining toxtap tebi’etning güzellikidin hozurlan’ghinini yaki tebi’ettin hozurlinish üchün on qedem mangghinini körüp baqmidim. Ularning yazgha telpünüshi _ kömürning derdidin qutulush üchün bolsa,küzge telpünüshi _mol hosul élish üchün , derex sayiside olturushi hozurlinish üchün emes, charchighanliqi üchün idi.

Yuqiridiki mezmunlar ichide aktip türdiki xaraktér alahidilikliri az bolup, köpinchisi passip türdiki xaraktér alahidilikliri.Bu peqet bir yawropaliqning küzitishidiki xaraktér alahidilikidur.


Tarim toridin
Saqlash

Unregistered
28-06-11, 21:28
Uyghurlarni tenqid qilghan atalmish«gherblik alim»gha tenqid ,
tarim agéntliqigha tenqid


Ablajan memtimin


Yéqinda «gherblik alim uyghurlarni tenqid qildi »dégen maqale herqaysi tor betliride qiziq téma bolup qaldi. Eng desliwide bu témini tarimi torida körgenidim. Shu chaghda témigha qarapla tolimu qiziqtim. Chünki "kishi özige’eynek bolalmaydu " ,bir millet üchün öz millet kishillirining kemchilikler heqqide oylinishi zörür bolupla qalmay belki ,dunyadiki ilghar milletler eqildarlirining semimiy opratsiyisimu hem muhim hésablinidu. Chünki öz millet kishilliri köpinche halda nurghun ijdima’iliqlar tüpeyli,pichaqni biligende sel éhtiyat bilen salsa ,emma bashqa millet kishilliri tolimu yüreklik we 3-noqtidin turup opratsiye qilishi mümkin .Uning üstige bu xil kishiler bir alim atalghan eqildar bolghinida ,u xildiki kishilerning omumi sapasi we alim atiliwatqanlarning bolushqa tégishlik exlaqini közde tutqanda ularning qarashlirigha nezerni aghdurup béqish tolimu muhim ish idi elwette.
Shundaq qilip témini achtim .Emma téma méni ajayip epsuslandrghan bilen birge yene gheziwimni qozghidi. Oqughansiri bu témining bir alim teripidin yézilghanliqidin guman qildim. Ishenmisingiz ,töwende bu témidiki ebga eyibleshlerge qarap baqayli!
Bu «alim» uyghurlarning édilogyisi heqqide pikir qilghinida ,ularni nahayiti telwe,qashang ,héchqandaq nersig intilishi bolmighan ,ya xoshalliq ya xapiliqni bilmeydighan,hemmige teqdir depla boysunidighan , haywan süpet qilip tenqid qilidu.Kishi bu qarashlarni oqughanda ghezeplinish bilen birge bu maqale uyghurlarning qaysi dewrning simwolidur ?..Dep so’al qoymay qalmaydu. Tarixta gherbliknimu heyran qaldurghan we medeniyet bilen teminligen sultan sutuq bughraxan zamani uyghur zamani emesmidi? Eksiyetchil zorawan hakimiyetlerge’izchil xenjer urghan sadir palwan ,siyt nochilar uyghur emesmidi? Yéqinqi zamanlardki tömür xelipe, xojinyiaz , abduxaliq uyghur ,memtili ependi ,abduqadri damollamlar uyghur emesmidi? Ejiba bu möhtiremlirimiz uyghur qénidin pewqul’ade chiqip qalghanlirimidu? Ularning keynide we asasida uyghur wijdani ,uyghur xelqining rast sözlük , heqperes , méhri muhebbetlik we eqilliq xususiyettiki asasi yoqmidu? Men buninggha ishenmeymen. Héch bolmighanda 700yilgha yéqin jahaliyette qalghan bir qewmni etrapliq tehlil we tetqiq qilmay turup , héchnimidin héchnime yoq tenqid qildim dep tillighan bundaq "alim"largha bes deymen we tükürimen. Bu xil alimlarni hem kökke kötürüp ,atalmish "millet opratsiyisi" heqqide gep satqan tor betlergimu we tor bet igilliriginimu nadanliqta eybleymen.
Emdi bu zatning keynidiki bayanlirini körüp baqayli!) qizil rengliki shu maqalidin üzünde(
Ular qarimaqqa din’gha tashqi körünüsh jehettinla étiqad qiliwatqandek qilatti.Bu bendiler özini qayrip qoyup, etraptiki kishilerge bolghan tesirni bekrek oylishatti.Ularning pakliq we napakliq heqqidiki qarashliri tolimu exmiqane idi.Mesilen, birersi 14 xil ayetni oqup bolghandin kéyin bezi suyuq tamaq qalduqlirinng chishliri arisigha kirip qalghinini bayqisa yaki birer tamche yéshi éqip ketsimu ,ular bu namazni buzdi dep bilip, bashqidin bashlap oquydu.U xil qa’idilerge xilapliq qilip qoyghan kishi chong aldamchi we yalghanchi bolup hisaplinidu.
Qarang ,mawu hamaqetlerche ,zeherxende sözlerge . Bu bir alimning ne alimki toghra eqididiki we exlaqtiki ilim igisiningmu aghzidin chiqidighan gep emes. Islam dini heqqide gep qilish üchün awal mushu dinni hörmet qilish we eng addi sawatqa ige bolush kérek. Féqih ilimida éghizda qalghan nuqutchilik yémeklikning yütülüp kétilishi namazni buzidu dep bar. Aq köngül xelqimizning qilghini xata emes. Bu hökümde "qudretlik ,tengdishi yoq allahqa cheksiz hörmet we iptixar bar. !" oylap baqayli : tengdishi yoq,keremlik ,hemmini yaratqan ,axirette so’al soraq qilidighan büyük allahning aldida turghanda ,pak ,pakiz ,pütün déqqet we xoshu bilen turmay ,nan xéshek chaynap lelenglep tursaq ,bu allahning süpitige mas qiliqmu?Bu musulmanning eqidisige mas qiliqmu? Halbuki awu alimning buni bilgichiliki barmidu? Bilmise némishqa köptürüp mesxire qilmaq bolidu. Bu yerge kelgende men bu’alimning muddi’asidin hem gumanlinishqa bashlidim.Yash heqqidiki bayanlirighighu qet’i ishenmidim.
Er –ayallar otturisidiki muhebbette ,muhebbet her ikkila tereptin ishench we hürmetni telep qilidighan bolup, qarimaqqa ularda peqet jinsiy tartish küchila özara ularni baghlap turghan asasiy küchtek qilatti.

Qéni bu telwe«alim»ning bu haqariti heqqidiki asasliri? U delil keltürelermu? Méningche uningda delilning suniqimu yoq ! nozugumning pakliq üchün jan bérishi ,7 qizning pakliq üchün jan bérishi , ularning yigitlirining hem öz meshughi üchün jan bérishlirini bu tentek alim bilemdighandu yaki qesten bilmeslikke séliwilip ,uyghurlarni peqet shehwetni qandurushni bilidighan haywan dep haqaretlewatamdighandu?
Ularda yene wetenperwerliktin halqighan bir xil chüshinish tes héssiyat bolup, ular barliq islam dinigha étiqad qilidighan kishilerge we türklerge ajayip qiziqatti.Eger uyghurlardin birersi bashqa döletlerge bérip 40-50 yil yashisimu yenila özlirini u yurtta “yatlar“dep hésablaydu.Shunga bashqa dindikilerge qarshi qozghilang we jenglerde ular asanla sepke qoshulup yawlargha qarshi turalaydu.
Mawu qurlarni oqughanda ,kishi mawu «alim»uyghurlarni meqsetlik haqaret qilish üchünla yazghan oxshaydu dep qalidu kishi. Chünki bu qurlarda héchbir logikigha chüshidighan mentiqiliq mezmun yoq. Qiziq ish ,uyghurlarda wetenperwerlikke oxshimaydighan ,chüshinish tes bolghan bir héssiyat barmish - bu héssiyatning delili "bashqa döletlerge bérip qalghan uyghurlar u jayda 40-50yil yashisimu yenila özlirini u yurtta yat hésablaydighinimish" towa, mushuning özila uyghurlarning wetenperwerlikining yéterlik delili emesmu? Kallisi jayidimidu ya ,dep qalidu mawuni kishi.
Hemmini yézip bolush hajet emes ,xalighanlar maqalining axirigh bérilgen ulinishtin esli tenqidni körüp baqsun ,biz’axirida kishini meqsetlik haqaret qilghan mawu alimning töwendiki üzündillirini körüp baqayli:
Méning bu zémindiki pütkül musapemde, men yene shuni his qildimki , uyghurlar tebi’ettin hozurlinishni bilmemdu yaki xalimamdu,ularning etrapigha gül térip tebi’etke hösn qoshqinidin bashqa, men shu jeryanda birersining toxtap tebi’etning güzellikidin hozurlan’ghinini yaki tebi’ettin hozurlinish üchün on qedem mangghinini körüp baqmidim. Ularning yazgha telpünüshi _ kömürning derdidin qutulush üchün bolsa,küzge telpünüshi _mol hosul élish üchün , derex sayiside olturushi hozurlinish üchün emes, charchighanliqi üchün idi.
Towa ,tebi’ettin hozurlinishni bilmigen kishi gülni térip néme qilsun?
Jénini aran béqiwatqan , birde mushundaq yawropaliq atalmish zeherxende "alim"ning tiligha ,birde jahan’girlikning zulimigha ,birde batil din tarqatquchililarning éziqturishigha ,birde yéqin xoshnilarning parakendichilikige yene birde munapiq kézendilerning we eksiyetchi küchlerning nadan qalduriishigha uchrap ,shorpishane boliwatqan bir milletning, ziyade héssiyatchanliqtin burnigha yep kéliwatqan bir milletning öz hozurini ,ahuzari yaki xoshalliqini anche munche qelbige yoshurghinining neri xata? Ular yirtiq kéyimler bilen étizlarda orma orup yer aghdurup bir künlük ishini tügetkinide halal emgikidin söyünüp "uh..."dep tiniq alghan bichare déhqanning mengzidiki ,qelbidiki xoshalliqni körüshke ajiz . Ular balalargha ,zalimlargha pisent qilmay ,öltürülüsh xewpige hem pisent qilmay güs güs dessep meydan’gha chiqip heq gepni dep bolup ,zalimlargha xenjerdek tikilgen közlerdiki jasaret we palwanliqni körüshke ajiz . Hem eshu deqiqide ölümge élip bérilghinida ayali ayalliqi tüpeyli érige chidimay yighlap towlighinida ,keynige qarap miyighida xatirjem külüp qoyghinidiki qehrimanliqni körüshke ajiz. Ular yette qizning yar léwide talay namertlerni yer chishlitip axirida yangraq awaz bilen bille qiyadin sekrigendiki zil zilini we pak ippetni körüshke ajiz. Ular nozugum qumushluqlarda mökünüp yürginide ,zalimlar bilen yekmu yek élishqinidiki muhebbetni ,pak wijdanni körüshke ajiz. Ular abduqadri damollam ,memtili ependilerni chet yurtlardiki me’ishetni tashlap yurtigha dadil qorqmas qedemleri bilen qedem tashlighinidiki pak eqidini we jasaretni körüshke amalsiz. Ular mehmud sijang memtili ependige "yaxshisi men yolingizni qilay ,bir mezgil qéchip özingizni daldigha éling ..."dep köyün’ginide ,"yaq ,men ketmeymen..."dep choqan towlighandiki mes’uliyetchanliq we zalimlargha bolghan ghezep nepretni körüshke ajiz. Ular abduxaliq uyghur jadugha bésilghanda ikki xil tilda towlighan sho’aridiki heqiqi uyghurluqni körüshke amalsiz. Shundaq ular bularni körüshke ajiz ,amalsiz ,chünki ularning bu tenqidide semimiyet yoq ,ilmiylik yoq , muhebbet yoq peqet yaman gherez we öchmenlik bar peqet.
Men buni sezgech , bu "alim"zadi qandaq alimdu rast alimmidu yaki ? Dep izdinish élip bardim. Netijidide kéyniche asasliqi tarimi toridin tarqalghan bu maqalining axiridiki yene bir menbe tiwish bilogini izdeshke toghra keldi. Gogildin tiwish dep yazsam bilogbas supisigha qurulghan bu bilogni chiqirip berdi. Aldirap mushu maqalini izdidim .Chünki xiyalimda mushu esli menbe bolsa ,bu alimgha munasiwetlik uchur chiqip qalsa ejep emes dep oylidim. Chünki maqalida peqet ikkila menbe qaldurulghach bu eng axirqi yip uchi idi.
Heqiqet axiri ashkara boldi:
Tiwish toridiki esli birinji menbe: http://tiwish.Blogbus.Com/logs/39166843.Html
Tarimi toridiki burmilan’ghan ikkinji menbe: http://www.Tarimi.Com/383.Aspx
Esli birdinbir menbe bolghan tiwish bilogida bu maqale peqet qisqiche paydilinish yosunida «uyghurlarning milli xaraktiri» dégen mawzuda bérilgen bolup ,terjiman tolimu mes’uliiyetchanliq bilen gherblik bu kishi heqqide mundaq melumat bergen:
----
Uyghurlarning milliy xaraktéri
L.É.Högbériy
( l.É.Högbériy_shiwétsiyilik missiyonér.U shinjanggha ilgir-axir üch qétim kelgen bolup, tunji qétim1894-1900-yilghiche , ikkinji qétim 1903-1909- yilghiche,axirqi qétim 1911-1916-yilghiche turghan.U yene rosiye, iranlardimu missiyonirliq salahiyiti bilen uzun mezgil turghan.—terjimandin)
‏-‏-‏-
Démek esli menbede héchqachan mawu qapaq kalla ,rezil din tarqatquchi misiyonérni alim démigen . Özlük we kimlikni oqughanlar shiwit misiyonérlirining epti beshirisini we abduqadir damollam qatarliq bir bölüklerning ulargha janni alqan’gha ep qoyup qandaq köreshlerni qilghanliqini obdan bilse kérek. Halbuki abduqadri damollidek büyük ellamimizge qilin’ghan nomussizlarche qest we qetlita’amda ,mushu misisyonérlarning rezil qoli barliqinii hem bilse kérek.
Halbuki tarimi toridiki bir qisim qilche xijil bolmaydighan nadan tehrirler - mushu öz péti élan qilsimu bolidighan adettiki bir maqalining aptorini "bir din tarqatquchidin - alimliqqa östürüp uyghur tor abontlirigha dawrang qilghan. Netijide aq qarini derru perq qilalmaydighan nurghun tordashlar bu maqalidin zeherlen’gen. Nahayiti éniqki wetenperwer - wetensizlikke qoyuwatqan düshmenlerni tillap maqale yazidu. Chünki uning söygüsi shuni qilishqa ündeydu. Milletperwer bolsa - milliti yoluqawatqan ré’al kirzisler heqqide semimiy maqale yollaydu . Chünki unimu söygüsi shuninggha yétekleydu. Emma bir misis’onirchu? Bir islam dinigha öch din tarqatquchichu? Bir 18yil uyghur ichide yürüp héchqandaq netijige érishelmey burnigha yégen ,uyghur ot yürekliri teripidin lalma ittek qoghlandi bolghan missi’onirchu?
Elwette mana mushundaq öchmenlik ,yaman gherez ,rezil meqsetke toyun’ghan iplas maqale yézip achchighini chiqiridu.We bu arqiliq xojayinliri aldida özini aqlaydu...!
Axirida:
Mana yoqarqidek qaymuqushlargha yol hazirlighan , asassiz tenqid we haqaretlerni uyghur oqurmenlirige héch xijil bolmay sunushqa aldirap ,bir rezil niyetlik misiyonérni - meqsetlik yaki meqsetsiz alim dep süpetlep dagh dugha qozghashqa aldirap ketken tarimi tor békitining mes’ullirini qattiq eybleymen.
Shuning bilen birge tordashlarni herqandaq maqalige düch kelse,zéreklik wemustehkem eqide nuqtisida mu’amile qilishini ümüt qilimen.

Esli menbe: xantengri tori
Menbe ulinishi:http://www.Hantangri.Net/?P=378

Unregistered
29-06-11, 05:36
Gherb alimi uyghurlarning xaraktérini tenqit qildi,


L.É.Högbériy


Eskertish:xaraktérimizdiki yiterszliklerni bayqap ,körsitip birishni .Türk alimliri desliwide,uyghur alimliri 20-esrning awwaliqi bishda,yingi dewrde bolsa, 90-yillardiki ziyaliylirimiz bashlap birishken,emma tenqit qobul qilalmaydighan ‹‹xaraktirimiz ››özimizning mukemmellikini stigen yazghuchilirimizni közge ilmasliqqa seweb boldi.Xuddi kemchilikimizni tilgha alsaq ,kemchilikimiz barghansri köpiyip kitidighandek xata qarashta bolup,eksiche hel qilish charisi ustide izdenmiduq,biraw körsitidu,yene bir biraw amal tapidu.Eyibmizning tiximu köplukini bilishimiz kirek,‹‹hemmige choqum birdin birdin tuzutup yuzlineleymen›› digen roh bilen mu’amile qilishmz kirek.Kiselni yoshursang ölüm ashkara-digen gep bar,özining kemchilikidin qorqush uniwirsal kiselliki-erzimes ,addi ghelbge meptun bolup,mahiyetlik ajizliqni körmey gumran bolush-bizni yalmiyalmighay.Elwette xeqning bahasi öz qimmitimizni ölcheshtiki mizan emes,shundaqla xataliqtin xaliymu emes,
Shiwétchidin tiwish terjimisi
Menbe: tiwish blogi
Retligüchi:tarim mes’ul tehriri.

Uyghur millitining kélip chiqish menbesi we hazirqi qurulmisigha nezer salidighan bolsaq, köp menbelik, özara birikken gewde bolup, herqaysi terkipler öz alahidilikini saqlap qalghan .Shunga bir pütün milletke tewe bolghan milliy xaraktérni mölcherlep chiqqili bolmaydu.Men peqet özüm küzetken birqanche nuqtilardin ularning milliy xaraktéri üstide izdinishqa tirishtim.

Islam dini ularning milliy xaraktérige nahayiti küchlük tesir körsetken bolup,telwilik, qarighularche ishinish idiyisi ularda nabut qilish rolini bekrek oynighan we insan tebi’itidiki barliq aktip we nkas qayturush xaraktérini nepisidin boghup, ularning wujudida esli bolushqa tégishlik tepekkür qilish, mushtaqliq,intilish qatarliq inkaslarni hichqandaq meptunliqi yaki qizghinliqi bolmighan, bir terep qilish qabiliyiti bolmighan bir mahiyetke aylandurup qoyghan.Bu allagha choqunush yolidiki özini atighan ot kebi qizghinliq ichidiki küresh bolmastin belki nahayiti qashang , chékidin ashqan sewrchan, qana’etchan bir xaraktér bolup, u hemmini bésip chüshken.Bu xil xaraktér ularning yürüsh-turushi we muhitida ipadilinip turidu.Uyghurlar arisida birer kishining öz qayghusini nahayiti chongqur ipadiligenlikini ,birer kishining yüz bergen tragédiyige nisbeten chöchügenlikini , birere kishining xushalliqqa uchrighanda öz memnunliqini köngül qétidin chiqirip ipadiliginini yaki, birersining yürikidin chiqirip qaqahlap külginini köp uchratqili bolmaydu.Öz jümlisidin bu xil hadisiler balilarghimu tesir qilghan bolup,ular kichikidinla shükri qilish idiyisi bilen terbiyilinidu.Ular herqanche zor xushalliq we bextke yoluqqandimu yenila öz xushalliqini köz bilen körün’gidekla ipadilep qoyidu hem bu xil héssiyat qisqila bir peyt dawam qilidu.Ular peqet allahla bay we kembeghellerni yaritishqa qadirdur, bendining qolidin uni özgertish kelmeydu dep qaraydu.Bu xuddi igisining burnidin chülük ötküzüp mangghan , igisi heddidin ziyade bésim salsimu zuwan sürelmigen haywanlarning herikitige oxshaydighan bolup, ularning allah yaratqan tili turupmu qarshiliq körsetküdek majali yoq idi.

Ular qarimaqqa din’gha tashqi körünüsh jehettinla étiqad qiliwatqandek qilatti.Bu bendiler özini qayrip qoyup, etraptiki kishilerge bolghan tesirni bekrek oylishatti.Ularning pakliq we napakliq heqqidiki qarashliri tolimu exmiqane idi.Mesilen, birersi 14 xil ayetni oqup bolghandin kéyin bezi suyuq tamaq qalduqlirinng chishliri arisigha kirip qalghinini bayqisa yaki birer tamche yéshi éqip ketsimu ,ular bu namazni buzdi dep bilip, bashqidin bashlap oquydu.U xil qa’idilerge xilapliq qilip qoyghan kishi chong aldamchi we yalghanchi bolup hisaplinidu.


Bu xil idiyiler ularda özini qurban qilishqa oxshash xaraktérni shekillendürgen bolup,bu xil xaraktérning keynide ular héchqandaq ishning tégi –tektini sürüshtürmeydighan, özlirining hoquq –menpe’etliri we mejburiyetliri üstide oylinishtin mustesna halda, peqet sirtqi körünüsh we adet bolup shekillen’gen ishlarghila ehmiyet béridighan bolup qalghan.Bu xuddi ularnng yer térish uslubigha oxshash.Ular üch chi chongqurluqta yer kolaydu, oxshash ölchemdiki yerge,oxshash miqdardiki uruq salidu. Bu xil usul ewlattin ewlatqa shu xil teriqide dawamliship kelgen , héchkimmu uninggha özgertish kirgüzüp islah qilish heqqide oylunup körmigen.

Bu xil islam dinidinmu halqighan jahil konsérwatizmliq ularning qan –qénigha ornap ketken bolup, hayatiy küchni öltürüp, barliq tetqiqat, izlinish, ilgirileshni cheklep qoyghan. Shuning bilen birge ularning kafirlargha qarshi idiyisimu ana süti bilen teng kirgen bolup,bu ularni bashqa milletlerdin öginish , qobul qilishqa tosqunluq qilghan.


Ular eger balilar bu xil qa’idilerge diqqetsizliktin emel qilalmay xataliq ötküzüp qoyghanda ularni“ burnungni yaki quliqingni késimen“ dep qorqitidu.Ular köpinche diniy eqide we jazalash métotliri arqiliq bala terbiyileydu.

Uyghurlarning yene bir xaraktér alahidiliki ularda rast gep qilish aditi kemchil.Balilar kichikidinla xataliqini tonushqa we ata-anilarning kechürishige érishishke ögitilmeydu.Ata-anilar bolsa, “ular téxi kichik, ish uqmaydu“depla mesilini hel qilidu.Peqet allagha bolghan du’a –talawetla barliq gunah, xataliqlarni yuyidu dep qaraydu. Oghri jinayet ötküziwatqan chéghida axirettiki jazadin qorqup:“allah, kechürgeysen gunahimni “dep warqirap turup , yene qol salidu.

Uyghurlardiki a’ile munasiwiti nahayiti qoyuq bolup, ata-anilar we balilar otturisidiki muhebbet we özara yardem bérish peziliti ularning eng ésil peziletliridin bolsa kérek.Ular qérindash we hemrahlirini chong köridu, méhmandarchiliqi heddidin ziyade küchlük.

Er –ayallar otturisidiki muhebbette ,muhebbet her ikkila tereptin ishench we hürmetni telep qilidighan bolup, qarimaqqa ularda peqet jinsiy tartish küchila özara ularni baghlap turghan asasiy küchtek qilatti.


Bu xil kishiler asan ghezeplinip asan achchiqi yanidighan kishiler idi.Ularda yene hali chongluq,qizziq qanliq, tersaliqmu köp uchraydighan bolup, ularda sewr-taqet kemchil idi.Körgen kishi ularning hayati mushundaq ötüp kétermu dep ularning kéyinki ömridin endishe qilip qalatti.


Ularning könglidikidek ishlar bolghanda, ular chirayliq we yasidaq gepler bilen maxtashqa nahayiti mahir kélidu.

Ularda yene wetenperwerliktin halqighan bir xil chüshinish tes héssiyat bolup, ular barliq islam dinigha étiqad qilidighan kishilerge we türklerge ajayip qiziqatti.Eger uyghurlardin birersi bashqa döletlerge bérip 40-50 yil yashisimu yenila özlirini u yurtta “yatlar“dep hésablaydu.Shunga bashqa dindikilerge qarshi qozghilang we jenglerde ular asanla sepke qoshulup yawlargha qarshi turalaydu.

Uyghurlar qorqunchaq, yüreksiz dadil emes hem ularda uyushturush iqtiqdari ajiz.Eger birige hoquq tégidighan bolsa, u derhalla rehim –shepqetsiz we bashqilarning haligha yetmeydighan ademge aylinidu.Ghelibe qilish üchün u choqum kül ichide kétiwatqan sazang qurtidek ömilep méngishi kérek idi. Baylar haman kembeghellerni aniy tapatti.Dewa –soraqlarda bolsa, qazi parini kim köp berse shuning gépini rast qilatti.Tesiri chong kishiler öz imtiyazigha tayinip, saxta guwahliqtin ötküchilerni yighalaytti.

Yawropaliqlarda xizmetkarlar xojayinning xeyr-saxawitige érishish üchün özining xojayin’gha bolghan sadiqliqini ish-herketliri arqiliq ipadileydu, hergizmu shu a’ilidiki öy haywanlirini özige köndürwalghanliqi bilen xojayinning mayilliqigha érishelmeydu. Uyghurlar arisida bolsa, xizmetkarlar ichide köz boyap, amal bar ishni az qilip, bashqa usullar bilen xojayinning mayilliqini qolgha keltürüshni oylaydighanlar köprek.

Bularda birer eswap toghrisida keshp qilish, yaxshilash üstide kalla qaturush mewjüt emes.Iqtisadiy, ijtima’iy yaki medeniyet témiliri üstide chongqurraq oylunush ehwalliri az uchraydu.Uyghurlar köridighan mutleq köp sandiki kitaplar erepche we parischidin terjime qilin’ghan bolup, din ,pal sélish we séhirgerlik témiliri bilenla cheklen’gen.

Ular yashawatqan muhitmu bostanliqlardin bashqa qalghini qumluq, changqaq yer, taqir taghlar bolup, ularning xaraktérimu shu teriqide hayatiy küchi ajiz bolup shekillinip qalghan bolushi mümkin.

Méning bu zémindiki pütkül musapemde, men yene shuni his qildimki , uyghurlar tebi’ettin hozurlinishni bilmemdu yaki xalimamdu,ularning etrapigha gül térip tebi’etke hösn qoshqinidin bashqa, men shu jeryanda birersining toxtap tebi’etning güzellikidin hozurlan’ghinini yaki tebi’ettin hozurlinish üchün on qedem mangghinini körüp baqmidim. Ularning yazgha telpünüshi _ kömürning derdidin qutulush üchün bolsa,küzge telpünüshi _mol hosul élish üchün , derex sayiside olturushi hozurlinish üchün emes, charchighanliqi üchün idi.

Yuqiridiki mezmunlar ichide aktip türdiki xaraktér alahidilikliri az bolup, köpinchisi passip türdiki xaraktér alahidilikliri.Bu peqet bir yawropaliqning küzitishidiki xaraktér alahidilikidur.


Tarim toridin
Saqlash

Uyghurda sizdek dot ademle azlighandila andin kalgusimizdin umit bar. Bu ixakning nari alim? nime digen taqqa tuqqa diagnozla bu? men sizge xuni dep qoyai men bir uyghur u qongaltaq chatalliktin oz millitimni obdanraq biliman.asasi bar amaliattin chiqix qilghan tanqid bolsidi uning yoli baxqa...bundaq osuruq yazmilani kochurup wahtingizni israp qilgucha bir az bilim eling. yahxi yaman yazminimu parq etalmiganlik rohi qulluqtin baxqa narsa amas.

Unregistered
29-06-11, 17:24
yukarki yazmini gharp alimi yazmidi.qunki alim digan bir millatka diagnoz yaki bir millatka baha birixtin burun qokum xu millatka munasiwatlik tarihi matiryallarni korup qikip andin diagnoz koyidu .buni yazghan qokum hitay hotun alghan ghariplik yaki ismini gharipning ismigha almaxturghan hitay bolixi mumkin .bu ismini gharipning ismi bilan ozini alim diyiwalghan yazmiqi ikki -tok-tok yalghanqi , kazzap , hoxamatqi , uyghurlarning mijaz haraktirliridin yiraklap katkan kotamiqilar bilan kop uqraxkan. sozlisa gap tola ,bugunki dunyada kuqluklar ajizlarni bozak kilidighan ,ajizlar kuqluklardin korkudighan yaki atom-bomba bilan ozini mudapia kilidighan jahan bolup katti .uyghurqu???????.uyghurlarning bixini silaydighan dolity yok.man xahsan ozamning uyghur bolghanlighimdin bak pahirliniman .bizda nurghun vijdanlik insanlar komulup yitiptu .nurghun bilim alimliri bar ham yitixiwatidu .towandiki yazmiqi(alim) uyghurgha munasiwatlik tarih matiryallarni korup qiking .bolmisa madiniyatka bay bolghan tarihi bolghan ,yeziki bolghan orup-aditi bolghan diniy itikati bolghan uyghur milliti har kandak sorunda sizga yar barmaydu.dikkat kiling atalmish alim apandi.