PDA

View Full Version : Tonulghan zhurnalist sadiq yalsiz uchanlar ependi bilen söhbet



IHTIYARI MUHBIR
11-04-11, 12:44


Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim

2011-04-07

5-Iyul ürümchi weqesidin kéyin nurghun téléwiziye programmisi riyasetchiliri «sherqiy türkistan mesilisi» témisida mexsus programmilarni ishlep sherqiy türkistan mesilisini anglatmaqta.


RFA/Erkin Tarim

Türkiye ülke téléwiziyisidiki «achiq déngiz» programmisining riyasetchisi sadiq yalsiz uchanlar.
Bulardin biri ülke téléwiziyisidiki «achiq déngiz» programmisining riyasetchisi sadiq yalsiz uchanlar. Bügünki programmimizda uning bilen élip barghan söhbitimizni diqqitinglargha sunimiz.


Muxbir: hörmetlik sadiq yalsiz uchanlar ependi, uyghurlar sizni 5-Iyul ürümchi weqesidin kéyin ülke téléwiziyiside uyghurlar heqqide ishligen t w programmingiz bilen tonudi. Siz uyghur mesilisini qachandin béri bilisiz?


Sadiq: men 1977-78 Yillirida hajettepe uniwérsitéti türkologiye bölümide oquwatqan waqtimda, musulman türklerning ata yurti bolghan sherqiy türkistandiki edebiyatchilarning eserlirini oqughinimizda sherqiy türkistanni tonushqa bashlighan idim. Emma kéyinki waqitlarda sherqiy türkistanning, yeni uyghurlarning xitay hökümitining zulumi astida qalghanliqini,merhum eysa yüsüp aliptékin bilen élip bérilghan bir ziyaret söhbitini oqughandin kéyin tepsiliy bildim.


Muxbir: sherqiy türkistan mesilisi kéyinki waqitlarda, bolupmu 5-Iyul weqesidin kéyin türkiyide alahide diqqet tartishqa bashlidi. Siz «achiq déngiz» programmisida 3 saetke yéqin bir programma ishlidingiz. Siz bu programmini ishlesh üchün bir nechche ay burun teyyarliq qilishqa bashlidingiz, uyghurlar heqqide köp izdendingiz, matériyallarni toplidingiz, dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim, dolqun eysa ependi we arslan aliptékin ependilerni programmida neq meydanda körünüshke aldingiz, yeni nahayiti tepsiliy ishligen bir programma idi, we bu programma türkiyide bolsun yaki dunyada bolsun uyghurlarning alahide diqqitini tartqan idi. Bundaq etrapliq bir programma ishlesh pikri sizde qandaq peyda bolghan?


Sadiq: elwette türkiyide yashawatqan musulman türklerning ana yurti sherqiy türkistan we sherqiy türkistanda yashawatqan uyghurlar xitay hökümiti teripidin bésim we zulumgha uchrighanliqi üchün türkiyidiki türkler her zaman uyghurlargha hésdashliq bildürüp keldi. Menche sherqiy türkistan dawasi türkiyide qanchilik tosalghulargha uchrisimu xelq yenila dawamliq halda xitaygha bolghan naraziliqini bildürüp keldi. 5-Iyul ürümchi weqesidiki u échinishliq körünüshlerni körgendin kéyin sherqiy türkistan heqqide etrapliq bir programma ishlesh pikri mende peyda boldi. Kéyin köp izdinish netijiside ikki uyghurni istanbuldiki téléwiziye istansimizda téléwiziyige chiqarduq, sherqiy türkistan dawasining rehbiri rabiye qadir xanim bilen dunya uyghur qurultiyi bash katipi dolqun eysa téléfon arqiliq téléwiziye programmimizgha chiqti. 3 Saetlik programmida sherqiy türkistan heqqide köp sözlerni qilduq. Programmini körgen tamashibinlardin köp sanda xet keldi. Buningdin türk xelqining sherqiy türkistan mesilisige qanchilik köngül bölidighanliqini körduq. Hetta osmanli padishahining newrisimu téléfon qilip méni tebriklidi.


Muxbir: bu programmigha qarshi chiqqanlarmu boldimu?


Sadiq: bezi tosalghular boldi we bu programmini yaqturmighan kishilermu boldi. Chünki xitay hökümiti bu mesilide sistémiliq halda siyasiy teshwiqatlarni élip bériwatidu. Yeni saxta teshwiqatlar élip bériwatidu. Xitay sherqiy türkistanda élip barghan zulumlarni yépish üchün axbarat wasitiliri arqiliq türk xelqining türk siyasetchilerning közini boyashqa tirishiwatidu. Xitay tijariy artuqchiliqidin paydilinip turup sherqiy türkistan mesilisini türk hökümitige dégüzmeslikke tirishiwatidu. Emma biz xudayim buyrusa sherqiy türkistan heqqide programma ishleshke dawam qilimiz. Nurghunlighan kishilerge sherqiy türkistan mesilisini anglitishqa tirishimiz.


Muxbir: «achiq déngiz» programmisini her shenbe küni axshimi ishlewatisiz. Uyghurlar bilen munasiwetsiz programmiliringizdimu uyghur mesilisini tilgha élip ötüwatisiz, buning sewebini éytip ötsingiz.


Sadiq: eslide sherqiy türkistan tupraqliri biz bilenmu munasiwetlik shundaqla metbuatlarning insanlarda adil bolush tuyghusini oyghitishi kérek dep oylaymen. Hazir dunyada nurghun yerlerde urush bolup qan éqiwatidu, mezlum insanlar azab chékiwatidu. Dunyada eng éghir azab -Oqubet tartiwatqan yerlerdin biri sherqiy türkistan. Xitay hökümiti shinjang dep atiwalghan o sherqiy türkistan tupraqlirida bir nechche ming yilliq tarixqa ige bolghan mumiyalar tépildi we bu mumiyalar bu tupraqlarning ezeldin béri uyghurlargha ait ikenlikini ispatlimaqta. Emma xitay hökümiti buni qattiq yoshurmaqta. Shunga biz bu adaletsizliklerge qarshi küresh qilishimiz kérek dep oylaymen. Méning sherqiy türkistan heqqide hazirghiche qilghan ishlirim téxi yéterlik emes, emma xudayim buyrusa buningdin kéyin bu heqte téximu chongqur mezmunda téléwiziye programmiliri ishlep sherqiy türkistan dawasining siyasiy sehnilerde muhim orungha chiqishi üchün tirishimiz.


Muxbir: hörmetlik sadiq ependi, siz sherqiy türkistanning türk dunyasi we islam dunyasi üchün muqeddes zémin ikenlikini chünki sherqiy türkistanda sultan satuq bughraxan, mexmut qeshqiri we yüsüp xas hajiptek ulugh zatlarning yétishkenlikini dep öttingiz emdi pütün islam dölitining diqqitini bu zulum tartiwatqan xelqqe burash üchün uyghurlar némilerni qilishi kérek?


Sadiq: bu heqiqeten nahayiti muhim bir mesile. Buninggha nurghun örnekler bar. Mesilen sherqiy türkistan mesilisige özini atighan muhim insanlar bar. Bularning beziliri jénini pida qilip shéhit boldi, ular ölüm arqiliq sherqiy türkistan dawasi üchün xizmet qildi. Uningdin bashqa yene eysa yüsüp alptékindek yalghuz birqanche dostliri bilenla bu dawaning türkiyide we dunyada tonulushi üchün nahayiti muhim xizmetlerni qilghan kishilermu bar. Sherqiy türkistanda boluwatqan weqelerni we özgirishlerni dunyagha jamaetchilikige anglitish kérek. Sherqiy türkistan dawasini dunyagha anglitishta axbarat wasitiliridin intérnéttin aktip paydilinishimiz kérek. Weqip, jemiyet we siyasiy teshkilatlar ilmiy bir shekilde tetqiqat élip bérip dewagha munasiwetlik paaliyetlerni uyushturushi kérek. Siyasetchilerge bu dawani yaxshi anglitishimiz kérek. Mesilen türkiye tashqi ishlar ministiri axmet dawutoghlimu konya wilayitining tashkent yézisida tughulghan bolup ata bowiliri sherqiy türkistandin kelgen iken. Bu kishiler sherqiy türkistan dewasigha semimiy köngül bölidu. Yene bu dawa üchün uyghurlarning téximu ittipaqliship sherqiy türkistanda boluwatqan weqelerni,naheqchiliklerni we zulumlarni resim, sinalghu körünüshlirige oxshash matériyallar arqiliq téximu tesirlik qilip dunya jamaetchilikige anglitishimiz kérek. Mushundaq qilghandila dunya döletliri bu mesilige köngül bölüshke bashlaydu. Men t w programma riyasetchisi bolush süpitim bilen sherqiy türkistan üchün qolumdin kelgenni qilimen.


Muxbir: axirda qoshup qoymaqchi bolghan gépingiz barmu?

Sadiq: men türk millitining her waqit uyghurlarni qollap quwwetleydighanliqini yene bir qétim tekitlep ötmekchimen. Men «achiq déngiz» t w programmisida bezi matériyal we resimlerni körsetkinimde xitay hökümiti nahayiti biaram bolghan idi. Démek xitay heqsiz bolghanliqi üchün bu matériyallarning ashkara bolushidin biaram bolidu. Uning üchün men pütün uyghurlarning meyli türkiyidiki bolsun meyli yawropadiki bolsun pütün uyghurlarning bu dawa üchün téximu sistémiliq halda xizmet qilishini ümid qilimen.


Chaplap qoyghuchi,; IHTIYARI MUHBIR : MEKKE