PDA

View Full Version : Heremdiki Mexhur Uyghurlar [[ 36 ]]



IHTIYARI MUHBIR
16-02-06, 19:30
MEHEMMED EMIN ISLAMI

Bir omur weten we millet uqun hizmet kilip otken milli mujahid ,uluk dini we tarihi alim mehemmed emin islami ependi, 1910-yili yerkendin 25 kilometir yirakliktiki merkit yoli ustidiki bir yurtta tughulghan iken.ewwelliri yerkende dini mekteplerde muderris,keyinqe xu yurtning kazisi,we hetta bir muddet uyuxmigha reis katarlik hizmetlerde bolghan iken.

Mehemmed emin islami ependi ozi orta boy kelgen,bughday ongluk,kiska sakal-burut koyiwalidighan,semizirak kelgen az gep-soz kilidighan eghir-besik kixi idi,ozi jiddede haretel-buhari mehelliside ozining mulk oyide olturatti.misirlik hatunidin uq oghli bar idi.

Mehemmed emin islami ependi eytixlargha karighanda 1935-1936-yilliri uluk mujahid abdulniyaz,we hazirki erkin asiye radyosidiki dolkun kemberi ependining anisining dadisi abdulkadir haji katarlik kixiler bilen yerkendin aksugha barip aksu we aksu awatlarda hizmet kilghan kixi iken,1936-yili abdulniyazning buyrighi bilen aksudin uqturpangha yotkilip hizmet kilghan iken. mehmut muhiti qet-elge kaqkandin keyin,abdulniyazning yenigha kelip bille inkilap kilghan iken, amma keyin abdulniyazning olgiqe bille bolimiz digen kesimige koxulmay abdulniyazning olimidin keyin abdulkadir haji bilen bille ladak arkilik hindistangha keqip qikkan iken.

Mehemmed emin islami ependi hindistangha qikkanda, mekkidin hej kilip kaytip hindistangha kelgen mehmut muhiti bilen koruxup,mehmut muhiti bilen bille yaponiyege ketken iken.abdulkadir hajim yaponiyege barmay yurtka kaytip ketkendin keyin yurtta sheng shi cai olturiwetken iken. dolkun kemberi ependining anisining dadisi abdulkadir haji esli atux tijendin imix,dadisi inkilapqi kasim kemberi artux boyamettin imix, elbette eng toghrisini dolkun kemberi ependi bilidu ,eger bu makalemni okup kalsa,ihtiyar kilsa mana bu tarihtin bilgenlirini kiskiqe yezip okurmenlerni melumatlandursa elbette hemmimiz hursend bolar iduk.qunki bu tarih ,milletning hekki bir kixining yanqughidiki pul emes.toghrisini bilip kalghanimiz yahxi, mening anglighan ,korgen ,bilgenlirim elbette tamamen toghra boluxi natayin.

Eytixlargha karighanda mehemmed emin islami ependi abdulkadir hajim bilen bille hindistangha qikkanda mehmut muhiti hindistanda solakta imix.eger bu gep rast bolghan teghdirde,qokum mehmut muhiti mekkidin hej kilip hindistangha barghandin keyin,ingiliz hokumeti bu kixini sen yaponqi ikensen dep solap koyghan bolsa kerek, mana muxu wekelikni eng toghra bilidighan kixi, xu qaghda mehemmed emin islami ependi bilen bille yurttin hindistangha qikkan abdulkadir hajining nebiresi dolkun kemberi ependidur.

Mehmut muhiti 1937-erte yazda hindistan arkilik mekkige hejge kelgen iken,xu yili hej mewsimini kaqurup koyup, ikkinji yili yani 1938-yili02-ayning 10-kuni perxenbe kunidiki hajni kilip bu yerdin hindistangha kaytip ketken iken.

Mehmut muhiti mekkide hazirki mekke jiyad mesapidiki kexker tekkisige quxken iken. u qaghda bu hazirki kexker tekkisi kexkerlik tohtajim deydighan kixining mulk oyi iken, keyinqe tohtajim olgendin keyin bu tekkini tohtajimning ukisi ismail hajim kexkerliklerge tekki kilip koyghan iken . men bu ismail hajimni neqqe ret ene xu tekkide korgen idim, ozi igiz kelgen, oruk ,sakal-burutluk kixi idi, oyi xu kexker tekkisining etrapida idi.tehminen olgili on bex yilqe boldi. Hazir bu tekkige ismail hajimning oghli mehemmed emin nazirlik kilidu.

Tohtajim xu qaghlarda hazirki suudi erebistanning eng qong bayliridin xerbetlining maxina remonthanesining usta baxi iken.mehmut muhiti mana bu tohtajimni xu qaghda mekkede turuwatkan uyghurlargha kilghan ghemhorlukliri tupeylidin jik minneddarlighini bildurip , mahtighan iken. abdulkadir ibrahim tohta hoja xu seperide mehmut muhitini mekkide korgen iken.

Xu seperide Mehemmed emin islami ependi mehmut muhiti bilen yene ikki kixi toplam tort kixi yaponiyege ketken iken.u yerdin mehmut mihiti beijingge mehemmed emin islami ependi shanghaige berip yapon hokumeti bilen bille hitaygha karxi weten azadlighi uqun kurex kilghan iken.ikkinji dunya uruxi ayaghlaxkanda mehmut muhiti bu uyghur millitining teghdiri bilen munasibetlik meghlubiyetni iqige singdirelmey mengisige kan quxup beijingde olgendin keyin, mehemmed emin islami ependi yaponlar bilen bille yaponiyege kaytip ketip tokyoda bir mesjidde imamlik kilghan iken,

Mehemmed emin islami ependi yaponiyediki kunliride yaponiyede turuxluk bir tatarning kizi bilen oylengen iken, u hatundin bala bolmighan iken. 1951-yili mehemmed emin islami ependi yaponiyedin bir mikdar yapon mali tikix maxinisini kargo kilip erebistangha elip kelip satkan iken.

Mekkide bir-ikki yilqe turghandin keyin weten milletke tehimu yahxi hizmet kilix uqun bu yerdin misirgha ketip misirda merhum mujahidimiz ibrahim wasili bilen bille xerki turkistan awazi namlik jornalni nexir kilghan iken,

Jamal abdulnasir misirda hakimiyetni koligha alghandin keyin bu ikki mujahidimiz misirda turalmay erebistangha kaytip kelgen iken.mehemmed emin islami ependi misirda qaghda misirda turup kalghan kona ozbeklerdin kamal ependi digen kixining misirlik hatunidin bolghan kizi bilen oylengen iken mana bu hanimdin mehemmed emin islami ependining uq oghli bar idi,hazir xu hanimi we uq oghli jeddede hayatta

Mehemmed emin islami ependi yurttiki qaghliridila erep we paris tillirigha mukemmel alim kixi bolghanlighi uqun, erebistangha kelgendin keyin jeddediki haj terminalide heli uzun yillar terjumanlik kilghan iken, erepqidin kaysi tillargha terjumanlik kilghan bu terepi bizge namelum.tehminemizqe farsqe,yaponqe,turkqe,belki ingilizqe we belki bir az hitayqe bolsa kerek.

Mana xu hej terminalidiki tekriben 20 yillik muweppekiyetlik hizmetlirining we 1982-yilning baxidin baxlap jeddede eqilghan uyghurqe radyodiki spikerlik hizmetlirining hatiridin,suudi erebistan hokumeti mehemmed emin islami ependige tehminen 1987-yili bu yurtning wetendaxlighini bergen iken.

Men 1982-yili erte yazda mekkige deslep kelgenimde suudi erebistan jidde radyosi uyghurqe bolumide baxta mehemmed emin islami ependi, kexker xamalbaghlik mehemmed kasim emin ependi,artuxluk huseyin abdulkerim ,hoten gumuluk mehemmed sabit hajim, hotenlik ehmet tohtajim, esli hoten karakaxlik amma erebistanda tughulup, bu yurtta qong bolghan abdurup ependi,we turkiye keyseridin mehemmed jan isimlik bir alajoka kixi spikerlik kilar iken.abdulkerim yunis bir neqqe ay radyoda ixligen bolsimu mehemmed kasim ependi bu kixining til we parasettiki noksanlighini nezerde tutup radyodin qikiriwetken iken.noweti kelgende bu zatnimu makalemizde kiskiqe tonuxturimiz.

Amma bu kixilerdin peket mehemmed emin islami ependidin baxkisi uyghur tilini peket anasining emqegini emiwetip uginiwalghanlar idi,hetta uyghur tilidiki [[ TER ]] sozining, bughdayni etizgha [[ TER ]] we yerge qeqilip ketken unqe danelirini yerdin bir-birlep [[ TER ]] ,we bedendin qikkan sesik ter jumleliridiki [[ TER ]] bilen eynen teleffuz kilinidighan, amma ayrim –ayrim mena beridighan soz ikenligini bilelmeydighan derijide [[ TILSIZ ]] kixiler idi. Bermigen hudayim hiq nersini bermeydiken.kembighelning aghzi axka tegse,burni kanaptu dep,hudayim bergen uyghurqe radyogha mana muxu kixilerni oltughuzup koyghan iken.

Amma hazirki radyodiki uyghur spikerlirimiz ,hekiketende heli kabil uyghur yaxliridur.
Bir tilning dialekti baxka,edebi tili baxka ,yerlik xiwelerni u tilning edebi tili ornida radyo we telewizyonlarda ixletkenlik u milletke eng eghir hakarettur.bu xundak bilinsun.
Ha ozimizning ha baxkilarning ilkidiki milli muesseselirimiz. Hergizmu bir neqqe kixilerning kursighini bakidighan yerler bolmaslighi kerek.

Mehemmed emin islami ependi erebistanda heli otturida bar kixi idi, men u kixini 6 yil iqide 5-6 ret korgen idim.eng ahiri koruxum 1985- yilning ahiri taifta yengisarlik tursunajin toko digen kixining oyide turkiyediki kosak bakti yazghuqi mehmet sarayni mehman kilghanda idi. Bu wekelikni men heremdiki mexhur uyghurlar namlik mexhur makalemning SALIH HEBIBULLAH mawzuluk bir halkisida yezip otup ketken idim.

Mehemmed emin islami ependi yurt yoli eqilghandin keyin yerkendiki tughkanlirini aldini bir ikki rettin mekkige hejge elip kelip yolgha saldi .

Mehemmed emin islami ependi, 1988-yili 07-ayning 18-kuni ,hijri 1408-yili 12-ayning 04-kuni duxenbe kuni keqte jiddediki oyide tuyuksiz bu alemdin koqti. ALLAH yatkan yerini jennet kilsun,AMIN


Mehemmed emin islami ependi jidde radyosi uyghurqe bolumni kurghan kixi idi.
Ozi yazghan uyghur siyasi tarihigha ait kitaplaridin baxka yene kuranni uyghur tiligha terjume kilghan iken.mana bu hiq nexir kilinmighan kimmetlik kitaplar bu uluk amma ailewi keleqegining tedbirini kilixni bilmeydighan ehmek zatning olimidin keyin,misirliktin bolghan balaliri terepidin oy koqkende ehletke taxliwetilgen iken.


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE