PDA

View Full Version : Anatil we Mustemlikichilik



Kochurup qoydum
24-03-11, 23:03
Anatil we Mustemlikichilik


2011-yili 3-ayning 14-kuni



Til-bir millet mediniyitining omurtqisi,mediniyet kimliki we milliy kimlikining yiltizidur. Tilning insanning tuyghu ve pikir-chüshenchilirini otturigha qoyidighan rolidin bashqa,uning bir milletning tarixiy mediniyet miraslirini ejdattin ewlatqa yetküzip bérishte köwrüklük rol oynaydighan eng mohim wezipisimu bar.
Bir milletning mediniyiti,tepekkür shekli,hayat pelsepesi we edibiyat-sen’iti,qisqisi u ige bolghan barliq miraslar til arqiliqla öz qimmitini tapidu.Bu seweptin til bir milletning pikir eynigimu diyilidu.

Wilhélm von Humboldtning sözi bilen eytqanda,“Her tilning özige xas dünya qarishi we chüshenche uslubi bolidu”.19-esirdiki némis tilshunash we peylasop Humboldt tilning bu özige xas dunya qarishini “bir milletning tili uning rohidur,rohi bolsa uning tilidur”,digen sözge yighinchaqlaydu.Chünki insannıng chüshenche we tuyghuliri otturisida nazuk bir munasiwet bolup,insan peqet öz ana tilidila eng yaxshi pikir yürgüzeleydu.

Bir milletning kimlikimu uning ana tili arqiliq érishken imkaniyetler arqiliq wujutqa chiqidu yeni anatil milliy kimlikning xémiturichi hésaplinidu.Milliy kimlikke ige bolghan milletler anatiligha sadiq bolidu,köz qarchughidek asraydu we uning qimmitini bilidu.Shunga uyghurlarda anatil yérim weten,digen hikmetlik sözmu bar.
Mediniyet tarixigha nezer salidighan bolsaq,tillarning birqanche xil ehwalda zawalliqqa yüzlinidighanliqini körimiz.Bulardin biri mediniyetler otturisidiki özara tesir körsütüshtur.Bu basquchta döletning yolgha qoyghan til ve mediniyet siyasetliri asasliq rol oynaydighan bolup,siyasettiki radikal özgürüsh ewlatlar otturisidiki anatilning izchilliqigha zerbe béreleydu.
Xitay hokümitining uyghur wetinide, uyghur tilini maarip séstimilirida cheklishi we yesli maaripinimu xitay tilida élip bérishqa mejburlash herketlirini uyghur tiligha qarita planliq shekildiki zerbe béridighan radikal siyaset dep qarashqa bolidu.
Bir milletni pütün meniwi mirasliridin mehrum qaldurush yaki ularni natunush nersige aylandurush shundaqla bu miraslarni bu milletning xatirisidin ochürüp tashlash üchün mezkur milletning tiligha qarita bezi cheklesh tedbirlirini élip bérishning özila kupaye qilidu.
Milletler bashqilarning boyunturiqigha chüshüp qalghanlirida,bésim we zulumgha köp uchraydu, mediniyiti we tilliri her xil yollar bilen yoq qilinish xewipige duch kélidu. Adette mustemlikichi yaki bashqa xelqler üstidin öz hakimiyitini qurghan milletler öz tillirini mustemlike xelqlirige mejburi téngishqa urunidu.Mustemlikichilik tarixigha qaraydighan bolsaqmu, mustemlikichilerning mustemlike qilinghuchi xelqlerge öz mediniyitini qobul qildurushqa alahide ehmiyet bergenlikini körimiz.Mustemlikichilerning mustemlike xelqlirige öz tilliri we mediniyitini mejburi téngishtiki mexsiti- bu til we bu mediniyet arqisigha yoshurunghan özlirining dunya qarishini ularning wujudigha singdürüshtür.Ular bu yol arqiliq mustemlike xelqining qarshiliq fikrini yok qilishqa we özlirining mustemlikichilikini qanunlashturush mexsitige yétidu.Hetta ular öz tilini döletning resmi tili sewiyesige kötüridu we shundaqla uni mustemlike qilinghuchi xelqning anatilining ornigha dessitidu.

Mustemlike xelqliri üchün öz anatilidin waz kéchip,mustemlikichilerning tilini qobul qilish démek, mustemlikichilikni qobul qilish hemde uning mediniyitini,mewjudiyitini,örf-adetlerini, edebiyat -sen’itini hemde ular ghorur hés qilidighan nersilerning henniwasini qobul qilish démektur. Mundaqche éytqanda,mustemlikichining tilini qobul qilish ularning kimliginimu qobul qilghanliq hesaplinidu.Bir milletning tili zawalliqqa yüz tutsa,u zaman u millet mediniyitidin we milliy kimlikidin ayrilidu.

Fransiyelik yazghuchi Alphonsé Daudét “Axirqi ders”namliq meshhur hikayeside, Prusiyelikler tarafından ishghal qilinghan Alsacé rayunidiki bir yéza bir mektipining oqutquchisi Hemél ependining aghzidin bir tilning bir millet we bir dölet üchün mohimliqini,yene kélip mustemlike astida qalghan millet üchün anatilning téximu mohimliqini eskertip:
"Balilirim,bügünki ders méning silerge axirqi dersim bolup qalidu,chünki Alsacé we Lorrainédiki mekteplerde Gérmanchidin bashqa bir tilda ders ötülmesligi heqqide bérlindin buyruq keldi… Fransuz tili dunyadiki eng chirayliq,eng chüshinishlik we eng mukemmel tildur.Biz Alsacéliqlar bu tilni menggü unutmasliqimiz kérek.Chünki bir millet döliti munqerz bolup,yatlargha qol bolup qalghanda,özining tilini unutmisila,ular qamalghan türme derwazisining achquchi öz qolida démektur,"dep xitap qilidu.

Rosiyening 19-esirdiki ataqliq pédagogiki Oshiniski bir millet üchün anatilidin ayrilip qélishtin xeterlik ish bolmaydighanliqini we buning qorqunuchluq aqiwetlerni élip kélidighanliqini bayan qilip:
"Xelqning qolidiki herqandaq nersini tartiwalsingiz künlerning biride ular buni qayturup alalishi mümkin.Lékin uning anatilini tartiwalsingiz,hichbir zaman uni qayta eslige keltürelmeydu.Bu xelq özige yéngi bir dölet quralishimu mumkin.Emma anatili yoqalsa,milletmu we uning dölitimu yoqulidu...”deydu.

Ezerbayjanliq shair behtiyar vahapzade: “Bir milleti yoq qilish üchün, ularning béshigha atom bombisı yağdurush zörür emes.Meniwiy mirasliri,edebiyat-sen’itini nabut qilish,tilini yoqutush we tarixini burmilash yaki bularni milletning hatirisidin öchürüp tashlashning özila kupaye qilidu”, deydu.

Qisqisi,anatil bir milletning ghoruridur.Ghorurini yoqatqan milletler tarix sehnisidin nahayiti asan süpülüp tashlinidu.Ghorurini qoghdap qalghan milletler bolsa,dunyada étiwargha élinidu. Öz kimlikini yoqatqan xelqning mustemlikichilerge qarshi isyan körsitish iradisi ajiz bolidu yaki peqetla bolmaydu.Shunga mustemlike xelqliri üchün anatil bésimgha we zulumgha qarshi özini qoghdash wastisidur.

Unregistered
25-03-11, 10:28
Mana mushundaq yazmilarning ijatchiliri bolghan Uyghur milletperwerler, Uyghur til we medenyiti ucun emeli kuch chiqirayli, tirishayli. Dunyaning herqaysi jayliri we bolupmu weten ichide hem oz tilimiz, medenyet-orp-aditimiz we dinimizni qoghdash uchun koreshkuchilerge medet we ilham berishimiz, Hitay basqunchilirigha arimizdiki millet koyerlerni satmaslighimiz, zerbe bermesligimiz kerek. Weten sirtida hem hazir echiliwatqan, qanat yeyiwatqan Uyghur Til mektep tereqqiyatining wujutqa ciqishi del siz towende yazghan ishlarning emeli bolishining asasi. Undaq bolmighanda yazghanlar peqet qeghez ustide quruq nezeryedin bashqa bir nime emes. Towendikidek goher pikirlerler bilen birge emeli ish-paaliyetni hem kop qilayli wetendashlar.



Anatil we Mustemlikichilik


2011-yili 3-ayning 14-kuni



Til-bir millet mediniyitining omurtqisi,mediniyet kimliki we milliy kimlikining yiltizidur. Tilning insanning tuyghu ve pikir-chüshenchilirini otturigha qoyidighan rolidin bashqa,uning bir milletning tarixiy mediniyet miraslirini ejdattin ewlatqa yetküzip bérishte köwrüklük rol oynaydighan eng mohim wezipisimu bar.
Bir milletning mediniyiti,tepekkür shekli,hayat pelsepesi we edibiyat-sen’iti,qisqisi u ige bolghan barliq miraslar til arqiliqla öz qimmitini tapidu.Bu seweptin til bir milletning pikir eynigimu diyilidu.

Wilhélm von Humboldtning sözi bilen eytqanda,“Her tilning özige xas dünya qarishi we chüshenche uslubi bolidu”.19-esirdiki némis tilshunash we peylasop Humboldt tilning bu özige xas dunya qarishini “bir milletning tili uning rohidur,rohi bolsa uning tilidur”,digen sözge yighinchaqlaydu.Chünki insannıng chüshenche we tuyghuliri otturisida nazuk bir munasiwet bolup,insan peqet öz ana tilidila eng yaxshi pikir yürgüzeleydu.

Bir milletning kimlikimu uning ana tili arqiliq érishken imkaniyetler arqiliq wujutqa chiqidu yeni anatil milliy kimlikning xémiturichi hésaplinidu.Milliy kimlikke ige bolghan milletler anatiligha sadiq bolidu,köz qarchughidek asraydu we uning qimmitini bilidu.Shunga uyghurlarda anatil yérim weten,digen hikmetlik sözmu bar.
Mediniyet tarixigha nezer salidighan bolsaq,tillarning birqanche xil ehwalda zawalliqqa yüzlinidighanliqini körimiz.Bulardin biri mediniyetler otturisidiki özara tesir körsütüshtur.Bu basquchta döletning yolgha qoyghan til ve mediniyet siyasetliri asasliq rol oynaydighan bolup,siyasettiki radikal özgürüsh ewlatlar otturisidiki anatilning izchilliqigha zerbe béreleydu.
Xitay hokümitining uyghur wetinide, uyghur tilini maarip séstimilirida cheklishi we yesli maaripinimu xitay tilida élip bérishqa mejburlash herketlirini uyghur tiligha qarita planliq shekildiki zerbe béridighan radikal siyaset dep qarashqa bolidu.
Bir milletni pütün meniwi mirasliridin mehrum qaldurush yaki ularni natunush nersige aylandurush shundaqla bu miraslarni bu milletning xatirisidin ochürüp tashlash üchün mezkur milletning tiligha qarita bezi cheklesh tedbirlirini élip bérishning özila kupaye qilidu.
Milletler bashqilarning boyunturiqigha chüshüp qalghanlirida,bésim we zulumgha köp uchraydu, mediniyiti we tilliri her xil yollar bilen yoq qilinish xewipige duch kélidu. Adette mustemlikichi yaki bashqa xelqler üstidin öz hakimiyitini qurghan milletler öz tillirini mustemlike xelqlirige mejburi téngishqa urunidu.Mustemlikichilik tarixigha qaraydighan bolsaqmu, mustemlikichilerning mustemlike qilinghuchi xelqlerge öz mediniyitini qobul qildurushqa alahide ehmiyet bergenlikini körimiz.Mustemlikichilerning mustemlike xelqlirige öz tilliri we mediniyitini mejburi téngishtiki mexsiti- bu til we bu mediniyet arqisigha yoshurunghan özlirining dunya qarishini ularning wujudigha singdürüshtür.Ular bu yol arqiliq mustemlike xelqining qarshiliq fikrini yok qilishqa we özlirining mustemlikichilikini qanunlashturush mexsitige yétidu.Hetta ular öz tilini döletning resmi tili sewiyesige kötüridu we shundaqla uni mustemlike qilinghuchi xelqning anatilining ornigha dessitidu.

Mustemlike xelqliri üchün öz anatilidin waz kéchip,mustemlikichilerning tilini qobul qilish démek, mustemlikichilikni qobul qilish hemde uning mediniyitini,mewjudiyitini,örf-adetlerini, edebiyat -sen’itini hemde ular ghorur hés qilidighan nersilerning henniwasini qobul qilish démektur. Mundaqche éytqanda,mustemlikichining tilini qobul qilish ularning kimliginimu qobul qilghanliq hesaplinidu.Bir milletning tili zawalliqqa yüz tutsa,u zaman u millet mediniyitidin we milliy kimlikidin ayrilidu.

Fransiyelik yazghuchi Alphonsé Daudét “Axirqi ders”namliq meshhur hikayeside, Prusiyelikler tarafından ishghal qilinghan Alsacé rayunidiki bir yéza bir mektipining oqutquchisi Hemél ependining aghzidin bir tilning bir millet we bir dölet üchün mohimliqini,yene kélip mustemlike astida qalghan millet üchün anatilning téximu mohimliqini eskertip:
"Balilirim,bügünki ders méning silerge axirqi dersim bolup qalidu,chünki Alsacé we Lorrainédiki mekteplerde Gérmanchidin bashqa bir tilda ders ötülmesligi heqqide bérlindin buyruq keldi… Fransuz tili dunyadiki eng chirayliq,eng chüshinishlik we eng mukemmel tildur.Biz Alsacéliqlar bu tilni menggü unutmasliqimiz kérek.Chünki bir millet döliti munqerz bolup,yatlargha qol bolup qalghanda,özining tilini unutmisila,ular qamalghan türme derwazisining achquchi öz qolida démektur,"dep xitap qilidu.

Rosiyening 19-esirdiki ataqliq pédagogiki Oshiniski bir millet üchün anatilidin ayrilip qélishtin xeterlik ish bolmaydighanliqini we buning qorqunuchluq aqiwetlerni élip kélidighanliqini bayan qilip:
"Xelqning qolidiki herqandaq nersini tartiwalsingiz künlerning biride ular buni qayturup alalishi mümkin.Lékin uning anatilini tartiwalsingiz,hichbir zaman uni qayta eslige keltürelmeydu.Bu xelq özige yéngi bir dölet quralishimu mumkin.Emma anatili yoqalsa,milletmu we uning dölitimu yoqulidu...”deydu.

Ezerbayjanliq shair behtiyar vahapzade: “Bir milleti yoq qilish üchün, ularning béshigha atom bombisı yağdurush zörür emes.Meniwiy mirasliri,edebiyat-sen’itini nabut qilish,tilini yoqutush we tarixini burmilash yaki bularni milletning hatirisidin öchürüp tashlashning özila kupaye qilidu”, deydu.

Qisqisi,anatil bir milletning ghoruridur.Ghorurini yoqatqan milletler tarix sehnisidin nahayiti asan süpülüp tashlinidu.Ghorurini qoghdap qalghan milletler bolsa,dunyada étiwargha élinidu. Öz kimlikini yoqatqan xelqning mustemlikichilerge qarshi isyan körsitish iradisi ajiz bolidu yaki peqetla bolmaydu.Shunga mustemlike xelqliri üchün anatil bésimgha we zulumgha qarshi özini qoghdash wastisidur.

Unregistered
25-03-11, 21:28
Maqalinighu bu yerge kochurup qoyupsiz,maqalining igisini aptorini untupsiz.....ependim...




Anatil we Mustemlikichilik


2011-yili 3-ayning 14-kuni



Til-bir millet mediniyitining omurtqisi,mediniyet kimliki we milliy kimlikining yiltizidur. Tilning insanning tuyghu ve pikir-chüshenchilirini otturigha qoyidighan rolidin bashqa,uning bir milletning tarixiy mediniyet miraslirini ejdattin ewlatqa yetküzip bérishte köwrüklük rol oynaydighan eng mohim wezipisimu bar.
Bir milletning mediniyiti,tepekkür shekli,hayat pelsepesi we edibiyat-sen’iti,qisqisi u ige bolghan barliq miraslar til arqiliqla öz qimmitini tapidu.Bu seweptin til bir milletning pikir eynigimu diyilidu.

Wilhélm von Humboldtning sözi bilen eytqanda,“Her tilning özige xas dünya qarishi we chüshenche uslubi bolidu”.19-esirdiki némis tilshunash we peylasop Humboldt tilning bu özige xas dunya qarishini “bir milletning tili uning rohidur,rohi bolsa uning tilidur”,digen sözge yighinchaqlaydu.Chünki insannıng chüshenche we tuyghuliri otturisida nazuk bir munasiwet bolup,insan peqet öz ana tilidila eng yaxshi pikir yürgüzeleydu.

Bir milletning kimlikimu uning ana tili arqiliq érishken imkaniyetler arqiliq wujutqa chiqidu yeni anatil milliy kimlikning xémiturichi hésaplinidu.Milliy kimlikke ige bolghan milletler anatiligha sadiq bolidu,köz qarchughidek asraydu we uning qimmitini bilidu.Shunga uyghurlarda anatil yérim weten,digen hikmetlik sözmu bar.
Mediniyet tarixigha nezer salidighan bolsaq,tillarning birqanche xil ehwalda zawalliqqa yüzlinidighanliqini körimiz.Bulardin biri mediniyetler otturisidiki özara tesir körsütüshtur.Bu basquchta döletning yolgha qoyghan til ve mediniyet siyasetliri asasliq rol oynaydighan bolup,siyasettiki radikal özgürüsh ewlatlar otturisidiki anatilning izchilliqigha zerbe béreleydu.
Xitay hokümitining uyghur wetinide, uyghur tilini maarip séstimilirida cheklishi we yesli maaripinimu xitay tilida élip bérishqa mejburlash herketlirini uyghur tiligha qarita planliq shekildiki zerbe béridighan radikal siyaset dep qarashqa bolidu.
Bir milletni pütün meniwi mirasliridin mehrum qaldurush yaki ularni natunush nersige aylandurush shundaqla bu miraslarni bu milletning xatirisidin ochürüp tashlash üchün mezkur milletning tiligha qarita bezi cheklesh tedbirlirini élip bérishning özila kupaye qilidu.
Milletler bashqilarning boyunturiqigha chüshüp qalghanlirida,bésim we zulumgha köp uchraydu, mediniyiti we tilliri her xil yollar bilen yoq qilinish xewipige duch kélidu. Adette mustemlikichi yaki bashqa xelqler üstidin öz hakimiyitini qurghan milletler öz tillirini mustemlike xelqlirige mejburi téngishqa urunidu.Mustemlikichilik tarixigha qaraydighan bolsaqmu, mustemlikichilerning mustemlike qilinghuchi xelqlerge öz mediniyitini qobul qildurushqa alahide ehmiyet bergenlikini körimiz.Mustemlikichilerning mustemlike xelqlirige öz tilliri we mediniyitini mejburi téngishtiki mexsiti- bu til we bu mediniyet arqisigha yoshurunghan özlirining dunya qarishini ularning wujudigha singdürüshtür.Ular bu yol arqiliq mustemlike xelqining qarshiliq fikrini yok qilishqa we özlirining mustemlikichilikini qanunlashturush mexsitige yétidu.Hetta ular öz tilini döletning resmi tili sewiyesige kötüridu we shundaqla uni mustemlike qilinghuchi xelqning anatilining ornigha dessitidu.

Mustemlike xelqliri üchün öz anatilidin waz kéchip,mustemlikichilerning tilini qobul qilish démek, mustemlikichilikni qobul qilish hemde uning mediniyitini,mewjudiyitini,örf-adetlerini, edebiyat -sen’itini hemde ular ghorur hés qilidighan nersilerning henniwasini qobul qilish démektur. Mundaqche éytqanda,mustemlikichining tilini qobul qilish ularning kimliginimu qobul qilghanliq hesaplinidu.Bir milletning tili zawalliqqa yüz tutsa,u zaman u millet mediniyitidin we milliy kimlikidin ayrilidu.

Fransiyelik yazghuchi Alphonsé Daudét “Axirqi ders”namliq meshhur hikayeside, Prusiyelikler tarafından ishghal qilinghan Alsacé rayunidiki bir yéza bir mektipining oqutquchisi Hemél ependining aghzidin bir tilning bir millet we bir dölet üchün mohimliqini,yene kélip mustemlike astida qalghan millet üchün anatilning téximu mohimliqini eskertip:
"Balilirim,bügünki ders méning silerge axirqi dersim bolup qalidu,chünki Alsacé we Lorrainédiki mekteplerde Gérmanchidin bashqa bir tilda ders ötülmesligi heqqide bérlindin buyruq keldi… Fransuz tili dunyadiki eng chirayliq,eng chüshinishlik we eng mukemmel tildur.Biz Alsacéliqlar bu tilni menggü unutmasliqimiz kérek.Chünki bir millet döliti munqerz bolup,yatlargha qol bolup qalghanda,özining tilini unutmisila,ular qamalghan türme derwazisining achquchi öz qolida démektur,"dep xitap qilidu.

Rosiyening 19-esirdiki ataqliq pédagogiki Oshiniski bir millet üchün anatilidin ayrilip qélishtin xeterlik ish bolmaydighanliqini we buning qorqunuchluq aqiwetlerni élip kélidighanliqini bayan qilip:
"Xelqning qolidiki herqandaq nersini tartiwalsingiz künlerning biride ular buni qayturup alalishi mümkin.Lékin uning anatilini tartiwalsingiz,hichbir zaman uni qayta eslige keltürelmeydu.Bu xelq özige yéngi bir dölet quralishimu mumkin.Emma anatili yoqalsa,milletmu we uning dölitimu yoqulidu...”deydu.

Ezerbayjanliq shair behtiyar vahapzade: “Bir milleti yoq qilish üchün, ularning béshigha atom bombisı yağdurush zörür emes.Meniwiy mirasliri,edebiyat-sen’itini nabut qilish,tilini yoqutush we tarixini burmilash yaki bularni milletning hatirisidin öchürüp tashlashning özila kupaye qilidu”, deydu.

Qisqisi,anatil bir milletning ghoruridur.Ghorurini yoqatqan milletler tarix sehnisidin nahayiti asan süpülüp tashlinidu.Ghorurini qoghdap qalghan milletler bolsa,dunyada étiwargha élinidu. Öz kimlikini yoqatqan xelqning mustemlikichilerge qarshi isyan körsitish iradisi ajiz bolidu yaki peqetla bolmaydu.Shunga mustemlike xelqliri üchün anatil bésimgha we zulumgha qarshi özini qoghdash wastisidur.

kuchurup qoyghuchi
27-03-11, 00:18
Kechuring.Men bu maqalini Kamil Tursunning blogidin alghan idim...Maqalining igisi kamil Tursun...Men maqalini bu yerge qoyghanda aptorning ismini untuptimen.


Kochurup qoyghuchi


Maqalinighu bu yerge kochurup qoyupsiz,maqalining igisini aptorini untupsiz.....ependim...

Unregistered
27-03-11, 14:28
Yaxshi maqale iken.Ana tildin mohim nerse yoq...



Kechuring.Men bu maqalini Kamil Tursunning blogidin alghan idim...Maqalining igisi kamil Tursun...Men maqalini bu yerge qoyghanda aptorning ismini untuptimen.


Kochurup qoyghuchi

Unregistered
28-03-11, 12:57
Ana tilning mohinliqi heqqidiki bu maqalidin suyundum.nahayiti etrapliq,Mukemel yeziliptu.aptorgha hormitimni bildurimen.


[ QUOTE=Kochurup qoydum;97293]Anatil we Mustemlikichilik


2011-yili 3-ayning 14-kuni



Til-bir millet mediniyitining omurtqisi,mediniyet kimliki we milliy kimlikining yiltizidur. Tilning insanning tuyghu ve pikir-chüshenchilirini otturigha qoyidighan rolidin bashqa,uning bir milletning tarixiy mediniyet miraslirini ejdattin ewlatqa yetküzip bérishte köwrüklük rol oynaydighan eng mohim wezipisimu bar.
Bir milletning mediniyiti,tepekkür shekli,hayat pelsepesi we edibiyat-sen’iti,qisqisi u ige bolghan barliq miraslar til arqiliqla öz qimmitini tapidu.Bu seweptin til bir milletning pikir eynigimu diyilidu.

Wilhélm von Humboldtning sözi bilen eytqanda,“Her tilning özige xas dünya qarishi we chüshenche uslubi bolidu”.19-esirdiki némis tilshunash we peylasop Humboldt tilning bu özige xas dunya qarishini “bir milletning tili uning rohidur,rohi bolsa uning tilidur”,digen sözge yighinchaqlaydu.Chünki insannıng chüshenche we tuyghuliri otturisida nazuk bir munasiwet bolup,insan peqet öz ana tilidila eng yaxshi pikir yürgüzeleydu.

Bir milletning kimlikimu uning ana tili arqiliq érishken imkaniyetler arqiliq wujutqa chiqidu yeni anatil milliy kimlikning xémiturichi hésaplinidu.Milliy kimlikke ige bolghan milletler anatiligha sadiq bolidu,köz qarchughidek asraydu we uning qimmitini bilidu.Shunga uyghurlarda anatil yérim weten,digen hikmetlik sözmu bar.
Mediniyet tarixigha nezer salidighan bolsaq,tillarning birqanche xil ehwalda zawalliqqa yüzlinidighanliqini körimiz.Bulardin biri mediniyetler otturisidiki özara tesir körsütüshtur.Bu basquchta döletning yolgha qoyghan til ve mediniyet siyasetliri asasliq rol oynaydighan bolup,siyasettiki radikal özgürüsh ewlatlar otturisidiki anatilning izchilliqigha zerbe béreleydu.
Xitay hokümitining uyghur wetinide, uyghur tilini maarip séstimilirida cheklishi we yesli maaripinimu xitay tilida élip bérishqa mejburlash herketlirini uyghur tiligha qarita planliq shekildiki zerbe béridighan radikal siyaset dep qarashqa bolidu.
Bir milletni pütün meniwi mirasliridin mehrum qaldurush yaki ularni natunush nersige aylandurush shundaqla bu miraslarni bu milletning xatirisidin ochürüp tashlash üchün mezkur milletning tiligha qarita bezi cheklesh tedbirlirini élip bérishning özila kupaye qilidu.
Milletler bashqilarning boyunturiqigha chüshüp qalghanlirida,bésim we zulumgha köp uchraydu, mediniyiti we tilliri her xil yollar bilen yoq qilinish xewipige duch kélidu. Adette mustemlikichi yaki bashqa xelqler üstidin öz hakimiyitini qurghan milletler öz tillirini mustemlike xelqlirige mejburi téngishqa urunidu.Mustemlikichilik tarixigha qaraydighan bolsaqmu, mustemlikichilerning mustemlike qilinghuchi xelqlerge öz mediniyitini qobul qildurushqa alahide ehmiyet bergenlikini körimiz.Mustemlikichilerning mustemlike xelqlirige öz tilliri we mediniyitini mejburi téngishtiki mexsiti- bu til we bu mediniyet arqisigha yoshurunghan özlirining dunya qarishini ularning wujudigha singdürüshtür.Ular bu yol arqiliq mustemlike xelqining qarshiliq fikrini yok qilishqa we özlirining mustemlikichilikini qanunlashturush mexsitige yétidu.Hetta ular öz tilini döletning resmi tili sewiyesige kötüridu we shundaqla uni mustemlike qilinghuchi xelqning anatilining ornigha dessitidu.

Mustemlike xelqliri üchün öz anatilidin waz kéchip,mustemlikichilerning tilini qobul qilish démek, mustemlikichilikni qobul qilish hemde uning mediniyitini,mewjudiyitini,örf-adetlerini, edebiyat -sen’itini hemde ular ghorur hés qilidighan nersilerning henniwasini qobul qilish démektur. Mundaqche éytqanda,mustemlikichining tilini qobul qilish ularning kimliginimu qobul qilghanliq hesaplinidu.Bir milletning tili zawalliqqa yüz tutsa,u zaman u millet mediniyitidin we milliy kimlikidin ayrilidu.

Fransiyelik yazghuchi Alphonsé Daudét “Axirqi ders”namliq meshhur hikayeside, Prusiyelikler tarafından ishghal qilinghan Alsacé rayunidiki bir yéza bir mektipining oqutquchisi Hemél ependining aghzidin bir tilning bir millet we bir dölet üchün mohimliqini,yene kélip mustemlike astida qalghan millet üchün anatilning téximu mohimliqini eskertip:
"Balilirim,bügünki ders méning silerge axirqi dersim bolup qalidu,chünki Alsacé we Lorrainédiki mekteplerde Gérmanchidin bashqa bir tilda ders ötülmesligi heqqide bérlindin buyruq keldi… Fransuz tili dunyadiki eng chirayliq,eng chüshinishlik we eng mukemmel tildur.Biz Alsacéliqlar bu tilni menggü unutmasliqimiz kérek.Chünki bir millet döliti munqerz bolup,yatlargha qol bolup qalghanda,özining tilini unutmisila,ular qamalghan türme derwazisining achquchi öz qolida démektur,"dep xitap qilidu.

Rosiyening 19-esirdiki ataqliq pédagogiki Oshiniski bir millet üchün anatilidin ayrilip qélishtin xeterlik ish bolmaydighanliqini we buning qorqunuchluq aqiwetlerni élip kélidighanliqini bayan qilip:
"Xelqning qolidiki herqandaq nersini tartiwalsingiz künlerning biride ular buni qayturup alalishi mümkin.Lékin uning anatilini tartiwalsingiz,hichbir zaman uni qayta eslige keltürelmeydu.Bu xelq özige yéngi bir dölet quralishimu mumkin.Emma anatili yoqalsa,milletmu we uning dölitimu yoqulidu...”deydu.

Ezerbayjanliq shair behtiyar vahapzade: “Bir milleti yoq qilish üchün, ularning béshigha atom bombisı yağdurush zörür emes.Meniwiy mirasliri,edebiyat-sen’itini nabut qilish,tilini yoqutush we tarixini burmilash yaki bularni milletning hatirisidin öchürüp tashlashning özila kupaye qilidu”, deydu.

Qisqisi,anatil bir milletning ghoruridur.Ghorurini yoqatqan milletler tarix sehnisidin nahayiti asan süpülüp tashlinidu.Ghorurini qoghdap qalghan milletler bolsa,dunyada étiwargha élinidu. Öz kimlikini yoqatqan xelqning mustemlikichilerge qarshi isyan körsitish iradisi ajiz bolidu yaki peqetla bolmaydu.Shunga mustemlike xelqliri üchün anatil bésimgha we zulumgha qarshi özini qoghdash wastisidur.[/QUOTE]