PDA

View Full Version : Turkiyede Oqush !



Unregistered
19-03-11, 18:00
Méning ismim Menggünur mutellip, quwuq nahiyiside tughuldum .Qaramay sheherlik 2-bashlan’ghuch we qaramay sheherlik 2-ottura mektepte bashlan’ghuch we ottura mektepni püttürdüm. Toluq ottura mektepni püttürüp 2001-yili béyjing pédagokika unwérsititigha tallandim we 2001-yilidin 2003-yilighiche shinjang pédagokika uniwérsitétida 2yil teyyarliq oqudum. 2003-yili 7-ayda béyjing pédagokika unwérsititida ma’arip ilmide ( ma’arip pisxologiyisi ) 4yil baklawurluqta oqudum,2007-yili béyjing pédagokika unwérsititini püttürdum we oqushni püttürüpla türkiyide oqushqa iltimas qildim.

Men unwérsititta oquwatqan chaghlirimda eslide gérmaniye miyunxin unwérsitining pisxologiye kespide oqushni oylighanidim, shunga béyjing uniwérstétida ishtin sirt bir yérim yil némis tili ögendim we imtihan berdim, némis tilidin 4-derijidin öttüm, emma kéyinche öydikilerning iqtisadining unche yaxshi emesligini nezerde tutup gérmaniyede oqushtin waz kechtim. Lékin mining yenila chet’elge chiqip oqush xiyalimdin waz kechküm yoq idi. shunga chet’eldiki dostlirim we jék tor xatirisidiki türkiyide oqush témisidiki yazmilardin türkiyide oqush pursitim barliqini bildim. Shuningdin kéyin türkiyidiki dostlirimgha dep chaqiriq qeghizi aldim. Undin kéyin kéreklik matériyallarni teyyarlap, türkiye konsuligha tapshurdum. Shunchilik waqittin béri némis tili öginp tuyuqsizla türkiyide oqush pilani chiqip qalghachqa sel ganggirap qaldim. Chünki gérmaniyede oqush arzuyum bar idi we arzuyumni emelge ashurush üchün némis tilinimu ögünüp, bir yerlerge barghanidim. Shundaqtimu emeliyetni qobul qilip bir az türk tili ögünüshke tutushtum. Béyjing milletler unwérsititida türk tili ögünüshke bashlidim .Bu jeryanda könglüm nahayiti tengpungsiz idi. Bu waqitlarni öz -özümge teselli bérip arzuyumgha bir qedem bir qedemdin yétishni pilanlidim. Ozun ütmey türkiyining wizisimu chiqti. shuning bilen türkiyige qarap yolgha chiqtim.

Pasportni men béyjingda oquwatqan chaghlirimda béjirip qoyghan idim. Pasport hel qilish üchün 200yüen ,resim üchün 70yüen tölidim. Men yene pasportning "eskertish" dégen bétige eskertish qilip ismimni xenzuche pinyin yéziqidin normal latinchige özgertishke bir iltimas qildim we buning üchen 40 yüen tapshurdum. pasport 2 heptide chiqti.Eskertish yézish üchün 3kün ketti.

Wiza chiqishtin burun bir az waqit bolghachqa ürümchige qaytip kilip ürümchi istiqbal chet’el tili terbiylesh merkizige oqutquchiliqqa iltimas qildim we bu yerde bir mezgil oqutquchi bulup ishlidim. Kichikimdin tartipla oqutquchi bulushni arzu qilattim, u künlerni hazirmu da’im eslep turimen. U yerde bir mezgil oqutquchiliq qilghandin kéyin türkiyige wiza iltimas qilghan telipimge jawap keldi, öyge bérip teyyarliq qildim-de ,hayatimdiki yene bir yéngi musapemni bashlap türkiyige yolgha chiqtim. Ayropilan qozghalghan jeryanda kallamdin nurghun ishlar xuddi bir filim körgendek bolup ötti. Hayatimda héchbir ayagh dessep baqmighan natonush döletke bolghan qiziqish we bir xil ensireshler kallamdin ötti. Shu xiyallar bilen qachanlardur ayropilan xadimlirining sitanbulgha az qalduq dégen awazini anglidim, isitanbul shehirige chüshkendin öz yurtumdin shunche yiraq memlikettiki kishilerning tili manga shunche yéqin we yéqimliq bilindi. Sitanbuldiki hayatim shuning bilen bashlandi.

Türkiyige kélish üchün pul lazim boldi, elwette. Öydikilerning bergen puli we özümning burun oqush jeryanida mektepte ishlep yighqan pulum bilen bolup 3000dollar toplandi, ürümchidin türkiyige baridighan ayropilan bélitini 3000nechche yüen’ge aldim,türkiyege bérip türk tili ögünüsh sinipi (tömer)ge oqush puli tapshurdum, bir yilliq oqush puli 600dollar boldi.U yerde turushqa kénishke(ikamét) élish üchün bir az ketti. 4 ayliq til kursini oqudum,( normal bolghanda , til kursining bir yilliq oqush puli 600 dollar bolidiken) . Türk tili gerche uyghur tiligha intayin yéqin bolsimu, emma aliy mektepte oqush üchün xéli yuqiri til sewiyisi telep qilidiken, deslepki mezgilde xéli qiyinchiliqqa uchridim, béyjingda azraq ögen’gen türkche tili u yerde héchbir gep emes iken. Emma imtihanidin ötelmisem jonggugha qayturuwétetti, shunga kéche-kündüz ögendim, yighlighan waqtimmu boldi, a’ilemdikilerning righbetlendürishi manga her waqit yar-yölek boldi .3- ayda imtihan berdim, bu imtihanni matématika we türkchidin berdim. 4- ayda (tcs) dégen imtihanni berdim. Köp tirishchanliqlar bedilige bashqa sawaqdashlar xéli uzaq waqitta ötidighan til imtihanidin 4 aydin kéyinla öttüm, elwette bu jeryanlarda nurghun qiyinchiliqlargha duch keldim, yéngi bir dölette deslepki hayatni bashlash üchün uzaq bir jeryan kérek iken. Imtihan netijisi axri chiqti. sitanbul unwérsititining chaqiriq qeghizini qolgha alghinimda tolimu xushal boldum.

Türkiyige bérip u yerde türk qizlar bilen bir öyde turdum. Öy ijarisini ayda 100liradin berdim. Yémeklirige peqet könelmidim. Amalsiz ach-toq yürdüm. Kétish xiyalimmu boldi, öydikilerge télifon qildim, apam bilen uzaq paranglashtim, öydikilerning yéteklishi bilen yene dawamliq tirishishqa bashlidim, özüm öyde u yerche tamaq étishke bashlidim. Uni tapsam bu yoq, tapqan nersem téxi öydikige oxshimighan, öydiki türk qizlarmu manga köp yardem qildi, méning bundaq qiyinchiliqlirimni körüp men néme désem küchining bariche teyyarlap berdi, üch ay ötkendin kéyin xéli özliship qaldim, türklerning tamaqlirinimu étishni ögendim, mektepte türk tili öginishke etigen barattiim, yérim künlük ders idi, öyge qaytip yene türkche öginettim, qarimaqqa türk tili addidek qilghini bilen emma yene chong perq bar idi, grammatika we sirttin qobul qilghan sözlirimu özgiche idi.
Türkiyige kelgendin kéyin pulum uni-buni qilip tügep qaldi. Bir yerdin ish tépip ishlishim kérek idi, doslirimgha hawale qildim, shuning bilen terjimanliq qilidighan ish chiqip qaldi, üch künlük terjimanliq qildim , xenzuche, türkche üch kün terjimanliq qilip 450dollar taptim. Öz turmush pulumni tépish we oqushumni yaxshi tamamlash üchün köp tirishtim, 2008-yili 5-ayda türk tili sinipim tügidi. imtihannimu berdim, tetilde yene mushundaq terjimanliq ishlirini tépip ishlidim, burun terjimanliq qilip bergen xéridarlirim türkiyige kelgende dawamliq méning ulargha terjimanliq qilip bérishimni deydighan boldi. Istanbul uniwérstétigha kirdim, yérim yilliq oqush puli üchün 144lira tapshurdum, mektep manga bir yilliq türkiyide turush pursitini pulsiz berdi. Adette mektepte utuq qazan’ghan oqughuchilargha mektep pulsiz turush pursiti béridu, taki mektep püttürgiche.

Türkiyiide ma’arip: türkiyede 6-14yashqa qeder mejburiy ma’arip tüzümi yolgha qoyulghan iken. Pütün dölette 820din artuq uniwérsititini öz ichige alghan oqutush orunliri bar, omumiy sani bir milyondin ashidighan oqughuchisi bar iken. Dölet igilikidiki asasliq uniwérsititilar asasen stanbul we enqerege jaylashqan. 1923-yili türkiye jumhuriyiti yéngi qurulghanda ,pütün dölette %10kimu yetmigen kishi xet tonuydikenduq. Mustafa kamal yétekchilikide ma’arip intayin téz tereqqiy qiliptu. 20-esirning axirigha barghanda pütün döletning sawatlishishi %76ke kötürülüptu. Hazir türkiyide 85uniwérsitit bar. Asasliqi dölet we shexsiy igidarchiliq qilghan. Dölet igidarchiliqidiki mekteplerning oqush puli töwenrek. Emma shexsiy mekteplerning oqush puli bezide 15000dollargha yéqinlishidu. Her yili mektepke dölettin bir tutash imtihan élip qobul qilinidu. Bularning ichidiki teleylik oqughuchilar unwérsititi hayatini bashlaydu. Türkiye unwérsititilirining tüzümi bek oxshap ketmeydu. Bezi unwérsititilar dunyaning aldinqi qataridin orun alidu.

Türkiye ma’arip sétsimiside:
1) türkiyige baklawurluq unwanini élish üchün barghanlar yosdégen imtihanni béridu. Buninggha asasliq türk tili, matématika ,iqdin ibaret üch türdin béridu.
2) magistérliq qilish üchün kelgenler aleswetsc din ibaret ikki imtihanni béridu,ales te matématika we türk tilidin béridu, tsc te türkchidin imtihan béridu.

Stanbul uniwérsititi: türkiyede tarixi eng uzun, asasliq aliy bilim yurtidur. Köpligen bu mektepni püttürgen oqughuchilar türkiyiqning her qaysi sahaliride asasliq rol oynawatidu. Nurghunlighan dangliq siyasetchi, sodigerler we bashqa nurghun sahelerde muweppeqiyetlerge érishken kishiler bu mektepni oqup püttürgenler. Mektep istanbulning nurghun rayonlirigha tarqalghan bulup asasliq mektep rayoni istanbulning biyazit meydanigha jaylashqan. Stanbul uniwérsititi 1846-yili23-iyulda qurulghan,lékin téximu uzaq tekshürsek emeliyette bu mektep 1453yildin bashlapla bir medris süpitide mewjut bolup kelgen. Hazir pütün mektepning 5 oqush rayoni,2000gha yéqin piroféssori we 4000gha yéqin yardemchi tetiqiqatchi,60000din artuq toluq kurs,8000gha yéqin magistér we doktur oqughuchisi bar. Istanbul uniwérsititi nurghun türk oqughuchilarning arzu we ümidi pükülgen mektep, u shundaqla türkiyining pexri bolush süpiti bilen buningdin kéyin téximu özining rolini jari qildurup, türkiyige, shundaqla dunyaning ilim-pen sahasige téximu köp töhpe qoshush üchün izdenmekte.

Men istanbul uniwérsititida yene burunqi kespim bolghan ma’arip pisxologiysidin mastérliq(magistirliq) oqushni qarar qildim. Oqushqa kirgendin kéyin mu’ellimler yene bir qétimliq imtihan aldi we béyjing pidagokika unwérsititidiki netijilirimni qayta kördi, bu imtihan méning kesiptin teyyarliq oqush-oqumasliqimni sinaydighan imtihan idi. Nurghunlighan kespiy atalghular bolghachqa imtihandin sel qorqtum. Atalghularni kéche-kündüz ögendim, bunchilik qilishim waqitni yéngish üchün idi. Imtihandin öttüm we kesip oqushqa bashlidim, bizning kesiptin magistirliq püttürüsh üchün jem’i 8pen ders élishimiz kérek bolup,men 4ders tallap oqup tügitip boldum. Ders netijilirimmu nahayiti yaxshi boldi. Hazir kelgen derslirimni oquwatimen, bu yil 6-ayda derslirimni pütünley tügitish pilanim bar.

Türkiyede oqush unchilik asan emesken. Nurghunlighan imtihanlar bar, undaq yardem pulliri hemme oqughuchilargha bérilmeydu, türkiyige chiqip oqush bek asan hem pul bérip oqutidu dégen geplerge ishinip qalmasliqinglarni ümid qilimen. türkiyining ma’arip séstimisi jongguningkige oxshimaydiken. Imtihandin ötelmisingiz memliketke qayturidu. Uniwérsititilarning köpinchisi dersni in’giliz we türk tilida ötidu, in’gilizchingiz we türkchingiz yaxshi bolmisa derste qiynilip qalidikensiz. Gerche türkche bizning uyghur tili bilen nahayiti yéqindek bilinsimu emma kesip tillarda nahayiti zor perqler bar iken. Nurghunlighan oqughuchilar türkiyege chiqip imtihandin ötelmey qiyin ehwalgha chüshüp qalghanlarmu nahayiti köp.

Bezi tejribe-sawaqlar
Men türkiyige bérishning aldida bezibir geplerni anglap qaldim. Türkiyige chiqip oqush azusi bolghan bir qanche oqughuchilarning bashqilargha hawale qilip özining türkiyide oqush arzusi emelge ashurush üchün bir munche pullarni orunsiz xejligenlikini, u ademler oqughuchilarni türkiyige ekilip qoyup hchqandaq resimiyetliri bilen kari bolmghanliqi, özining shunchilik pul xejlep türkiyige chiqip, özining ong-solini bilmey qalghanliqi toghrisida geplerni anglap qaldim. Bu ishqa heyran qilip oltursam, men tonuydighan hemde méning béyjingdiki mektipimde oqughan inimizning bu ishqa duch kelgenlikini anglidim, uning türkiyiqdiki hawale qilip 1000dollar bermekchi bolghan adimi bilen télfonda sözleshtim, insan qélipidin chiqip ketken bundaq ishlarni qilghan ademmu uyghur iken. U ademning u inimizgha déyishiche özimu bashqilargha pul bérip türkiyege chiqiptimish. Shunga u adem öz waqtida özining ishini qilghanlargha shu pulni bérip bu oqughuchini ekelmekchimish, pulni bermise türkiyige kélishning amali bolmaydighanliqini éytiptu. Télifonda uning bilen körüshtüm. Özümning déyishke tégishlik geplirini dédim. Bu oqughuchining ishini bundaqla tashlap qoyghum kelmidi. Andin munasiwetlik orun we mekteplerge bérip bu oqughuchining matériyallirini berdim we bu yil 10-ayghiche türkiyige kélish resimiyitini béjirdim. Xudayim buyrisa 10-ayda türkiyide oquydu. Bu yerde démekchi bolghinim hergiz undaq aldanmanglar, hawale qilghan ademlerge shunchilik pulni bérip qoyup, u ademni türkiyide tapalmay qélishinglar mumkin. Toghra bolghan yol, usullar bilen chiqinglar. Jongguda yalghan diplomni yasap yaki pulgha sétiwilip, yene köz boyamchiliq qilsanglarmu türkiyige kelgendin kiyin ashkarilinip qalidu. Bu yil 1-ayda türkiye ma’aripi yéngi tüzüm chiqardi. Chet’ellik oqughuchilarning barliq diplomlirini birmu-bir éniq tekshürüp ötküzidiken we yalghanchiliq qilip yalghan diplom bergen oqughuchilarni öz dölitige qayturuwétish we kéyin türkiyige kélish hoquqidin élip tashlaydiken. Türkiyige kélish niyiti bar oqughuchilar yaxshi oylinip kélinglar. Bu yerde hemme ademning sayahet qilghusi kélidu. Istanbulmu shundaq chirayliq yer. Etrapimda awal oqushqa kélip oquyalmay laghaylap yürgen balilar xéli bar. Shunga bu yerge oqush niyitingiz bolsa andin chiqing. Bolmisa wetiningizni we pulingizni aware qilmang. Pulingiz éship-téship ketse ,xejleydighan yer tapalmisingiz yiraq yéza-qishlaqtiki oqughuchilarning oqush puli we depter qelimining höddisidin chiqing. Bu yerde jonggugha oxshash imtihandin ötelmisingiz , bir qanche qétim imtihan bergili bolmaydiken. imtihandin ötelmisingiz nedin kelgen bolsingiz udul shu yerge qayturwétidu. bundaq désem heyran qalmanglar, bu yerge oquyalmaydighan balilar oquymen dep kélip 2aydin kéyinla zérikidu. Mektepke kirip imtihanlardin qélip oquyalmaydu. Bundaq bolsa oquyalmaydighanlar, yaxshi oquydighan, jiq oqush niyiti bar oqughuchilarning türkiyige kélip oqush ornini alidu. Bir sanni bikar qilidu. Mektepte imtihandin ötelmey sörilip yürüp, uyghur oqughuchilarning mektepte mu’ellimlerning aldida yüzini tökidu. Bundaq bolsa bizdin kéyin qalghan oqughuchilargha türkiyidiki we mekteptiki tesiri yaxshi bolmaydu.

Unregistered
19-03-11, 19:09
Bu maqaleni yazghan Istanbuldiki Uyghur qizchaq, maqalengizning dawamini yezing, kop yahshi yezipsiz, jiq paydilinishqa tegishlik melumatlar bar, oqup kop huzurlandim, menmu Istanbulda 1979-1982 giche uch yil yashighan,gerche men resmi ilmi mekteplerde oqumighan bolsammu, oz-ozligimdin kop tiriship Turkche ugengen idim,uch yilim tamamen Turkler bilen otkechke meningmu Turkchem zamanida kop yahshi idi, heli hem yaman emes.

Men Aldida Istanbul Haskoy Kuran Kursida Dini terbiye aldim, keyinche bir shikette ishlidim, men istanbulgha kelip uchunji ayidila Beyazit Sahaflar charshisidiki Kitappurushlardin kitap setiwelip oqushni bashlighan idim,deslep setiwelip oqughan kitabim, Sevket Sureyya Aydemirning,;" Tek Adam, “ atliq uch qisimliq kitabi idi,arqidin men yene bu yazghuchining bu kitaplarning dawami hesaplinidighan ,;” Ikinci adam, Suyu arayan adam " qatarliq Kitaplirini oqudum,

Men ,;" Tek Adam " isimlik Kitapning birinji qismini setiwelip, Oqup bolghandin keyin u qismini yerim bahasigha Kitappurushqa qayturup berip ustige pul qoshup ikkinji qismini elip oquyttim, u chaghlarda haizrqidek iqtisadi imkaniyetlirimiz yoq idi, hetta putun Turkiye miqyasida hem hazirqidin jiq namratchiliq idi, amma elbette yurtimizgha selishturup bolmaydu, mening eng ahirqi oqughan Turkche Kitabim, yazghuchi Murat bardakcining yazghan 680 betlik Kitabi,;” Shah Baba “ idi, men bu Kitapni 2000-Yili 01-Ayda Istanbulda ikki keche-ikki kunduz yimey-ichmey biraqla oqup tugitiwetken idim.chunki oquwetip Kitapq shundaq kiriship kettimki, hetta oyumdin yenimdiki Baqqalgha chiqip tamaq ekirishke hem eringen idim, oqughan kitaplirimgha diqqet qilsingiz shuni koreleysiz, asaslighi Tarihqa ait Kitaplardur.

Erebistangha kelgendin keyin kelgen-ketkenlerdin Istanbuldin Kitap ekeldurup oqup turdum, 1984-Yili yaz Ayliri idi, Istanbul Zeytinburnida olturidighan ozi eslide 1961- Yili Afghanistan arqiliq Turkitege kelip yerleshken Uyguurlardin Yengisarliq Tohtajim deydighan akimiz Mekkide esli Shahyarliq, Abliz Tohti Ddigen kishining Dukinida ishleytti

Dawami Bar


Not; Bu maqaleni oqup yazghim kelip qaldi, bugunche shunchilik yazay, sizmu maqalengizni uzmey dawamliq yezing menmu yazay, yazghan yazmighandin yahshi, menghu dawamliq yeziwatimen, siz birinji yezishingizdila bu munazire meydanini titritiwetidighan qimmette yazdingiz,

Yene meningmu sizning Yurtingiz Chochek Wilayetige Qarashliq Qobuqsar Nahiyeside bir Qazaq tort Mongghul besh sawaqdashim bar idi, Qazaqning ismi; Saylamqan, Hazir Maytagh Nefit Tehnikomning Muellimi.Mongghullarning ismi; Norop Hazir Maytaghda , Bata hazir Qaramayda.Pembe hazir Qaramayda we Batnasin hazir Qaramayda.

Yurtingiz Qobuqsarda 13-Esirning bashlirida Chinggizhan bilen egiship kelip Uyghurlashmay Mongghul peti qalghan Jungghar qebilisining mongghul ewladliri yashaydu.


IHTIYARI MUHBIR : MEKKE.