PDA

View Full Version : Ajayip shipalik dorilar !



Unregistered
19-03-11, 17:42
Xéne
Yézidiki uyghur déhqanlirining hoylisida, bezilerning béghida östürülidighan xéne toghrisidiki riwayetler yoqning ornida. U xelq tébabitidimu anche jiq qollinilmaydu. Bar-yoq xisliti uni osmigha arilashturup, qaynatma teyyarlap, bashni yuysa képekni yoqitidu. Chachning chüshüshini toxtitidu, aqarghan chach qariyidu. Ularni dawalimisimu adem yashawéridu. Méni qolumgha qelem alghuzghini xénining tapanning qizishini yoqitip, barmaqlar béshidiki ettikenni toxtitishi boldi.
Ta ulugh weten urushigha qeder yéza qizliri qollirigha xéne qoyatti. Uning usuli töwendikiche: xénigha zemche arilashturulup, tömür hawanchida yumshaq soqup, axshimi xéne bilen zemche arlashmisi aliqan'gha sélinidu we barmaqlar yumulup tirnaq üstigimu qoyulup, qériqiz yopurmiqi bilen orilip üsti yaghliq bilen baghlinidu. Bu baghlaq etigenliki yéshilidu. Bu usul yaz boyi bir nechche qétim tekrarlinatti. Xéne boyiqi alqan we barmaqlarda yuysimu chiqmay uzaq saqlinatti.
Momam meryemxannng déyishche xéne qoyghan qizning barmaqliri ettiken bolmaydu, qoli aghrimaydu. Bu teripler mushu qurlar mu'ellipnimu bir nechche qétim xéne qoyushqa mejbur qilghan. Biraq xéne terkibide qandaq maddilarning barliqini momam nedin biletti deysiz. Uningdin bügünmu méning xewirim yoq. Emma qoli ettiken qizlar köp. Chünki hazirqi zaman qizliri xéne qoymaydu. Méningche bolghanda uyghur qizliri shu kona adetni janlandurup xéne qoysa öz qolini özi asrighan bolatti.
Mushu künlerde yapyash qizlarning qolum aghriydu déginni anglighinimda quwurghilirim égilip kétidu. J. Isimlik xadim nöwettiki otposkidin ishqa qaytti. Méni yéshi yétip qalghan ayalning qoligha xéne qoyiwalghini ejeblendurdi.
- Yashliqingizni eslepsizde, dem élishta yürüp, - dep chéqishtim.
- U déginingiz toghra, - dédi miyiqida külüp, - biraq, asasi nerse qollirimning ettiken bolishi emes, kiyinki waqitlarda tapinim qizip aramimni yoqitip qoydum. Momam rehmiti « yadingda bolsun, mubada tapining qizip bi'aram qilsa, derru qolunggha xéne qoy», deytti. Momamning shu telimini esliwidim, set körünüwatamdu?
- Yaq, ata-bowilar exmeq ademler emesqu. Méning texminimche, ular uni hayat tarazisida ölchep sinaqtin ötküzgen. Shuning üchünmu ular bizge yétip kelgen.
Anglighan qulaqta néme eyib bolsun! j. Ning hékayisini anglighan'gha qeder «tapinim qiziydu, - uninggha néme dora?»Dégenlerni köp anglighan. Bextke qarshi, kiyinki waqitlarda hemmisi dora tépiwaldimu, birersinimu uchratmidim.
He rasla, bir yili anam rehmiti bizning öyde besh-on kün bolup, andin tashtiqarigha kétiwidi. (U yerde méning qérindishim turidu). Shu yerde apamning tapini qizip xéli aware qilghan oxshaydu. Kiyin singlimdin «qoyning yéghi barmu?»Dep soraptu. Anam singlim aldigha keltürgen yaghdin qeley qoshuqqa élip, doxopkining aldida olturup, uni tapinigha maylaptu. Uni uda üch kün kéchisi maylighan.
- Birinchi kéchining özila aram élip, shunchilik qattiq uxlap kétiptimenki, oyghansam ushshaq balilar mektepke kétiptu, -deydu anam, - hazir tapinim jim, balam buni quliqingda tut. Kérek tashning éghiri yoq.
Men'ghu hazirche u aghriqqa duchar bolghinim yoq. Emma u adem tallimaydu. Bügünki tapchiliq zamanda qoyning quyriqini tépish hemmige nésip boliwermes. Xénini térip qoysa qandaq yaxshi.



Baliyatquning töwen chüshüshi
Bu nahayiti murekkep, éhtiyatchanliqni telep qilidighan usul. Lékin adem qilghanni adem némishqa qilalmaydu? Dégen nezerdin qarap uni hékaye qilmaqchimen. Chünki turmushta baliyatqusi ornidin qozghilip dert tartiwatqan ayallirimiz az emes. Bu shulargha qilghan bir sawabliq ish bolsun, dédim. Ornidin tamamen chüshüp, téshigha chiqip qalghan baliyatquni peqet kespi doxturlar aghriqxanilarda dawalaydu. Bu usulni manga a isimlik kishi öz aghzida éytip berdi.
- Ayalimning ikki biqini qisip, qorsiqi töwen tartip aghrip bolmighandin kiyin, - deydu a, - doxturgha barghanidi. Ular öydikilerge«baliyatqung töwen chüshüp kétiptu», dep di'agnoz quyup, jiqqide dorilarni bériptu. Ularni xéli uzaq ichti. Emma, ayalim uning bilen yaxshi bolup ketmidi. Kündin-kün'ge jüdep qurushqa bashlidi. Shunda öz anamning shundaq aghriq bilen aldigha kelgen (u waqitlarda men téxi kichik bala idim) ayallarni qandaq dawalighanliqi yadimgha chüshti. Buni men öydikilerge éytip bérip, olturup meslihetleshtuq.
Shuning bilen kechqurunluqi ayalimni yerdiki gilem üstige yatquzdum we ikki putini tizining astidin kötürüp sipayiliq bilen keynige qaritip, asta silkidim. Anam shundaq qilatti we tapini bilen dowsun'gha tépip qoyatti. Men undaq qilmidim. Héliqi siz bergen qélin yopurmaqliq tiken gulning(aloy) shirnisini chiqirip ichküzdüm. Silkishni uda üch kün qildim. Biraq shirnini uzaq ichti. Mushu künlerde, xudagha shükür, ayalim özini yaxshi hés qilip yüridu. Aghriqni aghzigha almaydu. Yézilarni arilap kamandurupkida yurginimde bir öyge yighilip, töt-besh köngli yéqin aghine olturattuq. Shunda«öyge kishi kélip qaldi» dep aghinilerning birini chaqirip chiqip ketti. Buninggha héchkim ejeblinip ketmidi. Uning ketkinni men könglümge püküp qoydum. Etisi ikkimiz yene didar körüshtuq.
- Axsham öyünglerge kim keptiken? - Dep soridim.
- Sizdin némisini yoshuray, ornidin chüshüp ketken ashqazanni kötürüsh hünirim bar idi, -dédi aghinimiz, - axsham qoshna yézidin bir ayal oghlini élip kelgeniken. Shuninggha seweb qildim.
- Nahayiti yaxshi hüniringlar bar iken, adash, uni sözlep bérelemsiz, ya mexpiyetmu?
- Uning némisi bar? Beribir siz méning hünirimni tartip alalmaysiz, - dédi dostimiz we ornidin qozghalghan baliyatquni qandaq kötüridighanlighini eynen sözlep berdi, - aldi bilen bimarning qorsiqini keynige, yeni töshi terepke nahayiti sipayiliq bilen siyrip silaymen. Andin putini kötürgüzüp qoyup, yene sipayiliq bilen ikki- üch silkip yerge asta chüshürimen we yumshaq yerge ongdisigha yatquzimen. Besh- on minut dem élip yétishi shert. Bir qétimdila ish pütmeydu, yene bezilerning ashqazini birinchi qétimdila öz ornigha chüshidu. Bezilerning üch qétim uda kélishige toghra kélidu. Ademlerning organizimi oxshash emesqu. Biraq shuningdin kiyin bimar kem dégende 15 kün özini qet'iy saqlishi lazim.
Yuqirida teswirlen'gen dawalash usulliri xelq arisida anda- sanda saqlinip qaptu. Uni bilgen bilidu, bilmigenler jim. Azab chékiwatqanlar qanchilik? Undaq bolsa bu addiy, lékin netijisi yuqiri usulni némishqa terghip qilmaymiz?