PDA

View Full Version : Siz toppini qandak keyisiz !



Unregistered
19-03-11, 17:35
5-ayning 3-küni ataqliq ressam Abdushükür Kérim ependi bilen bir aghinimizning öyide söhbette bolup qalduq. Bu yerde doppini qandaq kiyish toghrisida nuqtiliq parang boldi. Abdushükür ependi bu jehette chongqur izden'gen bolup, sorundiki méhmanlarni toluq qayil qildi, Biz ressam Abdushükür ependining sözini anglighandin kéyin Uyghur doppisida shunche chongqur menalarning yoshurun'ghanliqini bilip, chin könglimizdin qayil bolduq. Ilgiri téléwizorda beziler doppining ikki qiri ikki qulaqqa udul, aldinqi bir qiri qangshargha udul qilip kiyilidu, dep tonushturghanliqi ésimde turidu. Shuningdin kéyin nurghun qéri-yash bilip-bilmey shu pikirning izidin méngip, doppini shundaq kiyidighan bolghanliqini hés qildim. Emma bundaq kiyish toghrisidiki pikirning héchqandaq ilmiy asasining yoqluqini, doppini ikki qirini ikki chékige toghrilap, sel arqighiraq, doppining choqqisini del bashning choqqigha keltürüp keygende, heqiqiy ilmiy kiyish bolidighanliqini tonup yettuq. Uyghur doppisida eks etken sen'et we tarixiy alahidilik jehetlerdiki izdinishlirini asas qilghan bolup, puxta ilmiy asasqa ige.Shu söhbettin kéyin manga doppining bir qirini qangshargha toghrilap keygüchiler doppini galwang balilarning bash kiyimni bolushiche kiyiwalghinigha oxshash keygendek körünidighan bolup qaldi. Anglishimizche, Abdushükür ependi bu heqtiki maqalisini «Shinjang Medeniyiti» zhurniligha bériptu we zhurnaldin maqalining testiqtin ötkenliki heqqide xewermu kéliptu. Emdi bu heqtiki qalghan gepni shu maqale chiqqanda körimiz.

Shinjang Pédagogika Uniwérsitétidiki doktor Hesenjan Ablizningmu mushundaq qarashta ikenlikidin xewer taptuq. Doktor Hesenjan «Uyghur Doppisi» dégen témida doktorluq dissértatsiyisi yaqlighan.

Güzellik sheydasi bolghan söyümlük xanim-qizlirimiz doppini ezeldin toghra kiyip kelmekte, netijide bu xil toghra kiyish izchilliqi bir qisim kishiler teripidin asassiz halda "doppining xanim-qizlarche kiyilishi" dep izahlandi.

Doppining bir qirini qangshargha udul keltürüp kiyishni beziler "xanim-qizlarche kiyishtin perqlendürüsh", "erkeklikni namayan qilish" dep izahlashti. Bundaq tétiqsiz mene bérilmisimu, doppa xelqimizning nurghun milliy xasliqlirini özige mujessemligen tursa!

Bu qurlarni yéziwétip, mundaq bir ish yadimgha kéchip qaldi: Kanadagha bérip olturaqliship qalghan bireylen yurtqa kelgende, Kanadadiki mektepler toghrisida toxtilip kélip, ottura mekteplerde oqughuchilarning eng "nochi"liri shepkisining chékilikini arqisigha qilip kéyidu, dégen idi. Méningche, doppining bir qirini qangshargha toghrilap kiyishni teshebbus qilish mushu xil "mektep ataman"lirining galwanglarche qiliqini teshebbus qilghanliqtin bashqa nerse emes! Milliy alahidilikimizning bir belgisi bolghan doppimizgha undaq yenggilteklik bilen muamile qilsaq toghra bolmas!

Abdushükür ependi shu qétimqi söhbette Yéngisarning igiz tumiqining xas ismi toghrisida izdinip, uzun yilliq tumaqchilarni ziyaret qilip Yéngisarghiche barghan bolsimu, uning xas ismigha érishelmigenlikini éytti. U yene doppa toghrisidiki sözining axirida: sheherlerdiki bir qisim kishilerning doppining ikki qirini ikki chékige toghrilap keysek déhqan'gha oxshap qalidikenmiz, dégenlikinimu yoluqturghanliqini, bu gep tutruqsiz bolsimu, yene bir jehettin milliy medeniyitimizni saqlighuchilar bolghan déhqanlirimizning doppini kiyishtiki izchilliqini eks ettürüp béridu, dédi.

Démek, bu yerde doppini "xanim-qizlarche, déhqanche kiyish"deydighan gep yoq, peqet toghra kiyish bilen xata kiyish dégen ikkila mesile bar, üchinchi türlük atalmish "erkekche kiyish" mewjut emes!

Doppini kiyish jehette xanim-qizlirimizning toghra, déhqanlirimizning toghra, bu munazire telep qilmaydu!

Doppining ikki qirini ikki chékige toghrilighandimu, sel arqighiraq (doppining choqqisini bashning choqqisigha toghrilap) keymise, adem yene taz kishige oxshash körünüp qalidighanliqini hés qildim, bumu doppa kiyishtiki ilmiylikni eks ettürüp berse kérek.

Men bu yazmini yézip bolup, «Uyghur Meshhur Shexsliri Albumi»diki Shérip Xushtar, Imin Tursun, Nimshéhit, Muhemmet'imin Iminof qatarliq kishilerning doppini durus keygenlikige diqqet qildim. Shuning bilen birge, natoghra kiyishningmu téléwizordiki xata chüshendürüshtin kéyinkila ish emeslikini tonup yettim.

Doppimizgha büyük mezmunlar we tarixiy sawaqlar jemlen'gen, uni qedirleyli, toghra kiyeyli!

Mana qarang, Uyghur en'eniwiy medeniyet terkiblirini tetqiq qilish bilen tonulghan bu péshqedemlirimizning doppa kiyishi ölchemlik:

Sürette: Shérip Niyaz Xushtar ependi.