PDA

View Full Version : Uyghurdin chikkan hekiki Dr. Reyghan Gul



Unregistered
08-03-11, 22:04
Ötken yilning 8-aylarning axirliri bolsa kérek. Hazirqi mektipimdiki bir nechche Xenzu bala bilen kechte bille bolup qaldim. Gep ariliqida birsi méning Shinjangdin kelgen Uyghur ikenlikimni bilip paranglashqili kéliptu. Jiq sözlep ketti, bezi geplerdin kéyin "Uyghurlarni men kawapchi bilen oghri bolidu dep oylayttim, lékin bu köz qarishim yéqinda özgerdi" dédi. "Qandaq bolup shundaq boldi” dep qiziqip soridim. U dédiki, u hazirqi men oquwatqan mektepte éléktr inzhénérliqi kespining mikro dolqun, radiyo téxnikisi boyiche aspirantliqta oquydiken. Ularning guruppisi bir yillar burun Koloradoda ötküzülgen xelq'ara radio téxnikisi birleshmisining ilmiy muhakime yighinigha bir maqale yollighan bolup, u maqalige köp küch singdürüptu. U yighinda yene oqughuchilarning sun'ghan ilmiy maqaliliri ichide musabiqe élip bérilghan bolup, bular choqum mushu musabiqide netije alimiz dep chong ishench bilen olturuptiken. Lékin kütmigende ular netijige érishelmeptu. Shuning bilen netijige kim érishkendu dep axturup qarisa, Reyhan'gül Bektur isimlik birsini we maqalisining témisini körüptu. Shuning bilen bu kimdur dep izdep béqish niyitige kélip, Googledin izdep uning maqalisini körüptu we bu maqalining rasttinla özining maqalisidin üstün turidighanliqini hés qiliptu. Melum waqit ötkendin kéyin u maqalini tepsiliy oqup baqqusi kélip, yene izdesh jeryanida kütmigen yerdin yene bashqa bir ulinish uni Chingxua Uniwérsitéti tor bétining "Chingxua Uniwérsitéti mektepdashlirining 2005-yili qolgha keltürgen netijiliri we sherepliri" dégen yérige apiriptu. Qarisa, u oqughuchi esli qiz bala iken, Chingxua Uniwérsitétida oqughaniken, eng muhimi u burundin "kawapchi we oghri" dep qarap kelgen millettin iken…

Mushu gepler bilen u bala jiq sözlidi, jiq paranglashtuq. Bu balimu esli Chingxuada oquymen dep tiriship ötelmigen bala iken, mendimu burun oxshash tuyghular bolup baqqan bolghachqa, uning heyran qalghinini chüshendim. Shundaqla yene gerche u qizni tonumisammu, bu balining chüshendürüshlirini anglapla u qizgha qayilliqim ashti. Öyge qaytip kélipla Google bilen baidudin izdep birdemde u uchurni taptim, uning dégini pütünley rastken. Adem oxshashraq bir nerse bayqisa sélishturghusi kélidu. Qarisam u qizmu jenubtin iken, 90-yillarning réalliqida jenubtiki ikki sheherning maarip sewiyesi bek chong perq qilip kétishi mumkin emes. Men kirelmigen Chingxuagha u kiriptu, aliy mektepte oqughan kespimizmu oxshiship qalidiken, bu derslerning qandaqliqini men obdan bilimen. men éship ketse 80-, 90, bolmisa 60-70 ni aran élip oqughan, u qizning netijisining qandaqliqini men bilmeymen, lékin qarap baqsam, u qizni oqush püttürgende imtihansiz aspirantliqqa qobul qiliptu. Qandaq ademni imtihansiz aspirantliqqa alidighanliqi hemmeylen'ge melum. U qiz oqush püttürüp deslepte Motorola shirkitide ishleptu, ötken yili yazda Yuta Shitatliq Uniwérsitéti (Utah State Uniwersity) teripidin yardemchi piroféssorluqqa teklip qiliniptu. Amérikida turup baqqanlar biliduki, Amérikida bashqa xizmet tépish asan bolghan bilen resmiy étirap qilin'ghan aliy mektepte piroféssorluq xizmiti tépish undaq asan emes. Buninggha men bir ishni misal alimen. Ötken yili yazda men oquwatqan fakultétmu bir yardemchi piroféssorluq ornigha iltimas qobul qildi. U waqitta men téxi yétekchi oqutquchi tallimighan bolghachqa, bu ishqa her waqit nezer sélip turdum. Chünki eger men qiziqidighan yönilishtiki yaxshi adem kélip qalsa, shuni yétekchi oqutquchi tallash niyitimmu bar idi. 2 ay ichide jem'iy 40 tek adem iltimas qildi, bularning ichide 20 nechche yilliq tarixqa ige piroféssorlarmu bar. Lékin mutleq köpchiliki shu yil etrapida püttürüp xizmet izdewatqanlar. Eng muhimi bularning hemmisi asasen MIT (massachuséts téxnika instituti), Harward, Caltech (kaliforniye téxnika instituti), Berkéléy, Kolombia dégendek Amérikidiki eng aldinqi qatardiki mektepni püttürgenler idi. Axiri shularning ichidin MITni püttürgen, Habil téléskopida ishlep yaxshi netije qazan'ghan birsini aldi. Hazirqi bar piroféssorlarning arxipigha qarisammu, hemmisi asasen Amérikidiki aldinqi 10 dangliq aliy mektepni püttürgenler. Démek, Amérikida aliy mektepte piroféssorluq xizmitige érishish asan emes. Bezide men mushularni oylap qorqup qalimen, bu dangliq mektepning baliliri hemme yerni igiliwalsa, kéyin bizler püttürsek nege bérip xizmet taparmiz dep. Riqabet intayin küchlük. Men oquwatqan mektep bilen Reyhan'gül ishlewatqan mektepning Amérikidiki derijisi asasen perqlenmeydu, öz waqtida u shu orun'gha iltimas qilghanda, u yergimu nurghunlighan shundaq qabiliyetlik ademler iltimas qilghan bolushi choqum. Lékin axiri Reyhan'gül talliniptu. Bularni oylash arqiliq u qizgha bolghan qayilliqim téximu ashti we alaqiliship baqqum keldi. U qizning fakultétidin yerdin asanla adrésini tépip addi qilip xet yazsam etisi etigendila qayturuptu. Shuningdin kéyinki alaqilerde u qiz toghriliq téximu tepsiliy chüshenchige ige boldum. Ana tilni mendinmu yaxshi sözleydiken. Nahayiti kemter, chiqishqaq qiz iken. U qizning terjimihaligha qarap bundaq oqughan qizlar kitabtin bashqini bilmeydighan kélidu dep oylighantim. Kéyinki alaqilerdin hés qildimki, u qiz edep, qaide yosunlarnimu shundaq yaxshi bilidiken. Shunglashqa bu qizni keng qérindashlargha tonushturghum, teshwiq qilghum kélip, Uyghur qizlirinimu étizliqqa ot alghili, öyde tamaq étip kir-qat yughilila salmay, telpek bilen birni salsa yiqilip ketmise erge bériwetmey, alahide bolmisimu normal oqush, öginish pursiti yaritip bersek, ularning biz erkeklerdinmu yaxshi netije qazinalaydighinini ispatlap bergüm kélip, bu yazmini yézip olturuptimen. Qéni emdi u qizning özi bilen tonushayli.
Dr. Reyghan Gul Bashlan'ghuchni ikkinchi bashlan'ghuch mektepte, ottura mektepni 2- ottura mektepte oqughan. 1992-yili döletlik imtihanda Xenzu tilida imtihan bergen milliylar arisida Shinjang boyiche birinchi bolup Chingxua Uniwérsitétining éléktr inzhénérliqi kespige oqushqa qobul qilin'ghan. Deslepte bir yil Merkiziy Milletler Uniwérsitétida teyyarliq oqup, 1993-yili Chingxua Uniwérsitétida resmiy oqush hayatini bashlighan. 1998-yili oqushni ela netije bilen püttürüp, mektep teripidin Junggo Penler Akadémiyesige imtihansiz aspirantliqta oqushqa körsitilip aspirantliq oqughan. 2000-yili yazda oqush püttürüsh dissértatsiyesini muweppeqiyetlik tamamlap, Amérikining Kilémson Uniwérsitétining éléktir inzhénérliqi kespige doktor aspirant bolup toluq oqush mukapati bilen qobul qilinip, 8-ayda Amérikigha kelgen. U kespiy tetqiqat jehette yaxshi iqtidarni yétildürgen bolup , 2005-yili birinchi ayda uning bir parche ilmiy maqalisi Amérikining Kolorado shitati Buwildir (Coloroda boulder) shehiride ötküzülgen xelq'ara radio téxnkisi ilmiy birleshmisi yighinida birinchi derijilik mukapatqa érishken. Googledin izdigen matériyallardin melumki, Reyhan'gülning bu mukapatqa érishkenlik xewiri Amérika penler akadémiyesining tor bétide bérilgen.

Yene Chingxua Uniwérsitétining oqughuchi qobul qilish bétide, mektepni tonushturghan yérining “Chingxua Unwérisitéti mektepdashlirining 2005- yili qolgha keltürgen sherepliri” dégen yéride Reyhan'gülning bu netijisini Chingxua Unwérsitétining pexrlik netijisi süpitide tilgha élin'ghan.

Ademning bashqilar teripidin, bolupmu nopuzluqlar teripidin étirap qilinmiqi tes. Chingxua Uniwérsitéti tilgha élip pexrlen'güdek ish qilalighan bir Uyghur qizidin bizlermu elwette pexrlinishimiz kérek. Yene bir yéri, Reyhan'gülning Yuta (Utah) Shitatliq Uniwérsitéti tor bétige qoyulghan terjimhalida u bakalawrliq oqushini Chingxuada oqup, magistér aspirantliqni Junggo Penler Akadémiyeside oqughan. Lékin Chingxua Unwérsitéti bakalawrliq we magistérliqni bizde oqughan dep yézip qoyuptu.

Reyhan'gül Amérikidiki oqush jeryanida oqushtin sirt yene mektepning herxil paaliyetlirige aktip qatniship, Uyghurlarni tonushturghan. 2003-yili u mektipide ötküzülgen xelq'araliq oqughuchilar bayrimi (international festiwal)da Junggoluq oqughuchilar jem'iyitining (Chinese student assoiation) yardimi bilen Uyghur kiyim-kéchekliri körgezmisi ( Uyghur fashion show) teyyarlap sehnige élip chiqip zor alqishqa érishken. Shu waqittiki resim mektepning kéyinki yilliq teshwiqat matériyalining bash bétige qoyulup tarqitilghan.

Reyhan'gül 2005-yili 5-ayda oqushni ghelibilik tamamlap, doktorluq unwanigha érishkendin kéyin Motorola shirkitige RF inzhénéri bolup teklip qilinip ishligen. 2006-yili 3-ayning béshida Utah shitatliq Uniwérsitéti teripidin yardemchi piroféssor (assistant professor) luqqa teklip qilin'ghan we yazda Logan'ge köchüp kélip shu yerde ishlewatidu.
Doktor Reyhan'gülning tetqiqat yönilishi asasliqi, anténna (antennas), mikro dolqunluq tok yoli layihelesh (mirowawe iruit design) qatarliqlardin ibaret. U fakultétta éléktr magnit dolquni ( eletromagnetis), mikro dolqun ( mirowawe) qatarliq derslerni ötüwatidu. hazirbir doktor aspirant, bir magistér aspirant uning terbiyeside. 2007-yili u yene bir doktor asprant qobul qilmaqchi. Bu yerde qisturup ötüp qoyidighinim shuki, eger mektepning oqushqa kirish shertni hazirlighan, kespi toghra kelgen we uning tetqiqat yönilishige qiziqidighan Uyghur oqughuchilar bolsa, Reyhan'gülning bekmu qobul qilghusi bar. Buni u bir nechche qétim éytqan.
Reyhan'gül yene ishtin sirtqi paaliyetlerni, bolupmu dala paaliyetlirini yaxshi köridu. Taghqa chiqishni, seyle qilishni, yene kilassik muzika kéchiliklirige bérishni yaxshi köridu. Uning kündilik turmushta éside ching saqlaydighan we özining paaliytige singdürgen küchlük köz qarashliri töwendikiche:
1. Ménge aktip bolushi üchün awal ten aktip bolushi kérek (person needs to be physially atiwe to keep his or her mind atiwe).
2. Bir ademge hemmidin muhim bolghini ümid. Eger siz aktip pozitsiyide bolsingiz , nishaningiz üchün ümidlik bolup, qandaq tirishchanliq körsitishni bilsingiz, bu sizning ümidlik bolushingizgha zor yardimi bar.