PDA

View Full Version : Ejdadlirimizning qaqshal jesetliri amerikida



IHTIYARI MUHBIR
15-02-11, 06:12
Bu maqaleni belki ,;" Erkin " ismi bilen ,; Amerikidiki Tarihchi, Arkeolog, Tilshunas Qurban Weli ependi yazghan bolsa kerek, bu Alimning yazghan,;" Bizning Tarihi yeziqlirimiz " digen kitabida bu jesetlerge ait kop mukemmel melumatlar bar.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Towedikisi ,; Qurban Weli ependining maqalesi bolsa kerek :


Uyghur mumiyalirining pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyida körgezme qilish mesilisidiki talash-Tartish hel boldi
Muxbirimiz erkin
2011-02-14

Pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyi quruq jesetlerning 18-Chésladin bashlap körgezme qilinidighanliqini, xitay hökümiti bilen bolghan bu jehettiki ixtilapning hel bolghanliqini élan qildi.

AFP

1985-Yili cherchendin tépilghan uyghur qedimiy mumiyasi.

Xitay dairiliri yéqinda amérika jamaetchilikige «shyaw xé güzili» dep tonushturghan we lékin yerlik uyghurlar «kichik miren güzili» dep ataydighan quruq jesetni öz ichige alghan 3 mumiyani amérikida körgezme qilishni tuyuqsiz toxtitip, amérika metbuatlirida we cheteldiki uyghur jamaetchiliki arisida ghulghula qozghighan idi. Esli kélishimge asasen «kichik miren güzili» könchi derya boyidin tépilghan bowaqning jesiti we cherchen zaghunluqtin tépilghan qedimki jesetni öz ichige alghan 100 xil arxilogiyilik qézilma 2-Ayning 5-Künidin 6-Ayning 5-Künige qeder pénsilwaniye uniwérsitétining arxilogiye we antéropologiye muzéyida körgezmige qoyulmaqchi bolghan. Lékin, pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyi ötken jüme küni bayanat élan qilip, quruq jesetlerning 18-Chésladin bashlap körgezme qilinidighanliqini, xitay hökümiti bilen bolghan bu jehettiki ixtilapning hel bolghanliqini élan qildi. Muzéy dairilirining ashkarilishiche, terepler «kichik miren güzili» qatarliq uyghur mumiyalirining 2-Ayning 18-Künidin 3-Ayning 17-Künige qeder körgezme qilishqa, lékin qalghan asare‏-Etiqilerni körgezme qilishni 3-Ayning 28-Künige qeder dawamlashturushqa kélishken.

Pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyining bayanatchisi pem kosty düshenbe küni radiomizgha uchur bérip, quruq jesetlerning körgezmige qoyulush mesiliside xitay terep bilen pikir birliki hasil qilinghanliqigha dair xewerlerning toghriliqini mueyyenleshtürdi we otturidiki ixtilapning öz-Ara alaqidiki chüshenmesliktin kélip chiqqanliqini bildürdi. Pem kosty «körgezmining kéchikishini alaqidiki mesile keltürüp chiqardi. Bu heqiqeten alaqidiki chüshinelmeslik keltürüp chiqarghan mesile. Bu bizning sizge déyeleydighan gépimiz» deydu. Pem kostiy quruq jesetler körgezmisining kéchikishini xitay terepning siyasiy sezgürlüki keltürüp chiqarghan yaki chiqarmighanliqigha dair soalimizgha jawab bérip, «buning, bu yerdiki biz qiliwatqan bu ishlar bilen héchqandaq alaqisi yoq. Bizning arimizda alaqidiki chüshinishmeslik yüz berdi. Biz peqet bu yerde quruq jesetlerni we asare-Etiqilerni körgezme qilsaqla deymiz. Shunga biz kündilik körgezme waqtini uzarttuq. Biz amérikining sherqiy qirghiqidiki puqralargha quruq jeset we asare-Etiqilerni körsitip, yipek yoli heqqide chüshenche bérishni, gherb bilen sherq arisidiki qedimki alaqining qandaq ikenlikini bildürüshni oylaymiz. Bu bizning bu yerde qilmaqchi bolghan ishimizdur» dep körsetti.

Lékin pen kosti, qandaq mesile alaqidiki öz-Ara chüshenmeslikni keltürüp chiqarghanliqi, bu chüshenmeslik néme üchün xitay terepning jesetlerni körgezme qilishtin tuyuqsiz yéniwélishigha seweb bolghanliqi we shundaqla 6-Ayning 5-Künige qeder körgezme qilinidighan jesetlerning néme üchün 3-Ayning 17-Künige qisqartilghanliqigha chüshenche bérishni ret qildi. Uning ilgiri sürüshiche, muzéy 18-Chésla küni quruq jesetlerning körgezmige qoyulushi munasiwiti bilen axbarat élan qilish yighini ötküzidiken. Lékin, bu «kichik miren güzili» qatarliq uyghur quruq jesetlirining amérikida tunji qétim körgezme qilinishi emes. Jesetler 2010-Yili kaliforniye we téksas shtatlirida körgezmige qoyulup, amérikiliqlarning diqqitini qozghighan. Bolupmu, xitay terepning jesetlerni pénsilwaniyide körgezme qilishni tuyuqsiz bikar qilishi ghulghula qozghap, buning sewebi heqqide türlük mulahize we gumanlarning peyda bolushigha seweb bolghan idi. Bezi analizchilar, xitay terepning körgezmini toxtitip qoyushidiki seweb siyasiy mesilige chétilidighanliqini, quruq jesetler xitayning «shinjang junggoning ezeldin tartip bir qismi» deydighan shoarini aghdurup tashlap, amérikiliqlarda xitayning hökümet terep qarishining toghriliqigha guman peyda qilghanliqini ilgiri sürgen.

Ilim sahesidiki bezi zatlar buningdin 4000 yil burun tarimda yashighan mezkur xelqning yawropa ériqidiki ahaliler ikenlikini, ularning kéyinki dewrde türkliship, hazirqi uyghurlarning étnik menbesini shekillendürgen amillarning biri bolup qalghanliqini ilgiri süridu. Lékin, quruq jesetler tetqiqati bilen shughullinidighan alimlar arisida kichik miren we étiraptiki rayonlarda yashighan qedimki xelqining kimliki, irqiy alahidiliki we tili heqqide türlük qarashlar mewjut. Amérika pénsilwaniye uniwérsitétining proféssori, wéktor méyirning qarishiche, bu rayonda qedimki tuxrilar yashighan bolup, shunga «kichik miren güzili» bir tuxri qizidur. U pénsilwaniye uniwérsitéti antéropologiye we arxilogiye muzéyida sözligen quruq jesetler heqqidiki léksiyiside bu nuqtini alahide tekitleydu.

Wéktor méyir, «bizde tuxrilargha ait nurghun yazmilar bar. Ular 6-Esirdin tartip 9-Esirgiche bolghan ariliqtiki wesiqiler shundaqla qizildin tépilghan ulargha ait resimler bar. Biz tuxrilarning chirayining yawropaliqlargha oxshaydighan qizil chachliq kishiler ikenlikini bilimiz. Tuxri tilining eng qedimi 2-Yawropa tili ikenliki diqqet qilishqa erziydu. Eng qedimi yawropa tilining hétit tili ikenlikini bilidighanlar köp bolmisa kérek. Eger baybilni oqughanlar bolsa anatoliyide yashighan hétitlar heqqidiki bayanlarni uchritidu. Shunga tuxri tili 2-Qedimiy yawropa tili. 1-Qedimiy yawropa tilini hétit tili déyishke bolidu. Lékin, proféssor wéktor méyirning bu qarishigha guman bilen qaraydighan bezi mutexessisler, uning qandaq pakitlargha asasen, 6-We 7-Esirde tépilghan tuxri tili we yaki yerlikler qedimki qara sheher-Kuchar tili dep ataydighan bu tilni, buningdin 3000-4000 Ming burun lopnur-Kroren rayonida yashighan qedimki ahalilerning tili bilen oxshash dep qaraydighanliqini soraydu.

Bu qarashtiki mutexessislerning ilgiri sürüshiche, ular tuxri tili bilen qedimki krorenliklerning tili hindi yawropa tili ikenlikini ret qilmisimu, lékin krorenliklerning karushti yéziqi qollinidighanliqini, ular hindi yawropa tilining tuxri tiligha oxshimaydighan bir wariyantida sözleydighanliqini ilgiri süridu. Lékin, mutexessisler qedimki krorenlikler we yaki tuxrilarning kéyinki dewrde uyghurlargha singiship ketkenlikide pikir birlikige ige. Proféssor wéktor méyir bu qarashni ret qilmaydighan amérika mutexessislirining biridur. U pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyidiki léksiyiside, quruq jesetlerning mutleq köp qismi buningdin 1300 yil burun asiyaliship ketkenlikini ilgiri süridu.

U mundaq deydu: «biz yipek yolidiki sir, dep nam qoyghan bu körgezme noqul quruq jesetler heqqide emes. Bu quruq jesetler we qol hünerwenchilik buyumlar shundaqla quruq jesetler yashighan dewrdiki xelqler ghayib bolghandin kéyin qandaq boldi? ular rayondiki kéyinki xelqlerge qandaq örp-Adetlerni qaldurup ketti dégen mesilidur. Quruq jesetler buningdin 3800 yil burunqi dewrdin bashlap, buningdin 1000 yil burunqi dewrge ait. Eng kona quruq jesetlerning chirayi pütünley yawropaliqlargha oxshaydu. Ular gherbtiki melum bir jaydin kelgen bolushi mumkin. Lékin, buningdin 2500 yildin bashlap ular sherqiy asiya éléméntliri bilen qoshulup, chiray we génitik jehette özgirish hasil qilishqa bashlighan we buningdin 1300 yil burunqi dewrge kelgende ularning mutleq köp qisimning chirayida asiya tipi gewdilik orunni igiligen.» Bezi mutexessisler, qedimki krorenlikler, tuxrilar we qeshqer, xoten rayonidiki qedimki saklarning til we örp-Adet jehettiki nurghun alahidiliklirining hazirqi qara sheher, kucha, cherchen, xoten, qeshqer xelqliride saqlinip qalghanliqini, mehmud qeshqirining "türki tillar diwani"da buninggha dair nurghun melumatlarning barliqini ilgiri süridu.

Unregistered
15-02-11, 21:04
Pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyi da Tarimdin tepilghan momyalarni qaytidin korgezme qilixqa baxlighanliqini hewer qilip yazghan maqalini ERKIN yazghan dep eniq tursa, bu adem nime dep "qurban weli yazghan boluxi kirek" dep yuridikine? muxuningghimu gep tapmisa kuni otmise kirek.

bu maqalida tarim wadisidin chiqqan bu momyalarni nahayiti eniq yeziptu, uni uyghur demeptu, xunda ademler keyinki dewrlerde uyghurlargha qoxulup ketken dep yeziptu, muxuningghimu gep tapqusi keptu.

Alla bendisini bundaq mekke rudipeyidin saqlighay, amin!

Unregistered
21-02-11, 18:47
« Yipek yolining siri» namliq körgezme quruq jesetler qoyulup qayta échildi
Muxbirimiz jüme
2011-02-21

«Yipek yolining siri» namliq körgezme uyghur élining tarim wadisidin tépilghan quruq jesetler qoyulup, jüme küni resmiy qayta échildi.

Pénsilwaniye uniwérsitéti muzéyida échiliwatqan «yipek yolining siri» namliq bu körgezmige uyghur élidin tépilghan ikki quruq jeset we 130 xil arxéologiyilik buyum qoyulghan.

Esli 5-Féwral échilishi pilan qilinghan bu körgezme xitayning tosqunluqigha uchrighan we tarimdin tépilghan quruq jesetlerning körgezmige qoyulushi emeldin qaldurulghan idi.

Xitayning bu qarari muzéy dairilirini qattiq ümidsizlendürgen we körgezme quruq jesetlerning teqlidiy nusxiliri qoyulup dawamlashturulghan idi.
Melumatlargha qarighanda, pénsilwaniye muzéy dairiliri xitay terep bilen üzlüksiz sözleshkendin kéyin, xitay qararini özgertip körgezmige qoyulushi tosup qoyulghan barliq buyumlarni körgezme qilishqa qoshulghan.

Körgezme esli bu yil 6-Ayghiche échilmaqchi idi. Halbuki, körgezmining échilish mudditi ilgirikidin 3 aydek qisqartilghan bolup, körgezme peqet 28-Martqiche échilidiken.

Körgezmige qoyulghan tarim quruq jesetliri bolsa 15-Mart körgezmidin élip kétilidighan bolup, körgezmining qalghan qismi 28-Martqiche dawamlashturulidiken.

Béghirreng sumbul chachliri, tal-Tal kirpikliri shu péti saqlanghan ayalning quruq jesiti 3 ming 800 yilliq tarixqa ige bolup, quruq jeset körgezmining eng aldigha qoyulghan.

Birleshme agéntliqida neqil qilishiche, muzéy diréktori richard hodgés körgezmini körgendin kéyinki tesiratni sözlep: körgezme dunya tarixigha yéngiche usul bilen qarishimizgha yol échip berdi, dégen.

Gherb metbuatlirigha qarighanda, xitayning mezkur körgezmige bunche sezgür muamile qilishi, körgezmige qoyulghan quruq jesetlerning tipik yawropa irqigha mensupluqi bilen munasiwetlik iken.