PDA

View Full Version : “atu” – pЭqЭt uyĞur pajİЭsİ.



sulton jamol
03-02-11, 05:59
1918-jili Almutidin taki Yarkэntkiçэ asasэn millitimizgэ mэnsüp ahalэ yaşavatqan jutlardiki эrkэklэrni ajritivelip, mal qoraliriğa solap vэ hakaza yollar bilэn pütunlэy qirip manğan qanliq jürüş hэqiqэtэnmu pэqэt uyğur pajiэsidur. Uninğa sэvэp Almuta sepiliğa hujum qilişqanda öz millitinin xaini, Jamaldin bolusqa oxşaş munapiqlarnin savatsız, nadan adэmlэrni aldap, qazaq-oruslarnin aldiğa selip bэrgini. Bu Muraevtэk kallakesэr jallatqa tepilğusiz bahanэ bolup, “uyğurlar Sovet hakimiyetigэ qarşı” degэn xulasini çiqirip, “Atu” pajıэsini эmэlgэ aşurdi. Bu yэrdэ yэnэ şunınğa etibarni qaritayluqki, эşu qatilliqni sadir эtkэn bağri taş unsurlar bu beçarэ mэzlum millэtnin egisiz ekэnligini, unin jiğisini heç kim jiğlimaydiğinini ubdan bilgэn. Demisimu rastэ, bu mudhış pajiэnin эyipdarlirı jazalanğini yoqqu!
Pikrimiznin dэlili süpitidэ эndi şorun qurğur uyğurlarğa qirğinçiliq эkэlgэn, xэlqimiznin эşэddiy qatili, insaniyliq qiyapisini yoqatqan vэhşiy jirtquç Mitrofan Ivanoviç Muraevnin qanliq jürişigэ vэ unin axiri nemэ bilэn tügigэnligigэ toxtilip ötэyli.
Şэxsэn mэn bu jallatnin kimnin buyruği bilэn Verniyğa! Almutiğa эvэtilgэnligi toğrisidiki höjjэtni qançэ izdisэmmu tapalmidim. Amma bunindin Türkistan Federativ Respublikisi Xэliq Komissariati Kenişimu vэ unin rэisimu xэvэrdar ekэnligi eniq. Uni эşu rэisnin namiğa yezilğan monu эrizэ tэstilэydu:
“Menin otryadimni Yэttisuğa эvэtiş üçün 4 orunluq yenik avtomobil vэ 700 /yэttiyüz/ pud benzin tэlэp qilinidu. Mэzkür avtomobil bilэn benzinni elişimğa körsэtmэ bэrsiniz.
İşçi-dexan Qizil armiyasi 2-polknin komandiri:”
Malik Kebirovnin maqalisida Muraev Taşkэnttin 40 jэnçi bilэn atlinip, Almutiğa yeqinliğanseri ularnin sani 400gэ yэtkэnligi eytilidu. Xoş, u çağda ular qurallarni nэdin aldi? Axir, quruq qol uruşmaydiğu. Almuta sepilini qorşavelip, uninğa hujum uyuşturup turğan qazaq-oruslar az küçkэ egэ эmэs edi. Moşu pikirdin kelip çiqqanda monu bir mэvhüm höjjэt эşu sэpэrgэ dэxildarmikin dэp oylaymэn.
“Taşkэnt stantsiyasi inqilaviy komitetiga, 1918-jil 27-fevral. Moşu höjjэtni körsэtküçi yoldaş Muraevqa bir vagon, 600 vintovka vэ ............. miqdarda jэngivar patron ajritilsun hэm xizmэt körsitiş vagoni bilэn birinçi poezdğa tirkэlsun. Uninğa jüklэngэn vэzipinin muhım vэ aldiraşliq ekэnligi sэvэplik, uni tezraq yolğa seliş üçün barliq çarilэr körülsun!
Alaqэ yolliri komissari üçün Pav. Çegodaev.”
Hazir misalğa körülgэn höjэttэ mэnzil eniq körsitilmigэn. Amma şu dэvirdiki vэziyэt tэqazisiğa qariğanda Almuta nэzэrdэ tutulmaqta. Эgэr biz moşuninğa asaslansaq, Muraev may eyidin xelila burun yolğa çiqqan boluşi mümkin. Bu hэqtэ keyinrэk toxtilimiz.
Mana hazirçэ bizgэ mэlum bolğan Muraevnin dэslэpki telegrammisi:
“Taşkэnt Xэliq Kmissariati Kenişigэ.
1918-jil 23-may. Stanitsa Keskelen.
Saat 12din 45 minut ötkэndэ Keskelenni işğal qildim. Verniy tэrэpkэ ketivatqan qazaq-oruslar izidin berişni davamlaşturimэn. Keyinki mэlumatlarni menindin Verniydin alisilэr. Taşkэnt tэrэpkэ alaqinin hэmmэ türlirini qazaq-oruslar buzuvэtkэnliktin aylinip menişqa toğra kelivatidu. Telegraf işini tez tüzütüş hэqqidэ körsэtmэ bэrdim. Otryadtэ çiqim yoq. Yoldaşlarnin kэypiyati üstün.
Muraev.”
Yэnэ şu küni Verniydin Taşkэntkэ telegramma эvэtidu.
“Kündüzi yoruqta otryad muzika sadaliri astida işni üzül-kesil tügitiş üçün alğa qarap atlandi.”
Şunin bilэn biz juqurida tэkitlэngэn qanliq pajiэ başlinidu. Mэn bu xususta bэtэpsil toxtilip oltarmaymэn. Qэyэrlэrdэ qandaq usullar bilэn qançэrэk adэmlэr öltürülgэnligi һэqqidэ nurğun maqalilar yezilğan. Şundimu sözüm quruq bolmasliq üçün R.Ismailovnin “Atu” pajiэsini 75 jilliğiğa beğişlap 1993-jili 14-mayda “Uyğur avazi” gezitida elan qilinğan “Oçuq genotsid” namliq maqalisidiki monu pikirlэrni misalğa kэltürüp ötümэn. “Atu”da qançэ kişi qurvan bolğanliğini heç kim bilmэydu. Abdumejit Rozibaqiev atu vaqiэsigэ beğişliğan maqalisida 23 minğa yeqin adэm qirilğan degэn mэlumatni beridu. Bunin eniqliğinin tegigэ yetiş qiyin. Birla dэydiğinimiz, biz juqurida eytip kэtkэndэk, pэqэt Keyikvaydila üç minğa yeqin эrlэr etilğan ekэn. Эgэr biz Atu vaqiэsi yüz bэrgэn 18-jili qirğinliq bolup ötkэn boluslarda uyğur mэliliri xelila köp bolğanliğini vэ hэr bir ailinin tэrkivimu altэ-yэttэ balidin kam bolmaydiğanliğini köz aldimizğa kэltürsэk, şeyitlar sani intayin ösidu.
Xullas, uyğur jutlirini vэyraniğa aulandurup, ahalisini qirip manğan Muraev 1918-jili 19-iünda Qorğastin Taşkэntkэ monu telegrammini salidu. Muraev.”
Anğiçэ Verniyğa Ğuljidin monu telegramma kelidu.
“Türkistan hэrbiy Komissariatinin pэvquladdэ komissari Muraev janapliriğa, Xitay hökümiti qaçaqlarni ötküzüşni ümumэn xalimaydu. Ozuq-tülük mэsilisinin qisçiliği teximu murэkkэplişişidin qaçqan halda vэ Mэrkэziy hökümэtnin yol-yoruği kэlgiçэ Xitayğa qoyulmaydu. Эgэr mэlum qismi kirip kэtsэ, hэr ikki tэrэptin bekarğa qan tökülmэsligi üçün, adэmgэrçilik yüzisidin çiqirivэtmэymiz. Xitay hökümiti insaniyliq nuqtэiy-nэzэridin düşmэnlişivatqan ikki tэrэpkэ dostlarçэ vasitiçiliq qilip, teçliq muzakirilirini jürgüzüş tэklivini beridu. Qaysi partiya yenip çıqıdu, bızgэ bэrıbır, pэrqı yoq, bıraq aldımızda turğan ozuq-tülük mэsilisi tэşvişlэndürmэktэ. Qimmэtlik vaqtinlarni yoqutup, yэnэ aşliqsiz qalisilэr, biz özimiznin ozuq-tülük tэnqisliği tüpэyli silэrgэ yardэm beriş qudritigэ egэ эmэsmiz. Şunin üçün qan-qerindaşlar bir-birinlarni öltüridiğan behödэ qirğinçiliqni tügitişinlarni эstayidil tilэymiz. Эndi hэr qandaq hэrbiy hэrikэtlэrgэ çэk qoyup, dэrru teçliq muzakiriliri elip berişinlarni tэklip qilimiz. Эgэr mэslihitimizni qobul qilsanlar, raziliğinlarni bildürüp telegramma selivetinlar. Xoşna xэliqlэrnin teç, dostluqta güllэp-yaşnişi üçün, vэ adimiyliq hэqqi üçün mэslihitimiz inavэtkэ elinidu degэn ümüttimiz. Taşqi işlar komissari Seçam”.
Mэzkür telegramminin tegigэ monu sözlэr yezip qoyuluptu: “Teçliq muzakirilirigэ mэn razi, qazaq-oruslarni öyigэ qaytişini soridim, эndi başlap bэrgüçilэrnin tapşurup berişini eyttim. Javavini kütüvatimэn. Nэtijisini xэvэr qilimэn.
Эydi Xэliq komissariati Kenişi qeşidiki mэtbuat byurosinin 19-21-iyun künliri üçün Moskvağa эvэtkэn mэlumatida mundaq deyilidu:
Sirdэriya vэ Yэttisu vilayэtlirinin uezdliridin xэvэr beriduki, vaba vэ taşma kesэlligidin qirğizlar qirilmaqta. Bu juqumluq kesэlgэ qarşi dora-dэrmэklэr yoq.
-Yэttisuda Sovet qoşunliri qazaq-oruslarnin эksil-inqilaviy qozğilinini tamamэn mэğlubiyэtkэ uçratti. Qazaq-oruslarnin mэlum qismi tэslim boldı, 20 mini Xitayğa qeçip ketip, Xitay hakimiyeti tэripidin quralsizlanduruldi. Sovet hakimiyeti vэkili Muraev qozğilan başçilirini vэ tartivelinğan qurallarni qayturup beriş toğrisida, şundaqla Xitay vэkili bilэn billiliktэ qazaq-oruslarnin jinayetini tэkşürüş üçün tэrgэv hэyitini bэlgülэş boyiçэ muzakirэ elip berivatidu. Эksil inqilapçi qazaq-oruslarni yezilarğa jaylaşturuş vэ ularğa yardam beriş üçün tavan hэqqi tölэşni Ğuljidiki rus puxraliri hesaplanğan kapitalistlarğa jüklэş moljallanmaqta.”
Bu qanxor jallatqa эşu pэytlэrdэ şundaq çon hoquqlar berilgэnki, u Sovet hakimiyeti vэkili, Türkstan hэrbiy komissariatinin pэvquladdэ komissari süpitidэ paaliyэt elip baridu. Unin qanliq jürişi qandaq tügigэnligi xususida tarix pэnliri namzadi Malik Kэbirov monularni yazidu:
“Zorluq-zombiliq bilэn uyğur ahalisidin jiğivalğan jükini 600 ulaqqa artip, otryad 22-iyun küni Almutiğa qarap ravan bolidu. Bu yэrdэ uni quralsizlandurup, bir qismini quruluvatqan hэrbiy qıisim sepigэ qoşup, bir qismini jazalaydu.”
Bu hэqtэ alimimiz qaysi mэnbэlэrgэ asaslanğanliğini bilmэymэnu, amma tövэndiki monu mэlumatlarmu rэsmiy höjjэt hesaplinidu:
1918-jili 27-iyunda kэçqurunluği saat 7dэ Yэttisu vilayэtlik ijraiyэ komiteti эzaliri, pэvquladdэ komissar qoldaş Çegodaev vэ vilayэtlik xэliq komissarliri yoldaş Bikov rэisligidэ,yoldaş rэis Gorbunov hэm katip A. Şalnev iştirakida birlэşkэn jiğin ötküzilidu.
Uninda bir qançэ mэsililэr körilidu. Эnэ şulardin эyni pэyittэ bizgэ kerэkligi xususida toxtilimiz. U hэrbiy komissar yoldaş Emelevnin Taşkэnt jэngivar otryadidiki эskэr yoldaşlarnin xuluq-эtivari vэ öz beşimçiliq hэrikэtliri toğrisidiki növэttin taşqiri ************ körilişi.
Toxtam qilidu: Yoldaş Muraevtin öz otryadigэ Yэttisu vilayiti tэvэsidin öz beşimçiliq bilэn bulap elinğan etilidiğan qural vэ mal-mülüklэrni tapşuruşqa körsэtmэ berişini iltimas qiliş.
Vilayэt ijrakomiğa tэklip qilinğan Muraev Yэttisu vilayiti boyiçэ ölgэnlэrnin kepinlirini yeşiveliş vэ bulap-talaşni toxtitiş hэqqidэ buyruq berilgэnligi vэ uni yэnimu kэn miqiyasta jürgüzüşni tэstiqlэydiğanligini, jэngivar otryad Verniydin Taşkэntkэ qaytivatqinida, otryadtiki эskэr yoldaşlar qandaqla yollar bilэn tartip alğan mülüklэrdin heç nэrsini Verniy şэhridin ep çiqip kэtmэydiğanliğini, otryad jüklirini çüşürüşkэ yoldaş Muraev tэripidin çarэ körilidiğanligi çüşэndürilidu. Эndi qural mэsilisigэ kэlgэndэ otryad Эvliya Atiğa yetip barğandin keyinla ularni qayturivetidu.
Tungan yoldaşlardin yenidın quruluvatqan qizil armiyani dэrru jэlip qılğan halda yэrlik qizil armiyani qaytidin tüzüvalğiçэ Muraevnin öz otryadi bilэn Verniy şэhridэ vaqitliq qelip turişini Muraevtin iltimas qilidu.
Mэzkür toxtamdin körinip turuptiki, Muraevni quralsizlanduruş bu yaqta tursun, hэtta ularnin bulap-talap alğan etiş qurallarni Эvliya Atiğa barğandin keyinla qayturup beridiğanliği eytilidu. Unin üstigэ u otryadnin bir qismini jazalaş toğrisida umumэn gэp bolğini yoq. Эksinçэ Muraevtin yэnэ bir az vaqit turup turişini ötinidu. Qopalraq eytqanda texi uninğa yalvurişidu.
Malik Kebirov yэnэ Muraev toğrisida mundaq oyğa baridu.
“Yэttisu uyğurlirinin arisida Kenэş hakimiyiti ornitilivatqan künliri şundaq pajiэlik tarixiy rol oyniğan ser Muraev otryadinin jürüş qilişi şundaq tügэydu.Meninçэ uraevnin özimu bir qançэ vaqittin keyin tegişlik jazasini alğan bolsa kerэk” dэp kelip, Türkistan fronti uэttisu inqilaviy hэrbiy tribunalinın 1920-jili 16-sentyabrdiki başquruş majlisinin monu toxtamiğa asaslinidu.
“Tinşaldi: Yэttisu vilayэtlik ijraiyэ kamitetinin sabiq rэisi Bikovnin, Yэttisu fronti эskэrlirinin sabiq qomandani Beresnevnin hэm Yэttisu vilayiti jazalaş otryadinin başliği Muraevnin эksil inqilaviy paaliyiti boyiçэ işlii.
Toxtam qildi:Qэrэlinin ötkэnligi vэ эyipkarlarnin yoq boluşi munasiveti bilэn iş tamamэn toxtitilsun. Vilayэtkomnin 4 tomluq protokolliri vilayэtrevkomiğa qayturulsun”.
Ehtimal bu höjjэtlэr qaysidur arxivlarnin bulun-puşqaqlirida çan besip yatqandur. Almutiliq buradэrlэr uni izdэp, tepişqa hэrikэt qilip baqsa yaman bolmatti. Çünki, 1918-1919-jillardiki Verniy uezdi hэrbiy komissariatinin höjjэtliri Qazaqstanğa berivetilgэn ekэn.
Эndi Muraev mэsilisigэ toxtalsaq, keyinki paaliyeti tövэndikiçэ davamlaşqan. U Эvliya Atiğa yetip barmay turup, Эvliya Ata sovdepi Türkistan Xэliq komissariati Kenişi rэisidin mundaq telegramma alidu: “Verniydin Muraev kelişigэ uninğa eytinlar, artuqçэ qurallarni, yэni pulimetlarni, ulardin ikkisini Verniyğa эvetip, qalğinini Taşkэntkэ эkэlsun. Sovdepqa yardэm berişni tэklip qilimэn” Uşbu telegrammidin mэlumki, Muraev heç qandaq quralsizlandurulmiğan.Şunin bilэn billэ uninğa Taşkэntkэ yэnэ 1000 at jiğip эkeliş tapşurilidu.
Maqalimiznin sozulup ketivatqanliğini nэzэrdэ tutup, bu jэriyanlar qandaq kэçkэnligi hэqqidэ toxtulup oltarmaymэn. Pэqэt Taşkэnttэ uninğa bolğan munasivэtni eytip ötmэkçimэn. Mana Rossiya Federatsiyasi Kenişi Türkistan Respublikisi hэrbiy işlar boyiçэ komissariatinin aldiraşliq buyruği. Taşkэnt ıэhri. 1918-jil 23-iyul.
“İşçi-dexan armiyasinin 1 vэ 2- Taşkэnt batalonlirinin nami özgэrtilmisun: birinçidin, Türkistan Respublikisi işçi-dexan armiyasinin Türkistan polki. 1-Türkistan polkiğa yoldaş Zelendinov vэ 2-Türkistan polkiğa yoldaş Muraev komandir etip tayinlansun.
Rossiya Federatsiyasi Kenişi Türkistan Respublikisi hэrbiy iş boyiçэ xэliq komissari K.Osipov.
Kallakesэr jallat Muraev qattiq qolliği, rэhimsiz, vэhşiyligi bilэn özini qançэ körsэtkэnseri nin lavazimimu şunçэ aşiveridu. Keyin-keyin çiqirilivatqan buyruq, qobul qilinivatqan toxtamlar эnэ şunindin guvaliq bэrgüsi.
MANDAT
1918-jil 19-sentyabr, Taşkэnt. Aq öy.
Moşuni körsэtküçi 2-sovet polki komandiri Mitrofan İvanoviç Muraev Kenэşnin şu jil 18-sentyabrdiki toxtamiğa benaэn jэngivar qural-yaraqlarni эkeliş üçün Kuşka sepiliğa vэkil qilip эvэtilmэktэ. Şu sэvэplik Xэliq Komissariati Kenişi barliq Kenэşlэrgэ vэ tэşkilatlarğa hэm tömür yol mэmuriyitigэ yoldaş Muraev ixtiyariğa etirazsiz beqinişiğa vэ uninğa jüklэngэn tapşuruqni orunlişiğa yardэm körsitişni tэklip qilidu vэ şuni tэstiqlэydu”.
Эnli Türkistan Respublikisi Xэliq Komissariati Kenişi jurnalida эşu jilnin 25-sentyabridiki mэjlisidэ körülgэn monu mэsililэr qэyt qilinğan:
“Tinşaldi: Asxabad! U çağlarda Aşxabat şundaq atilatti! Fronttiki эhval toğrisida Xэliq Komissariati Kenişi rэisi yoldaş Kolesov dokladi:
toxtam qilindi: qoşunlar qomandanliğiğa yoldaş Muraev vэ uninğa yardэmçi etip Popov bilэn Koluzaev yoldaşlar tayinlansun... Asxabad fronti hэrbiy-sэyasiy ştabi özigэ jüklitilgэn vэzipigэ javap berilmigэnligi üçün tarqitilsun”.
Biz juqurida Muraevlarğa qэrэlinin ötkэnligi vэ эyipkarlarnin yoq boluşi sэvэplik iş tamamэn toxtitilğanliğini misal qilip öttuq.
Эslidi mundaq эşэddiy jinayэtlэrnin qэrэli ötmэydu vэ heç qaçan kэçürülmэydu. Эyipkarlarnin yoqliği bahanisimu dэrguman. Aşxabat qoşunliri qomandani Muraevqa Türkistan fronti Yэttisu inqilaviy hэrbiy tribunalinin çişi ötmigэn boluşi mümkin...
Gэp şu pajiэnin xэlqimiz beşiğa külpэt selip, beguna janlarnin yastuğini qurutqanliğida. Mundaq vэhşэtlik vaqiэlэr qançэ koniriğanseri,uzaqlaşqanseri unin yarisi teximu eçilip, qatillarğa nisbэtэn x liq qэlbidэ ğэzэp-nэprэt yэnimu küçiyişi eniq.
Bu qanliq qara künlэrnin untulmasliği üçün эslэp,xatirlэp turuş vэ uni yэnimu эtrapliq yorutup, bar hэqiqэtni yüzigэ çiqiriş tarixçi alimlirimiznin burçidur. Pэqэt şu çağdila kэlgüsi эvlatlirimiz öz эjdatlirinin türlük dэvirlэrdiki, türlük tüzümlэrdiki bir tэrэplimэ, ikki yüzlimiçilik sэyasэtnin qurbaniğa aylanğanliğini çüşünüp yetişi vэ qэdэmni oylap besişi mümkin.


Sultan JAMAL
Özbэkstan yazğuçilar uyuşmisi эzasi.
Taşkэnt şэhri.