PDA

View Full Version : ‹‹Muqam›› dëgen söz qandaq peyda bolghan?



Unregistered
28-11-10, 15:11
Muradil muxter

uyghurlar qedimdin tartipla emgek, Turmushta naxsha – küylerdin ayrilmighan, Yip ëgirgende, Orma orighanda, Yol yürgende, Toy – tökünlerde, Omumen ijtimaiy hayatning hemme saheside naxsha – muzikidin ayrilmighan. uzaq dewrlik tereqqiyat dawamida, Muzika – küyler ijtimaiy hayat we tebiet dunyasining qanuniyiti bilen birikken. hazir ‹‹muqam›› sözi tilgha ëlinsa kishilerning köz aldigha derhal ‹‹on ikki muqam›› këlidu. ‹‹muqam›› dëgen sözning uyghur klassik muzikisi ‹‹on ikki muqam››ni bildüridighanliqini kishiler bilsimu, Lëkin nëme üchün shundaq atalghanliqini muzika sahesidikiler we muzika tetqiqati bilen shughullinidighanlardin bashqilar bilmesliki mumkin.

‹‹muqam›› dëgen söz bir tereptin, Uyghur klassik muzikisining namini körsetse; yene bir tereptin, Turmushimizda birer söz – heriketning layiqida, Ölchemlik bolghan – bolmighanliqini körsitidu. mesilen: ‹‹sözüng muqamigha chüshmidi››, ‹‹muqamgha këlidighan ish qilsang bolmamdu››, Dëgendek.

‹‹muqam›› erebche söz bolup, Mertiwe, Jay, Makan, Turalghu, Mensep, Unwan dëgen menilerni bildüridu. bu söz ereb tilida bashqa sözler bilen birikip, Qatlam, Derije dëgen menilerni bildüridu. këyinche ‹‹muqam›› dëgen söz asta – asta musteqil halda ‹‹küy››, ‹‹muzika›› dëgen menini bildüridighan bolghan. bu sözning hazirqi zaman uyghur tilidiki menisi ‹‹ton›› dëgenlik bolup, Janliq tilimizdiki ‹‹pede›› dëgen sözge yëqinraq këlidu.

‹‹muqam›› dëgen söz ereb tilidin pars tiligha özleshkende, Uning esliy meniliridin bashqa ‹‹ahang››, ‹‹küy›› dëgen meniliri muqimliship qalghan. parslarning klassik küylerni retlesh, Sistëmilashturushigha egiship, ‹‹muqam›› sözi peqet ahang, Küy menisinila emes, Belki klassik, Eneniwi muzikilarni bildüridighan alahide menilernimu körsitidighan bolghan. klassik, Eneniwi muzika, Küyler ‹‹muqam›› nami bilen atalghan. ‹‹muqam›› sözi uyghur tilining chaghatay tili basquchida orun, Jay, Derije dëgen menilerdin bashqa, Yene ahang, Küy dëgen menilerde hem klassik muzikilarning nami süpitidimu qollinilghan. chaghatay tilining këyinki tereqqiyatida mushu tilni qollan'ghan eller klassik küy – muzikilirini bir qëlipqa sëlip retlishi, Sistëmilashturushigha egiship, ‹‹muqam›› dëgen sözning yene bir mexsus menisi, Yeni hemmila yekke klassik küy – muzikilar ‹‹muqam›› dep atilish aditi melum derijide saqlinip qëlishtin bashqa, Peqet sistëmilashqan küyler guruppisi ‹‹muqam›› dep atilidighan adet barliqqa kelgen. shuning bilen bille, ‹‹muqam›› dëgen söz muzika saheside melum tertip boyiche retlinip sistëmilashturulghan klassik küylerning bir türkümi yaki bir guruppisining nami bolup qalghan.

bular ‹‹muqam›› sözining pars tili we chaghatay tilidiki mene tereqqiyatini körsitidu.

uyghur muqamlirining qayta retlen'gen waqti 16 – esirge, Yeni seidiye xanliqi dewrige toghra këlidu. bu dewrde ‹‹muqam›› dëgen sözning sistëmilashqan küyler dëgen xas menisi muqimliship, Peqet sistëmilashqan küyler türkümini bildüridighan atalghulargha aylan'ghan. shuningdin këyinki uzaq mezgillik tereqqiyat jeryanida ‹‹muqam›› dëgen söz tilimizda uyghur klassik muzikisi bolghan ‹‹on ikki muqam›› ning xas nami bolup qalghan.

(aptor: xoten wilayetlik yëngi qashtëshi naxsha – ussul ömikidin)