PDA

View Full Version : Heremdiki Mexhur Uyghurlar [ 29 ]



IHTIYARI MUHBIR
01-02-06, 00:15
ENWER HITAYGHA BERIXKA KANDAK JASARET KILDI,? BU HOKUMETNI ZADI ENWER KURDIMU,? KANDAK BOLUP ENWER BU HOKUMETKE BAX MINISTIR BOLUP KALDI,?ENWERDIKI BU EHLAK UNINGGHA KEYERDIN KELGEN,? ENDI BU HOKUMETKE KANDAK KARAYMIZ,?NIMIXKE BU BIR AILE EFRADI BU HOKUMETNING IQIDE FAAL YER ALDI,? WE BAXKA BIR-MUNQE SOALLARGHA ENG YAHXI JAWAP MAKALE : HEREMDIKI MEXHUR UYGHURLAR [ 29 ] DUR

TOWENDE ILTIPAT KILING:


(29)
MUHEMMED KURBAN TOGE
Oct. 5, 2005

Herem uyghurliri haji memet,dep atixatti.esli astin artuxning tijen digen yurtidin kunajim toge digen kixining oghlidur,surgundiki sherki turkistan jumhuriyeti hokumetining sabik bax ministiri enwer yusup turani [RICHARD KENNIDY] ependining anisining akisidur.

1949-yili wetendin heremdiki dadisigha tartixip yurttin hijret kilip qikkanda 20 yaxlarda bar ikenmix. 1950-yili bax baharda mekkige yetip kelgen iken.dadisi kunajim toge ,1935-yiln1936-yilgha baghlighan yili kixta astin artuxtin hejge mangghan bir gurup hajilar bilen ustun artuxning torghat yoli bilen sewit ittipaki kirghizistan jumhuriyetining ox xehrige otup,u yerdin poyiz arkilik,taxkent,moskiwa,Odessa,Istanbul,misir yoli bilen hejge kelgen iken, xu yili hejge ulgirelmey ikkinji yili,yani1937-yili hej kilghan iken,tehminen 60-yillirining op-qoriside olup ketken bolsa kerek.bu yezilghan terjumehalgha mumkin bolsa enwer yusup turani ependi toluklima yezip koysa memnun bolimen.

haji memet igiz boyluk,semiz kelgen kulupla turidighan, bir dane altun qixi bar qiraylik kelgen kixi idi.ozi taifta olturatti,suudi erebistan wetendaxlighini alalighan uyghurlardin idi.hetta taiftikidin baxka jiddining" haretel buhari"[ALLAHgha xukurler bolsunki,erebistanning mekke,medine,jidde,taif tin ibaret bu tort xehride birerdin uyghur we ozbekler topluxup olturaklaxkan mehelleler bar,mana bu mehellilerge xu uyghur we ozbeklerge nisbet kilip haratel buhari dep nam koyghan] mehellisidimu ikki kewet mulk oyi bar idi,ozi asasen taiftiki dukinida kex satatti,ozi kiqik peil,mungdaxkak,gepni asta kilidighan kixi idi .daim baxigha ak doppini qingdap kiyip,erepler baxigha artidighan kizil yaghlikni ong dolisigha taxlap,bexini yerdin kotermey senggilitip asta mangatti ,ayda birer ketim heremde namaz okup,tawap kilghili yaki mekkidiki birer toy-tukun,mehmandarqiliklargha mekkige quxup kalsa [qunki mekke oyda ,taif dongde we hijaz tagh tizmilirining,ottura kismidiki kur taghlirining ustige jaylaxkandur ] kopinqe oz yurtlighi artux rubatning bax naziri, artux tijenlik abdurrehim karajimning oyige quxup konup kalatti.mana xu sebebtin men u kixini ayda birer ret mesjidil-haramda,yaki toy-tokun,nezir-qirak we mehmandarqiliklarda korup kalattim.we her koruxkenimizde heli uzun taghdin baghdin sozlixettuk.kopinqe gep-sozliride jiddi emes idi. oylanmayla sozleytti,gep-sozliride hiq mesuliyet almaytti,eklige nime kelse xuni sozleytti,eger karxisidikide konglige yakmaydighan birer gep-soz yaki hereket sezse derhalla jawap kayturidighan,kerek bolsa bir minottila uningdin hapa bolup ketidighan, amma ertesi tonogun otken ixni tamamen untulup ketidighan mijezi bar idi.1986-yilni 1987-yilgha baghlighan kix ayliri idi,abdulkadir ibrahim tohta hoja mesjidil-haramda xerki turkistanliklargha kuran we hedistin deris eytiwatkan kunliri idi.her kuni akxam namizi bilen hupten namizi arisida wetendin qikip yerlixip kalghan kona uyghurlardin 25-30 uyghur abdulkadir ibrahimning deris halkasida deris anglaytti.u kuni haji memetmu deriske kelgen iken,biz ikkimiz halkining texidirak olturghan ikenmiz,bir haza men qongkur hiyalgha qomup ketiptimen we abdulkadir ibrahimning nime toghrilik hedis eytkinini hem anglimaptimen,birdinla haji memet manggha karap hapa bolup qeqilipla ketti,ittik dikketimni yighip gep-sozlirini anglisam,abdulkadir ibrahimning eytkan hedisidin hapa boliwatkan iken," undakta mening bekiwalghan balam xermu?,bu kandak digen gep,abdulkadirajim nime dep joyiliwatidu " didi, eslide bu yerde abdulkadir ibrahimning eytkan hedis derisige koxulmighanlik emes,huddi men yukurida teswirlep otkendek oz ehlakini kiliwatkan iken.nime gep dep soridim ,didi : abdulkadirajim ikki xerning balisi xer deydu, [ bu yerdiki xer sozi zani we zaniyege karitilghan idi ] undakta mening bekiwalghan balammu xermu? . men hajika abdulkadirajim oz iqidin qikirip sozlewatkini yok ,hedis kitaptin terjume kilip sozlewatidu,bolmisa hedis tugigendin keyin ozidin sorap baksila? Nime deydikin,didim." yak men sorimaymen sen sorap bakkin." didi.men : " makul men deristin keyin sorap bakay," didim.hekiketende deristin kaytip ketiwetip maxinida wekelikni tepsili eytip abdulkadir ibrahimdin sorisam:"ene hediste eytip turuptughu,ikki xerdin bolghan bala xer bolidu dep " didi.

Muhemmed kurban toge 1990-yaki 1991-yili olup ketti,balilirining diyixiqe olup ketidighan kunliride men olup ketimen digen iken we hekiketen xu kuni olup ketiptu,halbuki ket,iyen bu gep toghra emes idi,qunki haji memetning mijezi huddi yukirida men teswirlep otkendek,gep-sozlirige dikket kilmaydighan mijezde idi,xuning uqun iq puxighini qikirix uqun bolsimu kunde neqqe ketim bundak we buninggha ohxax geplerni kilip yuretti.elbetteki u kuni bir az baxkiqe bolghan bolsa kerek we mijezi ijabi bu gepni baxka normal geplerdin hiq periklendurmey kilghan bolsa kerek,we olumi bu gepige tesadup kelgen ix bolsa kerek.bolmisa oz olumini bilgen kixide her kundiki normal haliti bolmaydu, halbuki insan yaritilixidin tesadupi yuz bergen normal ehwallarni mujize bilip ixinixke mayildur.

1980-yili yazda haji memet yurttin uruk-tughkanlirini ekilixning yolini aqkan abdulkadir ibrahim tohta hojaning oz nebiresini yurttin elip qikip turekiyege yerlexturginidin jasaret elip,artux tijendiki singlisining oghli muhtar yusupni [ enwer yusup turanining akisi ]eyni yol we usul bilen turkiyege elip qikip yerlexturdi , we xu yili yazda muhtar yusupning istanbulgha kelixi bilen tengla ozi,hatuni we bir kizini bille elip istanbulgha kelip,bu jiyenige istanbul qapada on uq ming amerika dollirigha bir daire setip elip yerlexturup koydi,we arkidinla u kizini muhtar yusupke oylendurup koxup koyup, erebistangha kaytip keldi.erebistan uyghurliridin mexhur abdulkadir ehmet mesna [mesna erepqide zawut digenlik bolidu,qunki abdulkadir ehmet mesna [tetey ] hajimning jiddide we riyadda ikki dane plastic zawudi bar ] mana bu haji memetning hatunining akisi bolar idi.abdulkadir ehmet bu ixning toghra bolmighanlighini,birinjidin kizil hitay wetendaxi bir kixige kommunist duxmeni bir dewlet wetendaxi bir kizning oylinixining bu kizning istikbali uqun yahxi emesligini, ikkinjidin xu qaghdiki xert-xarait astida bir-biridin jik periklinidighan ikki hil ijtimai hayat terbiyeside qong bolghan ikki kixining bir omur ittipak otuxining mumkin emesligini eytip bu ixni mumkin bolsa bozux uqun kizning dadisi haji memetni derhal istanbulgha kayturup kizini erebistangha kayturup elip keliwaldi.

Muhtar yusup bu pirak daghida uq yil koygendin keyin 1983-yili turkiye wetendaxlighigha otup ixqi bolup erebistangha keldi,elbette yaxliktiki lezzet bu ikkisige tetighan bolsa kerekki,heliki gepler bir yakta kelip-kelip bu ikkisi taifta nahayiti daghdughalik qong toy kilip oylendi.keyin muhtar yusup mekkide kona artux rubatning astida dukan aqti. Unimu akturalmay jiddediki keyni atisining oyige koqup kelip, hatunining taghisining zawutida plastik halta elip satti.

" Oghul taghisini doraydu,kiz hammisini dep" muhtar yusupte del bu taghisining ehlaki bar idi.muhtar yusup ozi igiz kelgen, bughday ongluk,at yuzluk,[bu ailege nime uqun toge lekimi singixip kalghan ,bu terepi bizge mejhul, amma muhtar yusupning bax xeklige karighanda ,toge digendin at digen tehimu uyghun lekem bolar idi, amma biz uyghur helkide mundak bir makal-temsil bar," lekemni hizir koyidu " dimekki at digendin toge digen lekem uyghun bolsa kerek.] qiray-xekli kamlaxkan,men korgen yillirim yani 1980-yilining ahirliri 24-25 yaxlarda bar idi.biz ikkimiz turkiyede ikki yilgha yekin wakit kop yekin aghine bolup ottuk.muhtar yusup kixiler bilen nahayiti tezla qikixip ketetti,hayatida hiq kormigen birsi bilen hetta u turk bolsimu hem ikki saet iqide 20 yillik kedinas bolup kalatti.amma nahayiti az wakit oter-otmeyla eyni xundak tezlikte bir omurluk duxmen bolup kalatti.mesilini teyiz oylaytti we tez hokum kilatti xuning uqun hayatida ozige-ozi jik kongulsizliklerge sebebiyet bergen idi,we uning bilen arilaxkan her kimdin aghrinipla yurdi.amma on yildek aghinadarqilighimizda peket bir men bilenla jidel-majirasiz otti.buning sebebimu elbette mening bu muhajirettiki musapirqilik hayatimizda ,yaman disek,yahxining yoklighini bilgenligimdin idi.bek kop bir nerse bilmisimu,jahil hisaplanmaytti.hitayqidin,turkqidin,hetta ingilizqidin,we hettaki keyinki kunlerde erepqidin azdur-koptur biletti.amma her ilimde qolta idi,hetta oy-pikirdimu qolta idi.bundak kixilerni turkqide" kux beyinli" "dik kafali " deydu.

1980-yilining ahiri kix kunliri idi,biz tehi yengi tonuxkan iduk.amma lekin muhtar yusupning mijezi ijabi biz ikkimiz huddi kona tonux kedinaslardekla bolup ketken iduk.men CBS boya sanayi xerkitidiki hizmetimdin kaytip,muhtar yusupning qapadiki oyige kelip telewizyon korup kaytattim,hetta bezi kunliri uning oyide konupmu kalattim.bir kuni taksimde bir tiyatirhanida kizil hitay serik omigi serik oyuni korsitidiken dep anglap ikkimiz berip korup bakmakqi bolduk.mening berixtiki meksitim hewes idi,muhtarningki ixtiyak.

Ikkimiz taki tiyatirhane eqilghiqilik qong zalning ikkinji kewetidiki balkonda turup pesni kuzettuk.istanbulgha yerlik kazaklar,serik baxlinixtin burun zalning pes kewetide he dise serikqi hitaylar bilen bille resimge quxux uqun jan atatti,muhtarmu bir-ikki intilip bakti amma men tostum.serik ayaghlaxkandin keyin hitaylar huddi wetendiki set kilighini kilip onlarqe minot sehnidin quxmey qawak qelixip turuxti,buni korgen tamaxibinlarmu bumu bir hil serik oyuni ohxaydu dep koxulup qawak qelixip turuxti.heli bir hazadin keyin sehnidiki hitaylar bir-birdin sehnidin quxup tamaxibinlar bilen kol elixip koruxkili turdi.men yerimdin kopmay olturdum. Meksidim aldirimay hekler qikip bolghanda qikix idi.birdin bu hitaylar mengip biz bar terepke kelgili turdi.muhtar buni korup kopup koruxmekqi boldi.ene xu qaghda men xundak bir ghezep arilax hayajanlanghan ohxaymenki,muhtarning murisidin kattik tartip yerge olturghuzup koydum.umu mening qirayimdiki bu korkunqluk xeklimdin eyminip jim olturdi.hitaylar bizning aldimizgha kelip her bir kixi bilen bir-bir kol elixip koruxup otup ketti.muhtarning emes mening qirayimdiki ghezep-neprettin bolsa kerek ,hityalar bizge karap koyup udul otup ketti,elbette ulargha istanbul hitay duxmeni uyghurlarning ugisi ikenligi eytilghan bolsa kerek.mening ene xu qaghdiki rohi haletimni teswirlisem,eger birsi meni kuxkurutup,kolumgha bomba berip xu sehnige qikip hitaylarning arisida ozungni partilitiwetkin digen bolsa kilattim.hekiketen xundak kattik kanim kaynighan idi.bu mendiki milli neprettin ziyade,yaxliktin kelgen kizzik kanliktin idi.

1982-yilning baxliri kix kunliri idi.bir kuni quxtin keyin iximdin quxup,muhtarning oyige keldim.apartman derwazisidin kirip daire ixigige kelsem ixik oquk,birsi ixiktin oyge kirip ketiwetiptu.menmu beximni koturmeyla u kirgen kixining arkasidin oyge kirdim.ixiktin bir qamdam atlap beximni xundak koturuxum aldimdiki kirgen kixi polis iken.yene bir turk polisi oyning iqide turudu,qoqup kettim,qunki sakqidin korkux,bolupmu sakqa kirgen oyge baxkiqe karax bizge kommunist terbiyesidin kelgen ehlak idi.men daire bosughusidin bir kedem iqkirige kirip bolup derhal arkamgha kaytip qikip kettim,polis meni kormey kaldi korgen bolsa elbette tohtitip kimsen?. Nime uqun kelding digen bolatti,dimek turk polislirimu bihot iken.ertesi uktumki muhtar yusupning oyide bille yatidighan artuxluk mamutajim digen kixi mengisige kan quxup terethanida yikilip olup kalghan iken.bu polislar xuning uqun bu oyde iken. mamuthajim erebistangha berip u yurtta olup ketken dadisining miraslirini elip kaytip istanbulgha kelgen idi.we waktinqe muhtar yusup bilen bille yetip kopatti.xu wekedin az otmeyla turk polisi keqisi muhtar yusupning oyige kirip tapanqini tenglep turup,24 saat iqide turkiyeni terk etisen dep biletini elip pakistangha yolgha selip koyghan iken.men u qaghda erebistanda idim keyin uksam muhtar yusup nahayiti ziq hitay konsulhanisigha barar iken, turk polisining muhtar yusupni turkiyedin koghliwetixi muhtar yusupning turk wetendaxlighigha iltija kilip turup daim hitay konsulhanisigha barghanlighidin iken.dimekki turk polisi uni hitayning jasusimikin dep guman kilghan bolsa kerek.halbuki bu ix muhtar yusupning jasuslighidin bekerek,xataraklighidin kilghan ixi idi.men muhtar yusup bilen bir yildin kop wakit bille yurupmu uning daim hitay konsulhanisigha baridighanlighini sezmigen ikenmen.dimek korunuxte kalte pem korungen bilen oz ixida pixxik iken. Muhtar yusup pakistanda bir neqqe ay turghandin keyin yene turkiyege kelip bu ketim diyixlerge karighanda pul hejlep bir yilgha kalmayla turk wetendaxlighigha otup ixqi bolup saudi erebistangha kaytip kelgen idi.dimekki turklerdimu pulni korse milli menpeetlerini setiwetidighanlar heli bar iken.

Muhtar yusup 1990-yili erebistandiki hatuni bilen qikixalmay ayrilip ketip,yurtka birakla kaytip ketti,bu hatunidin bala bolmighan idi, muhtar yusupning hazir urumqide 3 balisi bar iken.

1999-yili08 ayning 20-kuni anquantingning 3 hitayi meni urumqining ximalidiki [ TAI HE BIN GUAN ] digen mehmanhanining bir kewetide sorak kildi, men xu sorakta hitaylardin " enwer yusup bill klinton bilen resimge quxup siyasi hereket kilip yuruydu,aqisi we eri hem amerikada KORUNUXTE silerge karxi hereket kiliwatidu, kandaksige muhtar yusup turk pasaporti bilen silerde rahet yuruydu "dep soridim.hitaylar:" eger muhtar zhong guohokumetige karxi hereket kilmisila bizning uning bilen iximiz yok." didi.elbette bu gepke hitaylar ozliri hem ixenmeytti. xundakla diyilgen gep idi.halbuki turk wetendaxi bir uyghurning yurtta yillarqe ikamet bilen rahet yaximighi bek az bir kisim uyghurlarghila mumkin bolidighan bir ix idi.

Haji memetning dadasi kunajim toge haji memettin heli jik burun yurttin qikkan bolghaqka olgende heli bir miktar teellukati balilirigha miras bolup kalghan iken,bu miras haji memet arkilik erebistandiki yene bir ukisidin baxka yene muhtar yusupning anisigha we hammisigha hem bir miktar miras tegken idi.mana bu miraslarni tartixip we uruk-tughkan hej tartixip muhtarning aqisi mahinur hanim bilen ukisi enwer yusup turani ependimu erebistangha kelgen idi.mahinur hanim ikki ketim erebistangha kelixide baxta uruk-tughkanliri we bu yurttiki beziler kop izzet-hormetini kildi.bu izzet-hormet asasen menpeet ijabi bolghan idi.qunki ene xu izzetini kilghan baxta uruk-tughkanliri we baxka bezi birler mahinur hanimning kommunist hitay muhajirlar ixhanisidiki muhim hizmeti tupeylidin mahinur hanimdin [ EYMINETTI ] ,we yurtka berip kalsak digen umitte barghandin keyinki kunliri uqun kilinghan hoxameti idi.

Enwer yusup turani ependi,1984-yili bolsa kerek tam esimdin koturulup ketiptu hejge keldi,bir hisapta haji enwer idi,mahinur hanimning meshrep.comda élan kilghan makaleside ukisini " peyghember kilalmighan ixni kildim " didi diyixi eslide mahinur hanimning ukisining xehsiyetidin baxka ,dini ekidesige kilghan hakareti idi.qunki imani ijabi mekkige kelip hej kilghan ,we weten iqi we texidiki on bex milyon uyghur millitining amerikada surgunde kurghan hokumetining 1- bax ministiri bolalighan bir kixi,oz millitining dini etikadigha hakaret kelturidighan bundak sozni kilmaytti.

Keyin men abdulkadir ehmet mesna akimizning enwer yusup turani ependini amerikagha iwetix uqun Saudi bankisigha enwer yusup namida 50000 riyal yatkuzup wize elip bergenligini anglidim.elbette abdulkadir ehmet mesna akimiz xu qaghdila enwer yusup turani ependini mana bugunki kunler uqun teyyarlighan idi.qunki abdulkadir ehmet mesna akimiz uzakni korer kixi idi.

1995-yili yaz aylirida baxta saudi erebistandiki qonglardin huseyin kari islami,abdulkadir ibrahim,abdulkadir ehmet mesna,we abdulghafur eminlerning baxqilighida bir miktar meblegh yighip amerikada ixhana eqip,milli dawayimizni amerikada yurutmekqi boluxti.bu eslide huseyin kari islamining sitratigiyesi idi.qunki huseyin kari islamining karixiqe uyghur millitining surgunde hokumetini kurux peyti yetip kelgen idi.50 neqqe yillik surgun hayatimizda merhum liderimiz eysa yusup alptekin ependining kilmakqi bolup kilalmay armanda ketken bir qong ixini mana endi huseyin kari islamining kilixigha purset kelgen idi.amma epsuslinarlighi xuki bu uluk pursetning wakti kelgenliginimu ,janabi ALLAH huseyin kari islamigha amerikada bir hatun adwukat arkilik bildirgen iken.kim bildirixtin ket,i nezer, huseyin kari islami tezdin tutux kilip bu uluk ixni ozi hayatida baxkilargha kol tikturmay turup kilixi lazim idi.qunki yaxi 80 din jik axkan idi.olum hiq kimge baki emes idi.we uzak otmeyla huseyin kari islami,abdulkadir ibrahim,abdulkadir ehmet uqisi amerikagha ketti.

20-08-1999-kuni urumqi tai he bin guandiki yene xu sorakta hitaylar manggha abdulkadir ibrahimning bu hereketke 50000 riyal bergenligini didi,heyran kalghinim hitaylarning mebleghning sanini enik bilgenligide idi.eger perez kilghan bolsa idi,qokum tehimu jik bir san digen bolatti.qunki abdulkadir ibrahimning yillik yuz ming amerika dollaridin jik kirimidin baxka putun teellukatini pulgha orise bex milyon amerika dolliri tutatti.we bunqilik meblegh sahibi bir kixining milli dawayimizgha bax bolup turup aran 50000 riyal berixi hekiketende az idi.eslide kimning kanqilik bergenligini eng yahxi bilidighan kixi elbette huseyin kari islami idi,amma hitaylarning bu sirni huseyin kari islamidin biwasite bilixi mumkin emes idi.hitay hokumetining eng kizzikidighan bundak muhim ixlarni bilixi uqun huseyin kari islamining etrapida kixiliri bolixi kerek idi.bu wekedin bir yil keyin mahinur hanimning aileqe amerikagha nahayiti rahet koqup berixi elbette bir tesaduf emes idi.

Huseyin kari islamimu bu jeryandin bek razi idi,qunki 2004-09-14-kuni amerikada huseyin kari islami kakalighan surgundiki xerki turkistan hokumeti kurulghanda asasen huseyin kari islamining sizikidin QIKMAYDIGHAN alte uxxuklar [baxta huseyin kari islami,muhemmed salih artux,sultan mahmud kashgarli,enwer yusup turani,mahinur yusup hanim,we azad tijen ] bu hokumetning kurulixi uqun huseyin kari islamining etrapida toplanghan idi.amma jik kixiler bu hokumetni enwer kurghan diyixidu,eslide enwer yusup turani ependi peketla huseyin kari islamining yaghaqqilighinimu ozi kilip,tikkuqiliginimu ozi kilip,mollilighinimu ozi kilip jan kirgiziwalghan kixisi idi.enwer yusup ependi terepidin eytkanda uyghur siyasi tarihigha oqmes tamgha bolup iz kalduruxka sebeb bolghan nerse,peketla enwer yusup ependining amerikada yaxixi,artuxluk bolixi,huseyin kari islamigha bir keder baghlilighi we alijoka ehlaki,andin kalsa amerikadiki we baxka yurtlardiki uyghur ziyalilirining surgunde hokumet kuruxning waktining tehi yetip kelmigenligige bolghan ixenqisi we eng muhimi bu uluk behit kuxining ezip berip enwer yusup turani ependining baxigha konixi idi.

Bu hokumet baldur kurulghan idi, wakitsiz kurulghan idi.amma kurulixi xert idi.qunki purset keqip ketip baratti.eger bu purset koldin keqip ketse belki bir kuni huddi germaniyediki dunya uyghur kurultayigha ohxax wakti kelgende, hekiki bu ixka muktedir we layaketlik,uyghur ziyaliliri terepidin kurulixi mumkin idi. U qaghda huseyin kari islami, muhammed salih artux we sultan mahmud kashgarlidin ibaret bu uq artuxluk buyuk xehsiyetler belki bu dunyadin koqken bolatti.kalghan uqige hiq kimmu etibar kilmaytti.

Amma nime bolsa bolsun huseyin kari islami baxqilighidiki bu gurup surgunde xerki turkistan hokumetini kurdi,we dunya uyghur kurultayidin periklik halda programlirida xerki turkistanning mutlek istiklalini kolgha kelturuxni birinji xert kildi,bu hokumet uyghur millitining hokumeti idi,bizning hokumetimiz idi.uning uqun biz bu hokumetni kolliximiz,dawamlaxturiximiz kerek idi.surgundiki xerki turkistan hokumeti mejlisining maawin baxlighi amerikadiki muhammed sabit ependining diginining eksiqe, enwer yusupning bir kun kelip bu hokumetni tarkitiwetixidin endixe kiliximizgha hiq bir sebeb yok idi.qunki sawut damollam kurghan xerki turkistan islam jumhuriyetini tarkitiwetken hoja niyaz hajimning arkasida sawut damollamningkidin kuqluk kurallik kuwwet we rus kizil ermiyesi bar idi.halbuki enwerning bu hokumetni quqak oyuni kilip oynixigha sebebiyet beridighan taghisi haji memettin kalghan ehlakidin baxka hiq bir nersisi yok idi.heddini bilixi kerek idi.uyghur millitining teghdiri,istanbuldiki muhammed salih artuxni ,aldida ak balam ap-ak balam dep, hekiki mahiyeti otturigha qikkanda enwerge telefonda,senlerni tughkan ata-ananglargha lenet bolsun deydighan derijige yetkuzgen bu bir aile efradigha kalghani yok idi.

Gerqe xerki turkistan surgun hokumetining yengi baxministiri damyan rehmet ependi huseyin kari islamining sizikida mangmaytti,amma uyghur millitining milli menpeeti ijabi huseyin kari islami enwer yusup turani ependining baxministirliktin elip taxlinixigha we yeng kurulghan bu hokumetning baxigha damyan rehmet ependining olturuxigha razi boldi,amma yenila ozi puwlep jan kirguzip ixka salghan enwer yusupning ikkide bir huseyin kari islami namidin we xerki turkistan surgun hokumeti namidin meshrep.comda hokumet uhturixi elan kilip hokumetni ikkige bolixige karxi huseyin kari islami bayanat elan kilip tekzip kilixning ornigha sukut kildi,sorighanlargha huseyin kari islamining jawabi xu idi." Men hayatimda dewlet reisi derijilik 200 ge yekin kixi bilen milli dawayimiz toghrilik sohbetlexkenmen.men undak kixiler bilen makale yezixip tenglexmeymen." .eslide toghra idi,amma bu toghrilikning arkisida enwer yusupning bu ekil almaz hiyanetlirige karxi [ YUXURUN KOLLAX ] bar idi.enwer yusupmu bu yuxurun ixarettin jasaret alghan idi.

Nime bolsa-bolsun hekiketende huseyin kari islami uyghur millitining yekinki zaman tarihimizde qet ellerde yetixturup qikalighan buyuk xehsiyetlerdin biri idi.hiq bir zaman amerikadiki ablajan leyli naman ependining ozini qaghlimay erebistan uyghurlirini ghulja uyghurlirigha ohxutup,huseyin kari islamigha hakaret kilidighan tohmet we yalghan gep-sozler bilen tolghan,pitne-pasat makalesini erebistan uyghurlirigha iwetidighangha sebebiyet beridighan layakettiki kixi emes idi.

Hulase men bu makalemde hergiz mawzudin qetnep ketkinim yok,mening heremdiki mexhur uyghurlar namlik makalelirimning kimmeti hergizmu heremdiki uyghurlarning mexhur bolghanlighidin emes,tam eksiqe mening bu kixilerning terjume halini bahane kilip turup,oz oy-pikirlirimni dunya uyghur jamaetqiligige yetkuzgenligimdedur.



IHTIYARI MUHBIR MEKKE

Unregistered
01-02-06, 11:33
ENWER HITAYGHA BERIXKA KANDAK JASARET KILDI,? BU HOKUMETNI ZADI ENWER KURDIMU,? KANDAK BOLUP ENWER BU HOKUMETKE BAX MINISTIR BOLUP KALDI,?ENWERDIKI BU EHLAK UNINGGHA KEYERDIN KELGEN,? ENDI BU HOKUMETKE KANDAK KARAYMIZ,?NIMIXKE BU BIR AILE EFRADI BU HOKUMETNING IQIDE FAAL YER ALDI,? WE BAXKA BIR-MUNQE SOALLARGHA ENG YAHXI JAWAP MAKALE : HEREMDIKI MEXHUR UYGHURLAR [ 29 ] DUR

TOWENDE ILTIPAT KILING:


(29)
MUHEMMED KURBAN TOGE
Oct. 5, 2005

Herem uyghurliri haji memet,dep atixatti.esli astin artuxning tijen digen yurtidin kunajim toge digen kixining oghlidur,surgundiki sherki turkistan jumhuriyeti hokumetining sabik bax ministiri enwer yusup turani [RICHARD KENNIDY] ependining anisining akisidur.

1949-yili wetendin heremdiki dadisigha tartixip yurttin hijret kilip qikkanda 20 yaxlarda bar ikenmix. 1950-yili bax baharda mekkige yetip kelgen iken.dadisi kunajim toge ,1935-yiln1936-yilgha baghlighan yili kixta astin artuxtin hejge mangghan bir gurup hajilar bilen ustun artuxning torghat yoli bilen sewit ittipaki kirghizistan jumhuriyetining ox xehrige otup,u yerdin poyiz arkilik,taxkent,moskiwa,Odessa,Istanbul,misir yoli bilen hejge kelgen iken, xu yili hejge ulgirelmey ikkinji yili,yani1937-yili hej kilghan iken,tehminen 60-yillirining op-qoriside olup ketken bolsa kerek.bu yezilghan terjumehalgha mumkin bolsa enwer yusup turani ependi toluklima yezip koysa memnun bolimen.

haji memet igiz boyluk,semiz kelgen kulupla turidighan, bir dane altun qixi bar qiraylik kelgen kixi idi.ozi taifta olturatti,suudi erebistan wetendaxlighini alalighan uyghurlardin idi.hetta taiftikidin baxka jiddining" haretel buhari"[ALLAHgha xukurler bolsunki,erebistanning mekke,medine,jidde,taif tin ibaret bu tort xehride birerdin uyghur we ozbekler topluxup olturaklaxkan mehelleler bar,mana bu mehellilerge xu uyghur we ozbeklerge nisbet kilip haratel buhari dep nam koyghan] mehellisidimu ikki kewet mulk oyi bar idi,ozi asasen taiftiki dukinida kex satatti,ozi kiqik peil,mungdaxkak,gepni asta kilidighan kixi idi .daim baxigha ak doppini qingdap kiyip,erepler baxigha artidighan kizil yaghlikni ong dolisigha taxlap,bexini yerdin kotermey senggilitip asta mangatti ,ayda birer ketim heremde namaz okup,tawap kilghili yaki mekkidiki birer toy-tukun,mehmandarqiliklargha mekkige quxup kalsa [qunki mekke oyda ,taif dongde we hijaz tagh tizmilirining,ottura kismidiki kur taghlirining ustige jaylaxkandur ] kopinqe oz yurtlighi artux rubatning bax naziri, artux tijenlik abdurrehim karajimning oyige quxup konup kalatti.mana xu sebebtin men u kixini ayda birer ret mesjidil-haramda,yaki toy-tokun,nezir-qirak we mehmandarqiliklarda korup kalattim.we her koruxkenimizde heli uzun taghdin baghdin sozlixettuk.kopinqe gep-sozliride jiddi emes idi. oylanmayla sozleytti,gep-sozliride hiq mesuliyet almaytti,eklige nime kelse xuni sozleytti,eger karxisidikide konglige yakmaydighan birer gep-soz yaki hereket sezse derhalla jawap kayturidighan,kerek bolsa bir minottila uningdin hapa bolup ketidighan, amma ertesi tonogun otken ixni tamamen untulup ketidighan mijezi bar idi.1986-yilni 1987-yilgha baghlighan kix ayliri idi,abdulkadir ibrahim tohta hoja mesjidil-haramda xerki turkistanliklargha kuran we hedistin deris eytiwatkan kunliri idi.her kuni akxam namizi bilen hupten namizi arisida wetendin qikip yerlixip kalghan kona uyghurlardin 25-30 uyghur abdulkadir ibrahimning deris halkasida deris anglaytti.u kuni haji memetmu deriske kelgen iken,biz ikkimiz halkining texidirak olturghan ikenmiz,bir haza men qongkur hiyalgha qomup ketiptimen we abdulkadir ibrahimning nime toghrilik hedis eytkinini hem anglimaptimen,birdinla haji memet manggha karap hapa bolup qeqilipla ketti,ittik dikketimni yighip gep-sozlirini anglisam,abdulkadir ibrahimning eytkan hedisidin hapa boliwatkan iken," undakta mening bekiwalghan balam xermu?,bu kandak digen gep,abdulkadirajim nime dep joyiliwatidu " didi, eslide bu yerde abdulkadir ibrahimning eytkan hedis derisige koxulmighanlik emes,huddi men yukurida teswirlep otkendek oz ehlakini kiliwatkan iken.nime gep dep soridim ,didi : abdulkadirajim ikki xerning balisi xer deydu, [ bu yerdiki xer sozi zani we zaniyege karitilghan idi ] undakta mening bekiwalghan balammu xermu? . men hajika abdulkadirajim oz iqidin qikirip sozlewatkini yok ,hedis kitaptin terjume kilip sozlewatidu,bolmisa hedis tugigendin keyin ozidin sorap baksila? Nime deydikin,didim." yak men sorimaymen sen sorap bakkin." didi.men : " makul men deristin keyin sorap bakay," didim.hekiketende deristin kaytip ketiwetip maxinida wekelikni tepsili eytip abdulkadir ibrahimdin sorisam:"ene hediste eytip turuptughu,ikki xerdin bolghan bala xer bolidu dep " didi.

Muhemmed kurban toge 1990-yaki 1991-yili olup ketti,balilirining diyixiqe olup ketidighan kunliride men olup ketimen digen iken we hekiketen xu kuni olup ketiptu,halbuki ket,iyen bu gep toghra emes idi,qunki haji memetning mijezi huddi yukirida men teswirlep otkendek,gep-sozlirige dikket kilmaydighan mijezde idi,xuning uqun iq puxighini qikirix uqun bolsimu kunde neqqe ketim bundak we buninggha ohxax geplerni kilip yuretti.elbetteki u kuni bir az baxkiqe bolghan bolsa kerek we mijezi ijabi bu gepni baxka normal geplerdin hiq periklendurmey kilghan bolsa kerek,we olumi bu gepige tesadup kelgen ix bolsa kerek.bolmisa oz olumini bilgen kixide her kundiki normal haliti bolmaydu, halbuki insan yaritilixidin tesadupi yuz bergen normal ehwallarni mujize bilip ixinixke mayildur.

1980-yili yazda haji memet yurttin uruk-tughkanlirini ekilixning yolini aqkan abdulkadir ibrahim tohta hojaning oz nebiresini yurttin elip qikip turekiyege yerlexturginidin jasaret elip,artux tijendiki singlisining oghli muhtar yusupni [ enwer yusup turanining akisi ]eyni yol we usul bilen turkiyege elip qikip yerlexturdi , we xu yili yazda muhtar yusupning istanbulgha kelixi bilen tengla ozi,hatuni we bir kizini bille elip istanbulgha kelip,bu jiyenige istanbul qapada on uq ming amerika dollirigha bir daire setip elip yerlexturup koydi,we arkidinla u kizini muhtar yusupke oylendurup koxup koyup, erebistangha kaytip keldi.erebistan uyghurliridin mexhur abdulkadir ehmet mesna [mesna erepqide zawut digenlik bolidu,qunki abdulkadir ehmet mesna [tetey ] hajimning jiddide we riyadda ikki dane plastic zawudi bar ] mana bu haji memetning hatunining akisi bolar idi.abdulkadir ehmet bu ixning toghra bolmighanlighini,birinjidin kizil hitay wetendaxi bir kixige kommunist duxmeni bir dewlet wetendaxi bir kizning oylinixining bu kizning istikbali uqun yahxi emesligini, ikkinjidin xu qaghdiki xert-xarait astida bir-biridin jik periklinidighan ikki hil ijtimai hayat terbiyeside qong bolghan ikki kixining bir omur ittipak otuxining mumkin emesligini eytip bu ixni mumkin bolsa bozux uqun kizning dadisi haji memetni derhal istanbulgha kayturup kizini erebistangha kayturup elip keliwaldi.

Muhtar yusup bu pirak daghida uq yil koygendin keyin 1983-yili turkiye wetendaxlighigha otup ixqi bolup erebistangha keldi,elbette yaxliktiki lezzet bu ikkisige tetighan bolsa kerekki,heliki gepler bir yakta kelip-kelip bu ikkisi taifta nahayiti daghdughalik qong toy kilip oylendi.keyin muhtar yusup mekkide kona artux rubatning astida dukan aqti. Unimu akturalmay jiddediki keyni atisining oyige koqup kelip, hatunining taghisining zawutida plastik halta elip satti.

" Oghul taghisini doraydu,kiz hammisini dep" muhtar yusupte del bu taghisining ehlaki bar idi.muhtar yusup ozi igiz kelgen, bughday ongluk,at yuzluk,[bu ailege nime uqun toge lekimi singixip kalghan ,bu terepi bizge mejhul, amma muhtar yusupning bax xeklige karighanda ,toge digendin at digen tehimu uyghun lekem bolar idi, amma biz uyghur helkide mundak bir makal-temsil bar," lekemni hizir koyidu " dimekki at digendin toge digen lekem uyghun bolsa kerek.] qiray-xekli kamlaxkan,men korgen yillirim yani 1980-yilining ahirliri 24-25 yaxlarda bar idi.biz ikkimiz turkiyede ikki yilgha yekin wakit kop yekin aghine bolup ottuk.muhtar yusup kixiler bilen nahayiti tezla qikixip ketetti,hayatida hiq kormigen birsi bilen hetta u turk bolsimu hem ikki saet iqide 20 yillik kedinas bolup kalatti.amma nahayiti az wakit oter-otmeyla eyni xundak tezlikte bir omurluk duxmen bolup kalatti.mesilini teyiz oylaytti we tez hokum kilatti xuning uqun hayatida ozige-ozi jik kongulsizliklerge sebebiyet bergen idi,we uning bilen arilaxkan her kimdin aghrinipla yurdi.amma on yildek aghinadarqilighimizda peket bir men bilenla jidel-majirasiz otti.buning sebebimu elbette mening bu muhajirettiki musapirqilik hayatimizda ,yaman disek,yahxining yoklighini bilgenligimdin idi.bek kop bir nerse bilmisimu,jahil hisaplanmaytti.hitayqidin,turkqidin,hetta ingilizqidin,we hettaki keyinki kunlerde erepqidin azdur-koptur biletti.amma her ilimde qolta idi,hetta oy-pikirdimu qolta idi.bundak kixilerni turkqide" kux beyinli" "dik kafali " deydu.

1980-yilining ahiri kix kunliri idi,biz tehi yengi tonuxkan iduk.amma lekin muhtar yusupning mijezi ijabi biz ikkimiz huddi kona tonux kedinaslardekla bolup ketken iduk.men CBS boya sanayi xerkitidiki hizmetimdin kaytip,muhtar yusupning qapadiki oyige kelip telewizyon korup kaytattim,hetta bezi kunliri uning oyide konupmu kalattim.bir kuni taksimde bir tiyatirhanida kizil hitay serik omigi serik oyuni korsitidiken dep anglap ikkimiz berip korup bakmakqi bolduk.mening berixtiki meksitim hewes idi,muhtarningki ixtiyak.

Ikkimiz taki tiyatirhane eqilghiqilik qong zalning ikkinji kewetidiki balkonda turup pesni kuzettuk.istanbulgha yerlik kazaklar,serik baxlinixtin burun zalning pes kewetide he dise serikqi hitaylar bilen bille resimge quxux uqun jan atatti,muhtarmu bir-ikki intilip bakti amma men tostum.serik ayaghlaxkandin keyin hitaylar huddi wetendiki set kilighini kilip onlarqe minot sehnidin quxmey qawak qelixip turuxti,buni korgen tamaxibinlarmu bumu bir hil serik oyuni ohxaydu dep koxulup qawak qelixip turuxti.heli bir hazadin keyin sehnidiki hitaylar bir-birdin sehnidin quxup tamaxibinlar bilen kol elixip koruxkili turdi.men yerimdin kopmay olturdum. Meksidim aldirimay hekler qikip bolghanda qikix idi.birdin bu hitaylar mengip biz bar terepke kelgili turdi.muhtar buni korup kopup koruxmekqi boldi.ene xu qaghda men xundak bir ghezep arilax hayajanlanghan ohxaymenki,muhtarning murisidin kattik tartip yerge olturghuzup koydum.umu mening qirayimdiki bu korkunqluk xeklimdin eyminip jim olturdi.hitaylar bizning aldimizgha kelip her bir kixi bilen bir-bir kol elixip koruxup otup ketti.muhtarning emes mening qirayimdiki ghezep-neprettin bolsa kerek ,hityalar bizge karap koyup udul otup ketti,elbette ulargha istanbul hitay duxmeni uyghurlarning ugisi ikenligi eytilghan bolsa kerek.mening ene xu qaghdiki rohi haletimni teswirlisem,eger birsi meni kuxkurutup,kolumgha bomba berip xu sehnige qikip hitaylarning arisida ozungni partilitiwetkin digen bolsa kilattim.hekiketen xundak kattik kanim kaynighan idi.bu mendiki milli neprettin ziyade,yaxliktin kelgen kizzik kanliktin idi.

1982-yilning baxliri kix kunliri idi.bir kuni quxtin keyin iximdin quxup,muhtarning oyige keldim.apartman derwazisidin kirip daire ixigige kelsem ixik oquk,birsi ixiktin oyge kirip ketiwetiptu.menmu beximni koturmeyla u kirgen kixining arkasidin oyge kirdim.ixiktin bir qamdam atlap beximni xundak koturuxum aldimdiki kirgen kixi polis iken.yene bir turk polisi oyning iqide turudu,qoqup kettim,qunki sakqidin korkux,bolupmu sakqa kirgen oyge baxkiqe karax bizge kommunist terbiyesidin kelgen ehlak idi.men daire bosughusidin bir kedem iqkirige kirip bolup derhal arkamgha kaytip qikip kettim,polis meni kormey kaldi korgen bolsa elbette tohtitip kimsen?. Nime uqun kelding digen bolatti,dimek turk polislirimu bihot iken.ertesi uktumki muhtar yusupning oyide bille yatidighan artuxluk mamutajim digen kixi mengisige kan quxup terethanida yikilip olup kalghan iken.bu polislar xuning uqun bu oyde iken. mamuthajim erebistangha berip u yurtta olup ketken dadisining miraslirini elip kaytip istanbulgha kelgen idi.we waktinqe muhtar yusup bilen bille yetip kopatti.xu wekedin az otmeyla turk polisi keqisi muhtar yusupning oyige kirip tapanqini tenglep turup,24 saat iqide turkiyeni terk etisen dep biletini elip pakistangha yolgha selip koyghan iken.men u qaghda erebistanda idim keyin uksam muhtar yusup nahayiti ziq hitay konsulhanisigha barar iken, turk polisining muhtar yusupni turkiyedin koghliwetixi muhtar yusupning turk wetendaxlighigha iltija kilip turup daim hitay konsulhanisigha barghanlighidin iken.dimekki turk polisi uni hitayning jasusimikin dep guman kilghan bolsa kerek.halbuki bu ix muhtar yusupning jasuslighidin bekerek,xataraklighidin kilghan ixi idi.men muhtar yusup bilen bir yildin kop wakit bille yurupmu uning daim hitay konsulhanisigha baridighanlighini sezmigen ikenmen.dimek korunuxte kalte pem korungen bilen oz ixida pixxik iken. Muhtar yusup pakistanda bir neqqe ay turghandin keyin yene turkiyege kelip bu ketim diyixlerge karighanda pul hejlep bir yilgha kalmayla turk wetendaxlighigha otup ixqi bolup saudi erebistangha kaytip kelgen idi.dimekki turklerdimu pulni korse milli menpeetlerini setiwetidighanlar heli bar iken.

Muhtar yusup 1990-yili erebistandiki hatuni bilen qikixalmay ayrilip ketip,yurtka birakla kaytip ketti,bu hatunidin bala bolmighan idi, muhtar yusupning hazir urumqide 3 balisi bar iken.

1999-yili08 ayning 20-kuni anquantingning 3 hitayi meni urumqining ximalidiki [ TAI HE BIN GUAN ] digen mehmanhanining bir kewetide sorak kildi, men xu sorakta hitaylardin " enwer yusup bill klinton bilen resimge quxup siyasi hereket kilip yuruydu,aqisi we eri hem amerikada KORUNUXTE silerge karxi hereket kiliwatidu, kandaksige muhtar yusup turk pasaporti bilen silerde rahet yuruydu "dep soridim.hitaylar:" eger muhtar zhong guohokumetige karxi hereket kilmisila bizning uning bilen iximiz yok." didi.elbette bu gepke hitaylar ozliri hem ixenmeytti. xundakla diyilgen gep idi.halbuki turk wetendaxi bir uyghurning yurtta yillarqe ikamet bilen rahet yaximighi bek az bir kisim uyghurlarghila mumkin bolidighan bir ix idi.

Haji memetning dadasi kunajim toge haji memettin heli jik burun yurttin qikkan bolghaqka olgende heli bir miktar teellukati balilirigha miras bolup kalghan iken,bu miras haji memet arkilik erebistandiki yene bir ukisidin baxka yene muhtar yusupning anisigha we hammisigha hem bir miktar miras tegken idi.mana bu miraslarni tartixip we uruk-tughkan hej tartixip muhtarning aqisi mahinur hanim bilen ukisi enwer yusup turani ependimu erebistangha kelgen idi.mahinur hanim ikki ketim erebistangha kelixide baxta uruk-tughkanliri we bu yurttiki beziler kop izzet-hormetini kildi.bu izzet-hormet asasen menpeet ijabi bolghan idi.qunki ene xu izzetini kilghan baxta uruk-tughkanliri we baxka bezi birler mahinur hanimning kommunist hitay muhajirlar ixhanisidiki muhim hizmeti tupeylidin mahinur hanimdin [ EYMINETTI ] ,we yurtka berip kalsak digen umitte barghandin keyinki kunliri uqun kilinghan hoxameti idi.

Enwer yusup turani ependi,1984-yili bolsa kerek tam esimdin koturulup ketiptu hejge keldi,bir hisapta haji enwer idi,mahinur hanimning meshrep.comda élan kilghan makaleside ukisini " peyghember kilalmighan ixni kildim " didi diyixi eslide mahinur hanimning ukisining xehsiyetidin baxka ,dini ekidesige kilghan hakareti idi.qunki imani ijabi mekkige kelip hej kilghan ,we weten iqi we texidiki on bex milyon uyghur millitining amerikada surgunde kurghan hokumetining 1- bax ministiri bolalighan bir kixi,oz millitining dini etikadigha hakaret kelturidighan bundak sozni kilmaytti.

Keyin men abdulkadir ehmet mesna akimizning enwer yusup turani ependini amerikagha iwetix uqun Saudi bankisigha enwer yusup namida 50000 riyal yatkuzup wize elip bergenligini anglidim.elbette abdulkadir ehmet mesna akimiz xu qaghdila enwer yusup turani ependini mana bugunki kunler uqun teyyarlighan idi.qunki abdulkadir ehmet mesna akimiz uzakni korer kixi idi.

1995-yili yaz aylirida baxta saudi erebistandiki qonglardin huseyin kari islami,abdulkadir ibrahim,abdulkadir ehmet mesna,we abdulghafur eminlerning baxqilighida bir miktar meblegh yighip amerikada ixhana eqip,milli dawayimizni amerikada yurutmekqi boluxti.bu eslide huseyin kari islamining sitratigiyesi idi.qunki huseyin kari islamining karixiqe uyghur millitining surgunde hokumetini kurux peyti yetip kelgen idi.50 neqqe yillik surgun hayatimizda merhum liderimiz eysa yusup alptekin ependining kilmakqi bolup kilalmay armanda ketken bir qong ixini mana endi huseyin kari islamining kilixigha purset kelgen idi.amma epsuslinarlighi xuki bu uluk pursetning wakti kelgenliginimu ,janabi ALLAH huseyin kari islamigha amerikada bir hatun adwukat arkilik bildirgen iken.kim bildirixtin ket,i nezer, huseyin kari islami tezdin tutux kilip bu uluk ixni ozi hayatida baxkilargha kol tikturmay turup kilixi lazim idi.qunki yaxi 80 din jik axkan idi.olum hiq kimge baki emes idi.we uzak otmeyla huseyin kari islami,abdulkadir ibrahim,abdulkadir ehmet uqisi amerikagha ketti.

20-08-1999-kuni urumqi tai he bin guandiki yene xu sorakta hitaylar manggha abdulkadir ibrahimning bu hereketke 50000 riyal bergenligini didi,heyran kalghinim hitaylarning mebleghning sanini enik bilgenligide idi.eger perez kilghan bolsa idi,qokum tehimu jik bir san digen bolatti.qunki abdulkadir ibrahimning yillik yuz ming amerika dollaridin jik kirimidin baxka putun teellukatini pulgha orise bex milyon amerika dolliri tutatti.we bunqilik meblegh sahibi bir kixining milli dawayimizgha bax bolup turup aran 50000 riyal berixi hekiketende az idi.eslide kimning kanqilik bergenligini eng yahxi bilidighan kixi elbette huseyin kari islami idi,amma hitaylarning bu sirni huseyin kari islamidin biwasite bilixi mumkin emes idi.hitay hokumetining eng kizzikidighan bundak muhim ixlarni bilixi uqun huseyin kari islamining etrapida kixiliri bolixi kerek idi.bu wekedin bir yil keyin mahinur hanimning aileqe amerikagha nahayiti rahet koqup berixi elbette bir tesaduf emes idi.

Huseyin kari islamimu bu jeryandin bek razi idi,qunki 2004-09-14-kuni amerikada huseyin kari islami kakalighan surgundiki xerki turkistan hokumeti kurulghanda asasen huseyin kari islamining sizikidin QIKMAYDIGHAN alte uxxuklar [baxta huseyin kari islami,muhemmed salih artux,sultan mahmud kashgarli,enwer yusup turani,mahinur yusup hanim,we azad tijen ] bu hokumetning kurulixi uqun huseyin kari islamining etrapida toplanghan idi.amma jik kixiler bu hokumetni enwer kurghan diyixidu,eslide enwer yusup turani ependi peketla huseyin kari islamining yaghaqqilighinimu ozi kilip,tikkuqiliginimu ozi kilip,mollilighinimu ozi kilip jan kirgiziwalghan kixisi idi.enwer yusup ependi terepidin eytkanda uyghur siyasi tarihigha oqmes tamgha bolup iz kalduruxka sebeb bolghan nerse,peketla enwer yusup ependining amerikada yaxixi,artuxluk bolixi,huseyin kari islamigha bir keder baghlilighi we alijoka ehlaki,andin kalsa amerikadiki we baxka yurtlardiki uyghur ziyalilirining surgunde hokumet kuruxning waktining tehi yetip kelmigenligige bolghan ixenqisi we eng muhimi bu uluk behit kuxining ezip berip enwer yusup turani ependining baxigha konixi idi.

Bu hokumet baldur kurulghan idi, wakitsiz kurulghan idi.amma kurulixi xert idi.qunki purset keqip ketip baratti.eger bu purset koldin keqip ketse belki bir kuni huddi germaniyediki dunya uyghur kurultayigha ohxax wakti kelgende, hekiki bu ixka muktedir we layaketlik,uyghur ziyaliliri terepidin kurulixi mumkin idi. U qaghda huseyin kari islami, muhammed salih artux we sultan mahmud kashgarlidin ibaret bu uq artuxluk buyuk xehsiyetler belki bu dunyadin koqken bolatti.kalghan uqige hiq kimmu etibar kilmaytti.

Amma nime bolsa bolsun huseyin kari islami baxqilighidiki bu gurup surgunde xerki turkistan hokumetini kurdi,we dunya uyghur kurultayidin periklik halda programlirida xerki turkistanning mutlek istiklalini kolgha kelturuxni birinji xert kildi,bu hokumet uyghur millitining hokumeti idi,bizning hokumetimiz idi.uning uqun biz bu hokumetni kolliximiz,dawamlaxturiximiz kerek idi.surgundiki xerki turkistan hokumeti mejlisining maawin baxlighi amerikadiki muhammed sabit ependining diginining eksiqe, enwer yusupning bir kun kelip bu hokumetni tarkitiwetixidin endixe kiliximizgha hiq bir sebeb yok idi.qunki sawut damollam kurghan xerki turkistan islam jumhuriyetini tarkitiwetken hoja niyaz hajimning arkasida sawut damollamningkidin kuqluk kurallik kuwwet we rus kizil ermiyesi bar idi.halbuki enwerning bu hokumetni quqak oyuni kilip oynixigha sebebiyet beridighan taghisi haji memettin kalghan ehlakidin baxka hiq bir nersisi yok idi.heddini bilixi kerek idi.uyghur millitining teghdiri,istanbuldiki muhammed salih artuxni ,aldida ak balam ap-ak balam dep, hekiki mahiyeti otturigha qikkanda enwerge telefonda,senlerni tughkan ata-ananglargha lenet bolsun deydighan derijige yetkuzgen bu bir aile efradigha kalghani yok idi.

Gerqe xerki turkistan surgun hokumetining yengi baxministiri damyan rehmet ependi huseyin kari islamining sizikida mangmaytti,amma uyghur millitining milli menpeeti ijabi huseyin kari islami enwer yusup turani ependining baxministirliktin elip taxlinixigha we yeng kurulghan bu hokumetning baxigha damyan rehmet ependining olturuxigha razi boldi,amma yenila ozi puwlep jan kirguzip ixka salghan enwer yusupning ikkide bir huseyin kari islami namidin we xerki turkistan surgun hokumeti namidin meshrep.comda hokumet uhturixi elan kilip hokumetni ikkige bolixige karxi huseyin kari islami bayanat elan kilip tekzip kilixning ornigha sukut kildi,sorighanlargha huseyin kari islamining jawabi xu idi." Men hayatimda dewlet reisi derijilik 200 ge yekin kixi bilen milli dawayimiz toghrilik sohbetlexkenmen.men undak kixiler bilen makale yezixip tenglexmeymen." .eslide toghra idi,amma bu toghrilikning arkisida enwer yusupning bu ekil almaz hiyanetlirige karxi [ YUXURUN KOLLAX ] bar idi.enwer yusupmu bu yuxurun ixarettin jasaret alghan idi.

Nime bolsa-bolsun hekiketende huseyin kari islami uyghur millitining yekinki zaman tarihimizde qet ellerde yetixturup qikalighan buyuk xehsiyetlerdin biri idi.hiq bir zaman amerikadiki ablajan leyli naman ependining ozini qaghlimay erebistan uyghurlirini ghulja uyghurlirigha ohxutup,huseyin kari islamigha hakaret kilidighan tohmet we yalghan gep-sozler bilen tolghan,pitne-pasat makalesini erebistan uyghurlirigha iwetidighangha sebebiyet beridighan layakettiki kixi emes idi.

Hulase men bu makalemde hergiz mawzudin qetnep ketkinim yok,mening heremdiki mexhur uyghurlar namlik makalelirimning kimmeti hergizmu heremdiki uyghurlarning mexhur bolghanlighidin emes,tam eksiqe mening bu kixilerning terjume halini bahane kilip turup,oz oy-pikirlirimni dunya uyghur jamaetqiligige yetkuzgenligimdedur.



IHTIYARI MUHBIR MEKKE
________________-----------
bu bir obdan makale iken. enver hokumet qurush tekliwini tarkatkanda, bezi ziyalilar toskan idi. beziler urumqide enverning hokumet teklipini ret kildingizmu digen sorakka kalghan, shu qagda beziler sorakqilarni peyghembermidu digen gumange kelgen iken. Mana emdi enver urumqide yol kiralirdin tartip behriman bolawitptimishler. Yaratkan allaning ozige amanet kilduk bu bendilerni.

Unregistered
01-02-06, 12:02
________________-----------
bu bir obdan makale iken. enver hokumet qurush tekliwini tarkatkanda, bezi ziyalilar toskan idi. beziler urumqide enverning hokumet teklipini ret kildingizmu digen sorakka kalghan, shu qagda beziler sorakqilarni peyghembermidu digen gumange kelgen iken. Mana emdi enver urumqide yol kiralirdin tartip behriman bolawitptimishler. Yaratkan allaning ozige amanet kilduk bu bendilerni.


Korginingdin koptur kormigining,
Kormigenni korisen olmigining.