PDA

View Full Version : Bu kunlerde esimge kelgen maqale: " Tilimiz, Dilimiz, Belimiz"



Unregistered
27-10-10, 11:28
Tilimiz , Dilimiz we Belimiz



Buyuk mutepekkur bowimiz Elishir newaiy ozining ¡¶Muhekemetul lugheteyn¡·namliq esiride:¡¶Soz unchidur£¬ uning dengizi konguldur. Goher dengizdin ghewghas wastisi bilen chiqip, oz jilwisini namayan qilidu we goherchilerning aldida oz qimmitini tapidu¡·degen (qarang: shunamliq eser, qolyazma, 3-bet). Eger biz bu yerdiki ¡¶Soz¡·kelimisini omumuyetlik keng menide ¡¶Til¡·degen uqumnimu bilduridu, dep chushensek, bu halda mezkur bayan bizge bir tilning qimmitini we u tilning ozining sahe-meydanida eshundaq bir til bolup we qed koturup turalishi uchun zorur bolghan maddi we meniwi desmini tolimu roshen we obrazliq namayan qilip Bergen bolidu. Demekchimenki, herqandaq bir til ozining istimal meydanida bejayiki bir goherdur. Til sahibi , soz igisi oz tilining buqeder yuksek qimmitini bilishi kerek. Bu¡ªbir til igisi uchun eytqanda, eng eqelliy sawat, eng bashlan¡¯ghuch bilimdur.












Shundaq, bizning tilimiz shuqeder qimmetlik. Chunki u bizning enimizning tili. Bizning animiz dunyadiki putkul anilargha oxshashla eziz, soyumluk we qedirlik bolghunigha oxshash, bizning ana tilimiz Uyhgur tilimu alemdiki herqandaq mohtirem tillargha oxshashla mohtirem , etibarliq we bibahadur.












Bizning tilimiz shuqeder qimmetlik. Chunki Elishir newaiyning¡¶Chahardiwan¡·ni, ¡¶Xemse¡·si mushu mushu bizning bibaha tilimiz bilen yezilghan. Mehmud Kashigheriyning ¡¶Turky tillar diwani¡·bilen Yusup xas hajipning¡¶Qutadghubilik¡·imu insaniyet mediniyet tarixining betige bizning mushu unche kebiy tilimiz bilen yezilghan.








Bizning tilimiz shuqeder qimmetlik. Chunki u bizning tarixiy kechmishimiz, bizning hayat qarishimiz we turmush pelsepimiz, peqet biz ozimizla tolluq chushineleydighan sehirlik muzika ahangliri bilen orunlinidighan jahan¡¯gha dangliq on ikki muqamimizning tekistlirimu ushbu goher misali tilimiz bilen bayan qilin¡¯ghanki, bu olmes eserning qimmiti emilyette del eshu bizning tengdashsiz tilimizning qimmitidur; bu buyuk mediniyet miraslirimizning bahasi del bizning eshu durdane tilimizning bahasidur.




Emiliy ehmiyetlik yeri shuki, zhonggoda jumhuriyer qurulghan 53 yil we shinjangda uyghur aptonum rayoni qurulghan 47 yil mabeynide, uyghur tili putkul zhongxua elidiki Zang, Mongghul we Chao shian qatarliq yeziqi bar milletlerning tilliri qatarida hechbir sunup qalghini yoq. Uyhgur til-yeziqi yerim esirdin boyan kompartiyige we hokumetke hechqandaq bir zerer yetkuzgini yoq. Emeliy pakit shuki, uyhgurning tili we yeziqi bolghanliqi uchunla parlaq qedimiy uyhgur mediniyitige warisliq qilish we tereqqiy qilish imkaniyitige ige boldi. Uyghur til-yeziqi bash belge bolghan rengdar we mol uyhgur mediniyiti Zang, Mongghul we Chao shian qatarliq milletlerning milliy mediniytige oxshashla putkul zhongxua elining omumiy mediniyet ghezinisige bir tohpikar milliy mediniyet bolup qoshuldi. Hetta iqtisadiy unum aldinqi orunda quyuliwatqan bugunki kundimu, uyghur til-yeziqi hichbir petidin chushkini yoq. Uning bilen yezilghan we neshir qilin¡¯ghan gezit-jhornallar, siyasiy, ilmiy we edebiy eserler dunyaning hemme bulung-pushqaqlirihgiche yeyilip, uni ishliguchi neshiryatchi we kitapchilargha iqtisadiy paya yetkuzup, ularning ish we ash bilen teminlep kelmekte; uning bilen nidalandurulghan barliq simliq we simsiz radio-teliveziye muesseseliri we internet torliri ozlirining ¡¶Munbet tupraq¡·liri, ¡¶Altun koznek¡·liri we ¡¶Konguldiki sozliri¡·bilen jilwilinip, kompartiyining edli-adalitini we sotsiyalizimning imkan-kapaliytini we milliy mewjutluq iradisini namayan qilip kelmekte. Mana bular herqandaq ehwalda koz yumup otup ketkili bolmaydighan buyuk utuqki, eger uyghur til-yeziqidin ibaret bu asas¡ªbu ul bolmisa, bu noqtining istiqbali tutuq, hetta kelechigi putunley yoq bolidu, xalas. Bu noqtini , bu addiy zakunni jezmen piker birliki bilen tonup yeteyli , ey Uyghurlar !












Bowimiz Elishi newaiy : ¡¶Soz unchidur, uning dengizi konguldur¡·deydu. Bu ikki jumle emliyette, til bilen dilning organic munasiwitige bolghan eng qisqa , eng dana sherhtur.












Demekchimenki, til bejayiki goherdur. Emma bu goherni goher qilidighan, uningg qimmitini heqiqiy namayan qilidighan nerse konguldur, dildur. Eger dengizning bipayan qoyni we uning xas muhiti we sharaiti bolmisa, uningda unche-goherning peyda bolushi we axirda eshundaq qimmetdar, aliy derijilik goher bolup yetilishi mumkin emes. Xuddiy uninggha oxshash, bir til sahibining konglide , dilida oz tiligha nispeten yeterlik orun, yeterlik muhabbet, we soyuk bolmisa , u tilning oz saheside qed kotirip turalishi mumkin emes. Shundaq, bizning uyhgur tilimizning emeldin qalmay, oz sorunida ebedil-ebet qed koturup turushini kuchlik kapaletke ige qilidighan nerse bizning dilimizdur. Eger biz uyhgur millit tilimizni chin dilimizdin soysek, soygendimu hemmimiz---Reismu, dehqanmu, nazirmu, cholpanmu, mektepdarmu, puldarmu¡*.bir niyette , dil birlikui bilen soysek, bizning tilimiz taki qiyametkiche bar bolidu. Eksche, eger biz oz tilimizni chin dilimizdin bir niyet, bir meqsette soymisek, qedirlimisek, bu halda uning istiqbali barghanseri tar bolidu, hetta axirda yoqulup, putunley tarmar boluduki, hechbir uyghur bu aqiwetni xalimaymiz, elwette !












Elishir newaiy bizge ornek. Elishi newaiy bizge eynek. Bowimiz Elishir ibniy ghiyasidin newaiyning zamanning zori bilen ereb-paris tili omumliship ketken ashu 15-esirde, ozimu 40 yeshighiche parische shier yazghan turuqluq, yazghandimu oz dewridiki herqandaq paris ediblirini qayil qilghudek yuquri seweyelik parische diwan yezip, neshir qildurghan turuqluq, axirda zamanning teturluk qilishlirigha, zamandashlirining mesxire qilishlirigha pisent qilmay, oz ana tili bilen eser yezishni teshebbus qilishi we ozi bash bolup uyhgur-turk tilida ashundaq alemshumul mol we nadir eserlerni barliqqa kelturushi emilyette, aldi bilen uning dilidin urhgup chiqqan ana til muhabbitining shanliq mehsulidur. Halbuki , 21-esirde keng imkanlar ichide yashawatqan biz Newaiy ewlatliri, aldi bilen ish beshidiki Weliyler, Mektepdarlar we putkul medeniyet-maarip kadirliri bash bolghan barliq ziyali uyghurlar eger uyhgur yeziqining qimmitini tunup yetken, uyhgur yeziqining qedrini bilgen bolsaq, emdi uni Elishir newaiyche soyeyli, uninggha Elishir newaiydeki koyeyli. Peqet bizning dil rishtimiz oz til-yeziqimizgha xuddiy Elishir newaiyningkidek mustehkkem baqghlansa, bu halda bizning tilimizni aliy maarip sorunidimu, ottura maarip aorunidimu emeldin qaldurushqa hergiz hajet chushmeydighanliqini chongqur hes qilimiz we meslining tegini ochuq bilip yetimiz.












¡¶Goher dengizdin ghewghas wastisi bilen chiqip, oz jilwisini namayen qilidu we goherchiler aldida oz qimmitini tapidu¡·deydu Elishir newaiy.








Bir milletning tili qimmet jehette bejayiki bibaha goherdur. Shunga, bir millet ozining mediniyet, jemiyet we qimmet ehwalini hech qaldurmay xatirlep keliwatqan tilni chin dilidin soyushi kerek. Biraq, bir millette ozining milliy tilini saqlap qelish, qoghdash we tereqqiy qildurush uchun u tilning qimmitini tunush we uni muhabbet bilen soyush texi kupaye qilmaydu, belki yene u millette oz tilini qoghdash we tereqqiy qildurush paaliyitini emiliyleshturidighan kuchlik milliy irade, mehkkem baghlan¡¯ghan bel bolushi lazim. Mundaqche qilip eytqanda, eger biz uyhgur milliti ming nechche yuz yildin buyan dunya mediniyet ghezinisige we zhonggo mediniyet ghezinisige oxshashla miqdar we oxshashla iqtidar bilen tegishlik tohpilerni qoshup keliwatqan goher tilimizni qoghdaymiz we uni oz saheside yenimu rawajlandurmiz deydikenmiz, emdi bu ghaye uchun belimizni mehkkem baghlap, qanuniy yosunda emiliy heriket qilishimiz kerek.






Bowimiz elishir newaiy bir uyghur insani bolush supiti bilen , oz tilining qimmitini tonush, uni chin yurikidin soyush jehettila emes, belki yene u qimmetlik tilni we uni tereqqiy qildurushni emeliy kapaletke ige qilidighan kuchlik uyhgur iradisige sahib bolush jehettimu ornek zat idi. Shundaq, u oz hayatida uyhgur-turk tilini heqiqetenmu goher, dep bildi, uni chin dilidin qizhgin soydi. Andin xuddi ghewghas dengizidin goher suzup chiqqandek pidakar we neq emgek arqiliq uyghur-turk tilini shu chaghdiki dunya mediniyet saheside tegishlik orun¡¯gha ige qildi. Andin bolsa, andin uning tereqqiyatini we ebedil-ebed qoghdilishini bolsa, siz-bizge amanet qildi.






Amanetke xiyanet qilish uyghur millitige yat naehliliktur. Halbuki, biz uyhgurlar bowimiz Elishir newaiyni ornek qilip, oz tilimizning qimmitini tu7nusaq, uni piker birliki bilehn chin dilimizdin soysek, uni qoghdash we tereqqiy qildurush uchun belimizni mehkkem baghlisaq, bu halda munu heqiqet koz aldimizda namayen bolidu:




Uyghur milliti elmisaqtin buyan ozining tili, ozining dini we ozining yer-zemini bar mukemmel bir millet. Shunga u dolet tili bolghan xanzu tilini teleptikidek oginip, igilesh( bu heqte esirimizning ¡¶Zoruruyet, mejburiyet we mesiuliyet¡·degen babida dadigha yetkuzup bayan qilimiz)aldinqi sherti astida, ozining ana tilidin hergizmu waz kechmeydu.
Uyhgur tili __Uyghurning jeni, zhongxua xelq jumhuriyiti zeminide uyghur milliti ozining jenini qoghdiyalaydighan bolushi kereki we choqum qoghdiyalaydu !

Chunki, zhonggoda kompartiyining adaliti bar. Xelq hokumitining ¡¶Herqaysi milletler ozlirining til-yeziqini qollinish we tereqqiy qildurush erkinlikige ige¡·degen kapaliti bar !

Unregistered
27-10-10, 12:52
tilimiz , dilimiz we belimiz



buyuk mutepekkur bowimiz elishir newaiy ozining ¡¶muhekemetul lugheteyn¡·namliq esiride:¡¶soz unchidur£¬ uning dengizi konguldur. Goher dengizdin ghewghas wastisi bilen chiqip, oz jilwisini namayan qilidu we goherchilerning aldida oz qimmitini tapidu¡·degen (qarang: Shunamliq eser, qolyazma, 3-bet). Eger biz bu yerdiki ¡¶soz¡·kelimisini omumuyetlik keng menide ¡¶til¡·degen uqumnimu bilduridu, dep chushensek, bu halda mezkur bayan bizge bir tilning qimmitini we u tilning ozining sahe-meydanida eshundaq bir til bolup we qed koturup turalishi uchun zorur bolghan maddi we meniwi desmini tolimu roshen we obrazliq namayan qilip bergen bolidu. Demekchimenki, herqandaq bir til ozining istimal meydanida bejayiki bir goherdur. Til sahibi , soz igisi oz tilining buqeder yuksek qimmitini bilishi kerek. Bu¡ªbir til igisi uchun eytqanda, eng eqelliy sawat, eng bashlan¡¯ghuch bilimdur.












Shundaq, bizning tilimiz shuqeder qimmetlik. Chunki u bizning enimizning tili. Bizning animiz dunyadiki putkul anilargha oxshashla eziz, soyumluk we qedirlik bolghunigha oxshash, bizning ana tilimiz uyhgur tilimu alemdiki herqandaq mohtirem tillargha oxshashla mohtirem , etibarliq we bibahadur.












Bizning tilimiz shuqeder qimmetlik. Chunki elishir newaiyning¡¶chahardiwan¡·ni, ¡¶xemse¡·si mushu mushu bizning bibaha tilimiz bilen yezilghan. Mehmud kashigheriyning ¡¶turky tillar diwani¡·bilen yusup xas hajipning¡¶qutadghubilik¡·imu insaniyet mediniyet tarixining betige bizning mushu unche kebiy tilimiz bilen yezilghan.








Bizning tilimiz shuqeder qimmetlik. Chunki u bizning tarixiy kechmishimiz, bizning hayat qarishimiz we turmush pelsepimiz, peqet biz ozimizla tolluq chushineleydighan sehirlik muzika ahangliri bilen orunlinidighan jahan¡¯gha dangliq on ikki muqamimizning tekistlirimu ushbu goher misali tilimiz bilen bayan qilin¡¯ghanki, bu olmes eserning qimmiti emilyette del eshu bizning tengdashsiz tilimizning qimmitidur; bu buyuk mediniyet miraslirimizning bahasi del bizning eshu durdane tilimizning bahasidur.




Emiliy ehmiyetlik yeri shuki, zhonggoda jumhuriyer qurulghan 53 yil we shinjangda uyghur aptonum rayoni qurulghan 47 yil mabeynide, uyghur tili putkul zhongxua elidiki zang, mongghul we chao shian qatarliq yeziqi bar milletlerning tilliri qatarida hechbir sunup qalghini yoq. Uyhgur til-yeziqi yerim esirdin boyan kompartiyige we hokumetke hechqandaq bir zerer yetkuzgini yoq. Emeliy pakit shuki, uyhgurning tili we yeziqi bolghanliqi uchunla parlaq qedimiy uyhgur mediniyitige warisliq qilish we tereqqiy qilish imkaniyitige ige boldi. Uyghur til-yeziqi bash belge bolghan rengdar we mol uyhgur mediniyiti zang, mongghul we chao shian qatarliq milletlerning milliy mediniytige oxshashla putkul zhongxua elining omumiy mediniyet ghezinisige bir tohpikar milliy mediniyet bolup qoshuldi. Hetta iqtisadiy unum aldinqi orunda quyuliwatqan bugunki kundimu, uyghur til-yeziqi hichbir petidin chushkini yoq. Uning bilen yezilghan we neshir qilin¡¯ghan gezit-jhornallar, siyasiy, ilmiy we edebiy eserler dunyaning hemme bulung-pushqaqlirihgiche yeyilip, uni ishliguchi neshiryatchi we kitapchilargha iqtisadiy paya yetkuzup, ularning ish we ash bilen teminlep kelmekte; uning bilen nidalandurulghan barliq simliq we simsiz radio-teliveziye muesseseliri we internet torliri ozlirining ¡¶munbet tupraq¡·liri, ¡¶altun koznek¡·liri we ¡¶konguldiki sozliri¡·bilen jilwilinip, kompartiyining edli-adalitini we sotsiyalizimning imkan-kapaliytini we milliy mewjutluq iradisini namayan qilip kelmekte. Mana bular herqandaq ehwalda koz yumup otup ketkili bolmaydighan buyuk utuqki, eger uyghur til-yeziqidin ibaret bu asas¡ªbu ul bolmisa, bu noqtining istiqbali tutuq, hetta kelechigi putunley yoq bolidu, xalas. Bu noqtini , bu addiy zakunni jezmen piker birliki bilen tonup yeteyli , ey uyghurlar !












Bowimiz elishi newaiy : ¡¶soz unchidur, uning dengizi konguldur¡·deydu. Bu ikki jumle emliyette, til bilen dilning organic munasiwitige bolghan eng qisqa , eng dana sherhtur.












Demekchimenki, til bejayiki goherdur. Emma bu goherni goher qilidighan, uningg qimmitini heqiqiy namayan qilidighan nerse konguldur, dildur. Eger dengizning bipayan qoyni we uning xas muhiti we sharaiti bolmisa, uningda unche-goherning peyda bolushi we axirda eshundaq qimmetdar, aliy derijilik goher bolup yetilishi mumkin emes. Xuddiy uninggha oxshash, bir til sahibining konglide , dilida oz tiligha nispeten yeterlik orun, yeterlik muhabbet, we soyuk bolmisa , u tilning oz saheside qed kotirip turalishi mumkin emes. Shundaq, bizning uyhgur tilimizning emeldin qalmay, oz sorunida ebedil-ebet qed koturup turushini kuchlik kapaletke ige qilidighan nerse bizning dilimizdur. Eger biz uyhgur millit tilimizni chin dilimizdin soysek, soygendimu hemmimiz---reismu, dehqanmu, nazirmu, cholpanmu, mektepdarmu, puldarmu¡*.bir niyette , dil birlikui bilen soysek, bizning tilimiz taki qiyametkiche bar bolidu. Eksche, eger biz oz tilimizni chin dilimizdin bir niyet, bir meqsette soymisek, qedirlimisek, bu halda uning istiqbali barghanseri tar bolidu, hetta axirda yoqulup, putunley tarmar boluduki, hechbir uyghur bu aqiwetni xalimaymiz, elwette !












Elishir newaiy bizge ornek. Elishi newaiy bizge eynek. Bowimiz elishir ibniy ghiyasidin newaiyning zamanning zori bilen ereb-paris tili omumliship ketken ashu 15-esirde, ozimu 40 yeshighiche parische shier yazghan turuqluq, yazghandimu oz dewridiki herqandaq paris ediblirini qayil qilghudek yuquri seweyelik parische diwan yezip, neshir qildurghan turuqluq, axirda zamanning teturluk qilishlirigha, zamandashlirining mesxire qilishlirigha pisent qilmay, oz ana tili bilen eser yezishni teshebbus qilishi we ozi bash bolup uyhgur-turk tilida ashundaq alemshumul mol we nadir eserlerni barliqqa kelturushi emilyette, aldi bilen uning dilidin urhgup chiqqan ana til muhabbitining shanliq mehsulidur. Halbuki , 21-esirde keng imkanlar ichide yashawatqan biz newaiy ewlatliri, aldi bilen ish beshidiki weliyler, mektepdarlar we putkul medeniyet-maarip kadirliri bash bolghan barliq ziyali uyghurlar eger uyhgur yeziqining qimmitini tunup yetken, uyhgur yeziqining qedrini bilgen bolsaq, emdi uni elishir newaiyche soyeyli, uninggha elishir newaiydeki koyeyli. Peqet bizning dil rishtimiz oz til-yeziqimizgha xuddiy elishir newaiyningkidek mustehkkem baqghlansa, bu halda bizning tilimizni aliy maarip sorunidimu, ottura maarip aorunidimu emeldin qaldurushqa hergiz hajet chushmeydighanliqini chongqur hes qilimiz we meslining tegini ochuq bilip yetimiz.












¡¶goher dengizdin ghewghas wastisi bilen chiqip, oz jilwisini namayen qilidu we goherchiler aldida oz qimmitini tapidu¡·deydu elishir newaiy.








Bir milletning tili qimmet jehette bejayiki bibaha goherdur. Shunga, bir millet ozining mediniyet, jemiyet we qimmet ehwalini hech qaldurmay xatirlep keliwatqan tilni chin dilidin soyushi kerek. Biraq, bir millette ozining milliy tilini saqlap qelish, qoghdash we tereqqiy qildurush uchun u tilning qimmitini tunush we uni muhabbet bilen soyush texi kupaye qilmaydu, belki yene u millette oz tilini qoghdash we tereqqiy qildurush paaliyitini emiliyleshturidighan kuchlik milliy irade, mehkkem baghlan¡¯ghan bel bolushi lazim. Mundaqche qilip eytqanda, eger biz uyhgur milliti ming nechche yuz yildin buyan dunya mediniyet ghezinisige we zhonggo mediniyet ghezinisige oxshashla miqdar we oxshashla iqtidar bilen tegishlik tohpilerni qoshup keliwatqan goher tilimizni qoghdaymiz we uni oz saheside yenimu rawajlandurmiz deydikenmiz, emdi bu ghaye uchun belimizni mehkkem baghlap, qanuniy yosunda emiliy heriket qilishimiz kerek.






Bowimiz elishir newaiy bir uyghur insani bolush supiti bilen , oz tilining qimmitini tonush, uni chin yurikidin soyush jehettila emes, belki yene u qimmetlik tilni we uni tereqqiy qildurushni emeliy kapaletke ige qilidighan kuchlik uyhgur iradisige sahib bolush jehettimu ornek zat idi. Shundaq, u oz hayatida uyhgur-turk tilini heqiqetenmu goher, dep bildi, uni chin dilidin qizhgin soydi. Andin xuddi ghewghas dengizidin goher suzup chiqqandek pidakar we neq emgek arqiliq uyghur-turk tilini shu chaghdiki dunya mediniyet saheside tegishlik orun¡¯gha ige qildi. Andin bolsa, andin uning tereqqiyatini we ebedil-ebed qoghdilishini bolsa, siz-bizge amanet qildi.






Amanetke xiyanet qilish uyghur millitige yat naehliliktur. Halbuki, biz uyhgurlar bowimiz elishir newaiyni ornek qilip, oz tilimizning qimmitini tu7nusaq, uni piker birliki bilehn chin dilimizdin soysek, uni qoghdash we tereqqiy qildurush uchun belimizni mehkkem baghlisaq, bu halda munu heqiqet koz aldimizda namayen bolidu:




Uyghur milliti elmisaqtin buyan ozining tili, ozining dini we ozining yer-zemini bar mukemmel bir millet. Shunga u dolet tili bolghan xanzu tilini teleptikidek oginip, igilesh( bu heqte esirimizning ¡¶zoruruyet, mejburiyet we mesiuliyet¡·degen babida dadigha yetkuzup bayan qilimiz)aldinqi sherti astida, ozining ana tilidin hergizmu waz kechmeydu.
Uyhgur tili __uyghurning jeni, zhongxua xelq jumhuriyiti zeminide uyghur milliti ozining jenini qoghdiyalaydighan bolushi kereki we choqum qoghdiyalaydu !

Chunki, zhonggoda kompartiyining adaliti bar. Xelq hokumitining ¡¶herqaysi milletler ozlirining til-yeziqini qollinish we tereqqiy qildurush erkinlikige ige¡·degen kapaliti bar !

lekin kanungha amal kilmaydighu bu kapirliring.buninggha nima daysan?

Unregistered
28-10-10, 20:14
Uyghur Tili 25 milyon uyghurlarning jeni we barlighi.jenining beriche chokum koghdash kerek.mana bu uyghurlarning burchi qwe mes'uliyiti.

Unregistered
28-10-10, 20:23
Jahangir iplas kizil pachak hitay tajawuzchiliring sherkiy turkitan uyghurlirining tilini yokutimiz digini,huddi gumran bolghan seviet ittir-pakining (bir doletni besiwalsa,birinchidin uning ana tilini yokitish kerek)digen iplas siyasiti bilen hech kandak perki yok.tajawuzchi hitaylar oz-eyni bolshiwiklarning fashistlik siyasitini yurgizwatidu sherkiy turkistan uyghurlargha we tibetliklerge.