PDA

View Full Version : Qazaqistan uyghurliri Xitayning tarixiy dushmini



M.Sayrami
22-10-10, 15:00
Qazaqistan uyghurliri Xitayning tarixiy dushmini

aptori : M . Sayrami

Yeqinqi mezgillerdin buyan Xitay hakimiyiti Qazaqistanni asas qilghan ottura asiya elliride yashwatqan Uyghurlar arisida < Jung xuani soyush > terghibatini qanat yaydurushqa bashlidi.

< Jung xuani soy > digenlik, emiliyette < Xitayni soy > digenlik idi.

Xitayning chetellerdiki Uyghurlargha qaratqan siyasi, iqtisadi we deplomatik hujumlirining asasliq nishani we obikti Qazaqistan Uyghurliri bolup, Qazaqistanda yashawatqan Uyghurlar chetellerdiki Uyghur muhajirlirining kop qismini teshkil qilmaqta, unung ustige Qazaqistan Sherqiy turkistangha xoshna bolghini uchun, buyerdiki Uyghurlarning mewjutluqi Xitay hakimiyitige ezeldin zor tehdit shekillendurup kelgen idi.

Shunung uchunmu Xitay hakimiyiti hech bir bedelge qarimastin, bir tereptin siyasi, herbiy we deplomatiye jehettin besim ishlitish arqiliq Qazaqistan Uyghurlirini milliy dawasidin waz kechishke qistisa, yene bir jehettin ghayet zor iqtisadi bedeller arqiliq buyerdiki bir qisim uyghurlarning konglini ozlirige mayil qilishqa, Ular arisida bolunush we parchilinish peyda qilishqa urunup keldi.

Undaqta Qazaqistan Uyghurlirining < jung xua > ni soyushi mumkinmu ?

Tarihiy riyalliqlargha nezer salghinimizda, nöwette qazaqistanda yashawatqan uyghurlarning mutleq köp qismining, eyni chaghda kommunist hitay hakimiyitining biwaste ziyankeshlikige uchrighan we hazirmu hem uchrawatqan uyghurlarning tipik wekilliri ikenlikini körüwelish tes emes.

asasen 60 – yillarning bashlirida öz wetinini tashlap hijret qilishqa mejbur bolghan qazaqistan uyghurlirining mutleq köp qismini, eyni chaghdiki ikkinchi qetimliq sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining emiliy bashqurushidiki 3 wilayet helqi teshkil qilmaqta, yene shundaqla ular, ikkinchi qetimliq jumhuriyet hökümitining siyasi, iqtisadi, herbiy we memuri tarmaqliridiki bashqurghuchi we hizmetchi hadimlar we ularning ayile – tawabatliri idi.

qisqisi ular, eyni chaghda sherqiy türkistanda Mustemlikichilikke qarshi milliy heriketning serkerde qoshuni idi.

dimek, qazaqistan uyghurlirining buhil salahiyiti, ularning nime üchün kommunist hitay hakimiyet beshigha chiqqandin tartip taki hazirghiche izchil türde bu hakimiyetning we uning qollighuchilirining ziyankeshkilige uchrap kelgenlikining tarihiy sewebini kör sütüp turmaqta.

Uyghurlarning yeqinqi zaman tarihini bilidighanlargha shu nuhta ayanki, gerche Maozedung, ikkinchi qetimliq sherqiy türkistan jumhuriyitini barliqqa keltürgen 3 wilayet milliy herikitini, < Jungguo inqilawining terkiwi qismi > dep elan qilghan bolsimu, emma ichki jehette ikkinchi junhuriyet hökümitini we shundaqla bu jumhuriyetning emiliy konturollouqidiki 3 wilayet helqini asasliq tehdit we düshmen dep qarighan, shunung üchünmu Hitay hakimiyiti 49 – yili 10 – ayda sherqiy türkistangha besip kirgendin keyin, asasliq zerbe berish nishanini ikkinchi jumhuriyet hökümitige we unung emiliy konturolliqidiki rayonlarda yashawatqan yerlik xelqqe qaratqan idi.

buhil zerbe berish heriketlirini qisqiche töwendiki nuhtilargha yighinchaqlash mumkin:
hitay kommunistliri sherqiy türkistanni ishghal qilghandin keyin, sherqiy türkistan helqining jan düshmini hisaplanghan 100 ming kishilik Gomindang qisimliri bilen birliship, besim we türlük hile – mikirlerni ishqa selip, 50 – yili 1 – ayning 10 - küni Milliy armiyeni mejburi halda heliq azatliq armiyesining 5 - korpusi qilip özgertiwaldi we 1 – ayning 20 – küni hitay heliq azatliq armiyesi 3 wilayet helqining iradiasige hilap halda sherqiy türkistanning shimaliy rayonlirigha besip kirdi, buning bilen, kommunist hitay hakimiyitining sherqiy türkistandiki ishghaliyiti toluq tamamlanghan boldi.

Arqidinla Milliy armiye komandirliri bolsa siyasi kuruslargha jelip qilinip, tazilash, töwenge chüshürüsh, memuri hizmetlerge almashturush usuli bilen tozghaqtek tarqitiwetildi, shundaqla Teslim bolghan Gomindang qisimlirini asas qilghan halda, atalmish < ishlepchiqirish qurulush armiyesi > ni qurup chiqip, bu qoshunning asasliq qismini 3 wilayet tewesige yerleshtürüp, 3 wilayet helqini qorshaw astigha aldi.

51 – yili bashlanghan < Eksil inqilapchilarni basturush herikiti > de we 57 – yilidin 59 – yilighiche dawam qilghan < istil tüzütüsh >, < yerlik milletchilerge qarshi turush > heriketliridimu asasliq zerbe berish nishani yenila 3 wilayet helqi boldi we bu jeryanda sabiq ikkinchi junhuriyet hökümitining rehberlik qatlimidikiler we gholluq ezaliri bir – birlep ziyankeshlikke uchrap öltürüldi yaki türmilerge tashlandi we bu dewirde teswirlep tügetküzis echinishlik pajieler meydangha keldi.

55 – yili qurulghan < Xinjiang uyghur aptonom rayoni > mu Uyghur helqining erkin iradisi bilen emes, belki Hitay hakimiyitining besimi we zolap tengishi bilen qurulghan birnerse idi.

Dimek, yuqarqidek bir qatar besim siyasetliri, 60 – yillarning bashlirida nechche 10 minglighan Uyghurlarning öz ilini tashlap, sabiq soweyt ittipaqigha tewe qazaqistan we qirghizistan respoblikilirigha qechip chiqishini keltürüp chiqardi, bular asasen 3 wilayet helqi idi, Hitay hökümiti bolsa eyni chaghda dunya betbuatliri teripidinmu chong tiradigiye dep qaralghan bu kolliktip qach – qach herikitidin nomus hes qilish uyaqta tursun, eksiche bu uyghurlarning qachalmay wetende qep qalghan ayile – tawabatlirigha qaratqan ziyankeshlikini izchil dawamlashturup keldi, 1966 – yili bashlinip, taki 76 – yili Maozedung ölgenge qeder jemi 10 yil dawam qilghan < Mediniyet zor inqilawi herikiti > jeryanida, 60 – yillarning bashliridiki chong qach – qachta chetelge chiqip ketkenlerning weten ichide qalghan uruq – tuqqan, ayile – tawabatliri, hetta yeqin dostlirimu, < Soweyt Xiujingjuyichilirining gumashtisi >, < soweytning ishpiyoni >, < eksilinqilapchining ayilisi > digendek töhmetler bilen qattiq bastushqa uchrap, beziliri echinishliq öltürülse, beziliri türmilerge tashlandi we yene beziliri bashqa yurtlargha sürgünge köndürüldi. Chong qach – qachta chiqip ketkenlerning wetende qalghan qoro jay we mal – mülükliri musadire qilinip, bular hitaydin keltürülgen köchmenlerge teqsim qilip berildi we qisqighine birqanche yil ichide shimaldiki 3 wilayet hitay köchmenlirining uwisigha aylanduruldi.

Gerche keyin hitayha dewir we Hakimiyet almishitek Zor siyasi özgürüshler yüzbergen bolsimu, epsuski, eyni chaghda wetenni tashlap chiqip ketishke mejbur bolghan we nuhtuluq halda qazaqistan hem qirghizistanda yashwatqan uyghurlar yenila bashtin - ahiri Hitayning yengi hakimiyitining zerbe berishige yaki besim qilishigha uchrap keldi.

Mesilen, 90 – yillarda soweyt ittipaqi parchilinip, Qazaqistan, qirghizistan qatarliq ottura asiya jumhuriyetliri musteqil bolghandin keyin, kommunist hitay hakimiyiti bu ellerdiki musteqilliq pikir eqimining we uyghurlar arisida küchiyiwatqan milliy heriketlerning sherqiy türkistangha tesir körsütishining aldini elish üchün, yene bir qatar yengi siyasetlerni tüzüp chiqip, bu ellerdiki uyghurlargha qaratqan besimini dawamlashturup keldi.

Mesilen, kommunist hitay hakimiyitining qazaqistan we qirghizistanda bash kötürüp chiqqan Qazaq, qirghiz milletchilikini astirttin qollap, bu ellerning hökümetlirining Uyghurlarni siyasi, iqtisadi, memuri we türlük sahelerde chetke qeqishigha köz yumdi we hoshna ellerning Uyghurlarni chetke qeqish herikitige ichki jehettin masliship berdi.

Bolupmu Hitay merkizi hökümitining 96 – yili tüzüp chiqqan < 7 – nomurluq mehpi höjjiti > we yene shu yili qurup chiqqan < Shanghey anglashmisigha eza döletler ittipaqi >, Hitay hakimiyitining Qazaqistan we qirghizistanda yashwatqan uyghurlarni asas qilghan cheteldiki uyghurlargha qaratqan besim siyasitining tipik örnekliri bolup, hitay buningda nuhtuluq halda bu ellerdiki uyghurlarning milliy herikitini basturushni meqset we ghaye qilghan idi.

Mana shundin buyan yuqarqi döletlerde yashawatqan uyghurlar siyasi, iqtisadi, qanuniy we türlük jehetlerde eghir besimlargha duch keldi, hetta bu ellerdiki Uyghurlarning milliy herikitining bashlamchiliridin Hashir wahidi, Nighmet bosaqop hajim, Dilbirim Samsaqowagha ohshash meshhur shehisler qarangghu küchler teripidin ziyankeshlikke uchrighan bolsimu, emma uning istek – sorighini qilidighan hökümet chiqmidi.

Hem hitayning, hem özliri turiwatqan ellerning hökümetlirining eghir besimigha duch kelgen Qazaqistan – qirghizistan Uyghurliri, bügünki künge kelgende yene öy – makanini tashlap, türkümlep kanada, bilgiye, shiwitsiye, Germaniye … qatarliq gherip ellirige ikkinchi qetim hijret sepiri qilishqa mejbur bolmaqta.

Ehwal shundaq iken, bugunki kunge kelgende Xitay hakimiyitining yuzini daptek qilip Qazaqistangha arqa – arqidin wekiller omeklirini iwetip, uyerdiki uyghurlarning konglini ozlirige mayil qilishqa urunushi we ularni < Jung huani soyush > ke dalalet qilishi, heqiqetenmu dunyada kam uchraydighan nomussizliqlarning biri idi.

Eger hitay hökümiti semimiy bolsa, aldi bilen ilgiri qilghan gunaliri üchün bu ellerde yashawatqan uyghurlardin kechürüm sorishi, ularning gerejdanliqini eslige keltürüp, ularning ilgiri tartiwelinghan qoro – jay we mal – mülüklirini qayturup berishi, ularning Uyghur ilidiki siyasi, iqtisadi we memuri salahiyetlirini eslige keltürishi, hech bolmighanda buyerdiki Uyghurlarning siyasi, iqtisadi, qanuniy, mediniy – maarip jehettiki heq - hoqoqlirigha kapaletlik qilish heqqide Qazaqistan we qirghizistan hökümetlirige besim ishlitishi lazim idi, epsuski, Xitay hakimiyitining Qazaqistanni merkez qilghan ottura asiya elliride elip barghan bir qatar paaliyetliri, Hitay hakimiyitining buyerdiki uyghurlargha ige chiqish uyaqta tursun, eksiche ularni parchilash we ulargha qaratqan siyasi besimni yenimu ashurushni asasi meqset qilghanliqini ochuqche körsütüp turmaqta.

Unregistered
22-10-10, 21:53
M sayrami hitayning ottura asiyede uyghurlargha hitayni soy digini hitay uchun jezmen kilidighan teshwikat.chunki hitay kuchluk bolimen deydiken.1-din energiye kerek<nefit we gaz>2-din ottura asiye we sherkiy turkistanning jughrapiyelik isteratigiyelik orni hitayning meyli herbi,iktisadi-energiye,hitay dolitining amanlighi uchun intayin muhim orunda turidu.shuninggha kizil jahanger hitay jenining beriche shundak kilidu we ashuruwetidu.Turkmenistanning gazliri,kazakhistanning nefitliri bizning weten arkilik iplas hitay teritoriyesige ekiwatidu.

Unregistered
23-10-10, 13:54
M sayrami hitayning ottura asiyede uyghurlargha hitayni soy digini hitay uchun jezmen kilidighan teshwikat.chunki hitay kuchluk bolimen deydiken.1-din energiye kerek<nefit we gaz>2-din ottura asiye we sherkiy turkistanning jughrapiyelik isteratigiyelik orni hitayning meyli herbi,iktisadi-energiye,hitay dolitining amanlighi uchun intayin muhim orunda turidu.shuninggha kizil jahanger hitay jenining beriche shundak kilidu we ashuruwetidu.Turkmenistanning gazliri,kazakhistanning nefitliri bizning weten arkilik iplas hitay teritoriyesige ekiwatidu.

Xitay bir tereptin Turkidiki, yene bir tereptin Qazaqistandiki qerindashlirimizgha tengla hujum bashlaptu, her ikki doletke < jung huani chushunush omiki > iwetiptu