PDA

View Full Version : Eziz Narinbayéftur.



namalum
15-10-10, 22:56
Eziz Narinbay Xojaniyaz Yollughtékin Heqqide

Ottura Asiya jumhuriyetliri ichide Qirghizistan jumhuriyiti, Qazaqistan we Özbekistan jumhuriyetliridin qalsila Uyghurlar eng köp olturaqlashqan jumhuriyetlerning biridur.Uyghurlar bu jumhuriyetlerde yashighuchi tarixi uzun,qedimiy millettur. 1999-yili Qirghizistan Uyghur ittipaqining tekshürüp, élan qilghan melumatnamiside Qirghizistandiki Uyghurlarning omumi nopusi 250 ming dep élan qilin'ghan. Köp milletlik Qirghizistan jumhuriyitide (80 din köp millet yashaydu) Uyghurlar özining ishchanliqi, baturluqi, chéchenliki bilen Qirghizistan jumhuriyitini mustehkemlesh, tereqqiy qildurush yolida her kesiplerde öz töhpilirini qoshup kelmekte.

Her millet xelqighe oxshash ilim – penning her qaysi saheliri boyiche köplgen pen doktorliri, akadémiklar yétiship chiqip, Qirghizistanda ilim – penning tereqqiy qilishigha öz töhpilirni qoshup kelmekte, ene shundaq töhpikar alimlarning biri Qirghizstan Uyghurliri ichidin yétiship chiqqan, Uyghur medenyiti we tarixini tetqiq qilip, uni ottura Asiya, Rusiye we Junggo qatarliq ellerge tonushturup elning hörmitige ériship kélwatqan, nami shu ellerge keng tarqalghan alimlirimiz ichide pelsepse penliri doktori, piroféssor, akadémik unwanini alghan alim --- Eziz Narinbayéftur.

Piroféssor Eziz Eysajan oghli Narinbayéfning ata-bowisi esli Qeshqerdin bolup 1880-yilliri Qaraqolgha köchüp chiqqan. Eziz Narinbayéf 1924 – yili 24-aprél küni Qirghizistanning Issiqköl boyigha jaylashqan Qaraqol shehiride meripetperwer ailide tughulghan. 1931 – 1938 – yilliri Qaraqol shehiridiki Narmanof namidiki mektepte oqughan. Kéyin yene shu sheherdiki Maksim Gorkiy namidiki pédagogika mektipide oqup, oqush püttürgendin kéyin 1941-yili Frunzé shehiridiki Frunzé namidiki pédagogika institutining tarix kespige oqushqa kirgen . 1942– yili 8-ayda pidaiy bolup ulugh weten urushigha qatnashqan hemde tankigha qarshi zembirekchiler sépide urush qilghan. 1945 – yili yanwarning axirida éghir yarilinip yurtigha qaytip kelgen, ulugh weten urushda körsetken xizmetliri üchün 1 – derijilik «Qizil Yultuz», 2 – derijilik «Weten Urushi Qehrimani» ordén – médalliri bilen teqdirlen'gen. 1945 – yili séntebirdin bashlap Eziz Narinbayéf Qirghizistan pédagogka Institutining tarix fakultétida oqushni dawamlashturup, 1947 – yili oqushni ela netije bilen püttürgen, uning talantigha nezer salghan ustazliri uni institutta oqutquchiliq sépige élip qalghan. 1950 – yildin 1952 – yilighche Lomonosof namidiki Moskwa Uniwérsitétining pelsepe fakultétida oqup, «Sotsiyalistik milletlerning shekillinishi we tereqqiy qilishida Sowét dölitining roli» namliq kandidatliq dissértatsiyesini yaqlap, «Ilim-pen Namzati» dégen namgha érishken. 1953 – yili dotséntliq derijisige érishken. 1968 – yili «Pelsepe penliri doktori» dégen ilmiy unwan'gha érshken, köp ötmey Qirghizistan penler akadémiyesi pelsepe, hoquq institutining bölüm bashliqi bolup östürülgen. 1979 – yili Piroféssor bolghan, 1989 – yili Qirghizistan penler akadémiyeside ötküzülgen akadémik we muxbir eza saylash yighinida alimgha «Qirghizstan döletlik penler akadémiyesining muxbir ezasi›› dep nam bérilgen, 1994 – yili «Qirghizistanda xizmet körsetken pen erbabi» dégen yuqiri ataq, sherepke érishken bolsa, 2002 – yili pexriy akadémik derijisige érishken. Eziz Narinbayéf ilmiy tetqiqatida 1950 – yilidin 1970–yillirning otturilirighiche merkiziy Asiya jumhuriyetliridiki milliy munaswetler mesilisini tetqiq qilishqa qaratqan.

Uning Qirghizistan dölet uniwérsitéti pelsepe kafédirasining dotsénti Yakof Abramowich bilen birlikte yazghan «SSSR da milliy mesililerning hel qilinish tejribisi we uning tarixiy ehmiyiti» namliq esiri pütkül ittipaq boyiche mukapatqa érishken. 1970 – yillardin bashlap alim tetqiqatini Uyghur ijtmai pelsepewiy pikirler tarixini tetqiq qilishqa qaratqan, u Uyghurlarning ijtimai – pelsepewiy tepekkür tereqqiyat tarixigha ait «Séyit Muhemmed Qashi --- körneklik Uyghur shairi we mutepekkur», «19 – esirning ikkinchi yérimida Uyghurlarning ijtimai – pelsepewiy tepekkürining tereqqiyati» , « 20 – esirning 30 –, 40 – yilliridiki Uyghur ijtimai – pelsepewiy pikirlirining tereqqiyat xususiyetliri» qatarliq maqaliler we « 19 – esirning ikkinchi yérimidiki Uyghurlarning ilghar ijtimai – pelsepewiy pikirliri », « Mehmud Kashgheri ottura esir ijtimai – pelsepewiy pikirlirining kilassiki», «Qedimki we ottura esir Uyghur ijtimaiy pikirler tarixidin» , «Uyghur mutepekkürliri», «Uyghur meripetchilirining pelsepewiy pikirliri» (birleshme emgek ) , «19– esirning birinchi yérimdiki Uyghurlarning exlaq qarashliri » ( birleshme emgek ) dégen yuqiri ilmiy sewiyediki monografiyelirini élan qilghan, buningdin bashqa u yene aspirantlar üchün métodologiyelik qollanmilarni, shundaqla «Qirghizistanda pelsepe penlirining shekillinishi we tereqqyati » namiliq eserlerni yazghan. Alimning ilmiy eserlirige Rusiye we ottura Asiya jumhuryetliridiki meshhur alimlar, akadémik, pelsepe penliri doktori, filologiye penler doktori qatarliq köpligen alimlar yuqiri bahalarni bergen.

Eziz Narinbayéf urush we emgek qehrimani, Qirghizistan pelsepe mektipining asasini salghan deslepki alimlarning biri.

U 40 yildin artuq waqit jeryanida yashlarni terbiyelep kelmekte, u ilim saheside sowét pelsepesige belgilik töhpe qoshqan, uning pelsepe penliri boyiche ilmiy emgekliri aliy bilim yurtlirida oqughuchilarni terbiyeleshte muhim orunni igilep kelmekte. Aspirantlarni terbiyeleshke ehmyet bérip 20 dek doktor we pen kandatini terbiyelep chiqqan. Akadémik Eziz Narinbayéf özning Uyghurlarning ijtimaiy – pelsepe pikirliri toghrisidiki köpligen eserliri we bu sahe boyiche terbiyeligen bir türküm mutexessisliri bilen Qirghizistanda Uyghur pelsepe tetqiqat mektipige asas salghan. Aliy maarip sahesidiki köp yilliq töhpisige asasen, Qirghizstan jumhuriyiti aliy kéngesh teripidin «Qirghizistan xelq maaripi töhpikari» dégen namgha érishken.

Uyghur xelqining bu hörmetlik alimi bügünki kün'ge qeder 300 parchidek ilmiy maqale, 20 parche ilmiy eser élan qildi. Köpligen xelq'araliq we jumhuriyetlik ilmiy muhakime yighinlirida doklat berdi. 1993 – yili Béyjingda ötküzülgen «Xelq'araliq Qutadghu bilik ilmiy muhakime yighini»da «Yüsüp xas Hajipning bilish nezeriyesi» dégen maqalisini oqudi. Uning tetqiqat netijiliri Rus, Xenzu, Uyghur, In'gliz , Qirghiz we bashqa qérindash tillarda élan qilindi. «Uyghurlarning ijtmaiy – pelsepewiy pikirler tarixi» namliq ilmiy eserni yézip neshriyatqa tapshurghan, u özining pelsepe tetqiqati we yérim esirlik pelsepe oqutushtiki netijiliri bilen ottura Asiyaning, jümlidin Uyghurlarning 20 – esir pen tarixida öchmes iz qaldurdi . U terbiyeligen shagirtlar sabiq sowét ittipaqi dewride bolsun dangliq alimlardin bolup chiqip, alimning obrazni téximu yuqiri kötürdi. Alimnng kemter, addiy – sadda, aq köngül peziliti bilen ilmiy exlaqi uning hörmitini téximu ashurghan, hetta u penler akadémiyesining muxbir ezasi bolghanda eyni chaghda Qirghiz reisjumhuri bolush aldida turghan Esqer Aqayéf uni shexsen tebrikligen. U terbiyeligen shagirtlar ichidin sabiq Qirghizistan kommunistik partiyesinng birinchi sékritari Tudaxun Yüsüpayéf , Esqer Aqayéfning meslihetchsi, Yüsüp Balasaghuni namidiki Qirghizistan dölet uniwérstétining mudiri, ataqilq pelsepe alimi Esqer Chökütayéwich, Qirghizistanning Qazaqistanda turushluq bash elchsi Sadanékof qatarliq köpligen dölet erbabliri yétiship chiqip, Qirghizistan jumhuriyiti üchün körünerlik xizmet qilmaqta.

Eziz Narinbayéf hazir gerche yashinip qalghan bolsmu, emma uning pelsepewiy köz qarashliri kamaletke yetken, ilmiy tejribisi mol, qelimi eng ötkürleshken bir dewrde bolghachqa, qelimini tashlimay, zor tirishchanliq bilen ishlep, pütün hayatini ilimge bégihshlap, özige bérilgen yüksek bahalar, ordén – médallar aldida meghrurlanmay, tetqiqatini téximu chongqurlashturush bilen birge (2009-yili 4-ayning 24- küni özining 85 yashqa kirgenliki nishanlandi), yéqinda ‹‹Tallan'ghan eserler›› namliq kitabini yézip püttürgen. Uning bu kitabida ottura esirlerdiki Uyghur mutepekkurlirining ilmiy emgekliri, ularning dunya qarashliri keng dairide yorutulghan. Qirghizistan hökümiti uning ilim-pen'ge qoshqan töhpilirini yuqiri bahalighan, Qirghizistan jumhuryitining eyni chaghdiki reisjumhuri Qurmanbék Baqiyéf teripidin mukapatlan'ghan. 2004-yili 5-ayning 8-küni Qirghizistan Béshkék shehiride Eziz Narinbayéfning 80 yashqa toshqanliqi daghdughiliq tebriklinip alimgha yuqiri bahalar bérildi, 2009-yili 5-ayning10-küni alimning 85 yashqa kirgenliki yene chong paaliyetler bilen tebriklendi. Biz bu munasiwét bilen alimgha ten saqliq, ishlirigha utuq, turmushigha qut tileymiz.

Unregistered
15-10-10, 23:02
ilshunas Mirsultan Osmanof 1929-yili 7-ayning 31-küni Qazaqistanning Yarkent shehirige qarashliq Aqkent yëzisida tughulghan. 1932-Yili atan-anisi bilen Ghulja nahiyisige köchüp kelgen. 1935-Yildin 1940-yilghiche Ghulja sheher «ayding» bashlan'ghuch mektipide oqughan. 1943-Yili Ghulja gimnaziyesini püttürgen. 1945-Yilidin 1951-yilighiche Ili gëzitxanisida herp tizghuchi we korrëktor bolup ishligen.

1951-Yilidin 1957-yilighiche sabiq merkiziy milletler institutida oqughan, bir yildin këyin shu mektepke oqutquchiliqqa teyinlinip, til fakultëtidiki ikki qarar Xenzu oqughuchilargha Uyghur tilidin ders bergen.

Mirsultan Osmanof 1957-yili Shinjanggha qaytip këlip, 1965-yilighiche sabiq Shinjang institutining til-edebiyet fakultëtidiki oqughuchilargha hazirqi zaman Uyghur tili we omumiy tilshunasliq derslirini ötken.

1965-Yilidin 1978-yilining axirighiche Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq milletler til-yëziq xizmiti komitëtining tetqiqat bölümide Uyghur til-yëziqi tetqiqat xizmiti bilen shughullandi. U oqutquchiliq, tetqiqat xizmitini emeliyet bilen birleshtürüp ilgiri-këyin Lopnur, Qeshqer, Xoten, Yeken, Qaghiliq, Maralbëshi, Mekit, Kelpin, Aqsu, Kucha, Turpan, Qumul, Pichan qatarliq jaylarda uyghur tili boyiche, Ürümchining Nensen rayoni, Altay, Künes yaylaqlirida qazaq tili boyiche til tekshürüshliride bolghan.

Mirsultan ependi «Türkiy tillar diwani»ning hazirqi zaman uyghur tili we xenzu tilidiki terjimisini ishlesh munasiwiti bilen 1979-yili Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq ijtima'iy penler akadëmiyisige yötkilip, «diwan»ning 1-, 2-tomlirining muherrirlikini ishligen.

1980-Yili «diwan»ning 3-tomini tehrirlesh jeryanida, tilshunas Ibrahim Muti'i bilen Qeshqerge tekshürüshke bërip, Mehmut Qeshqeriyning qebrigahigha munasiwetlik katta eser «mesnewiy shërip»ni bayqighan. Shu qëtimliq tekshürüshining netijisi süpitide tilshunas Ibrahim Muti'i bilen birlikte «Mehmut Qeshqeriyning yurti, hayati we maziri toghrisida» dëgen maqalini ëlan qilghan. Bu maqale deslepte «Tarim» zhurnilining 1984-yilliq 3-sanida, këyin eyni yillarda Baku shehiride rus tilida neshr qilinidighan «Sowët türkologiyesi» zhurnilining 1987-yilliq 3-sanida ëlan qilin'ghan. Almutada qerelsiz neshr qilinidighan «Uyghur tili boyiche tekshürüshler» namliq mejmuemu bu maqalini köchürüp bësip tehrir ilawisi qoshup eserning ilmiy qimmitini mueyyenleshtürgen.

Mirsultan osmanov yene «memlikitimizning 11-esirdiki meshhur türkologi Mehmut Qeshqeri we uning "diwan"ida bayan qilin'ghan edebiy til heqqide deslepki mulahize» (1982-yili), «11-esrdiki türkiy til yadikarliqliridiki "z" herpi we u ipade qilghan tawush toghrisida» (1984-yili) qatarliq maqalilerni yëzip, diwanshunasliq tetqiqatining qanat yëyishigha tëgishlik hesse qoshqan.

Mirsultan ependining xizmiti 1989-yili Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq milletler til-yëziq xizmiti komitëtigha yötkelgen.

Mirsultan Osmanof xizmet jeryanida «hazirqi zaman Uyghur tilidiki teqlid sözler toghrisida», «hazirqi zaman uyghur tilidiki rewishler toghrisida», «chaghatay tili toghrisida qarashlirimiz» (tilshunas xemit tömür bilen birlikte), « "Qutadghu bilik"te ipade qilin'ghan edebiy til toghrisida» (Xemit Tömür ependi, Amine Ghappar xaminllar bilen birlikte) qatarliq ilmiy maqalilerni, «Xenzuche-Uyghurche lughet» (kollëktip), «Hazirqi zaman Uyghur tilining imla lughiti» (mes'ul muherrir), «Hazirqi zaman Uyghur tilining teleppuz lughiti» (kollëktip), «Hazirqi zaman Uyghur tili di'alëktliri»… Qatarliq nurghun yirik eserlerni ishleshke qatnashti yaki özi ishlep chiqti, muherrirlikini ishlidi. Aspirantlargha Uyghur tilidin ders bergendin bashqa, Shinjang Uniwërsitëtida aspirantlarning magistërliq dissërtatsiyesini yaqlash yighinlirigha bahalighuchi bolup qatnashti.

Ilmiy ziyaretliri jeryanida u yene Qazaqistan, Yaponiye, Türkiye qatarliq döletlerde uyghur tili mesililiri toghrisida lëksiye sözlep alqishqa ërishti.

Tilshunas ustaz Mirsultan Osmanof 1992-yili resmiy dem ëlishqa chiqqan bolsimu, tilshunasliq sahesidiki emgeklirini dawamlashturup kelmekte.

Unregistered
16-10-10, 01:16
mirsultan ependini tonushturupsiz amma chala kalghan yerliri bar. Uning turmide kanche yil yatkanliki?nime uchun yatkanlighi? hittay hotun bilen toy kilghanlighi katarlik ehvalliri toluk yizilishi kirek. huddi gongsendangning nazaritide yizilghan terjimhalgha ohshap kaptu.

Unregistered
24-03-11, 18:04
menmu birnechche meshhur ademlerni tunuymen,hazirghiche isimini hichkimge demidim.birsining isimini shundaqla chiqirdighan bolsam hemme adem aghzini echip oturuppla qalidu.mexbi saqlaymen.

Unregistered
24-03-11, 18:24
mirsultan ependini tonushturupsiz amma chala kalghan yerliri bar. Uning turmide kanche yil yatkanliki?nime uchun yatkanlighi? hittay hotun bilen toy kilghanlighi katarlik ehvalliri toluk yizilishi kirek. huddi gongsendangning nazaritide yizilghan terjimhalgha ohshap kaptu.

Hitay Hatunidin balisi barmu,? eger balisi yoq, bir muddet oylinip ajriship ketken bolsa meyli ,amma balisi bolsa bu haywan uningha qedir-qimmet bermeymiz, bizdin hem dimeymiz,

Diqqet qilinglar mening bu sozlirim peqetla Hitay Hatunidin balisi bolush sherti bilen hokumge ige, bolmisa qedirleymiz, bilidighanlar yezip qoysun.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE

Unregistered
24-03-11, 18:34
Bizge sizdek sir saqlaydighan mexpiyetlikni ahkarilimaydighan adem kirek,
Olguche mexpiy saqlang,



menmu birnechche meshhur ademlerni tunuymen,hazirghiche isimini hichkimge demidim.birsining isimini shundaqla chiqirdighan bolsam hemme adem aghzini echip oturuppla qalidu.mexbi saqlaymen.

Unregistered
24-03-11, 18:46
Bizge sizdek sir saqlaydighan mexpiyetlikni ahkarilimaydighan adem kirek,
Olguche mexpiy saqlang,

Insanning eng mehpi saqlaydighan nersisi ,Bilmigen nersisi

Uyghur heliq maqal-temsili

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE