PDA

View Full Version : Ana Til Néme Üchün Intayin Muhim?



Unregistered
14-10-10, 13:42
Ana Til Néme Üchün Intayin Muhim?

Erkin Sidiq

2010-yili 10-ayning 6-küni



1) Ana til milliy kimlikning muhim bir terkiwi qismi

Méning dölet, millet we étnik guruppilar toghrisidiki bir qisim In’glizche kitablarni oqup chüshinishimche, milletperwerlik milliy idéologiye bilen milliy kimlikni öz ichige alidu. Milliy kimlik bolsa simwolizm (yeni bir milletni bashqa bir millettin ayrip turidighan alametler), til we milliy héssiyat (bu milliy ang we milly arzularnimu öz ichige alidu) tin ibaret 3 nersidin terkip tapidighan bolup, til mana ashu 3 nersilerning ichidiki eng muhim biridur. Men milliy kimlik heqqide buningdin kéyin yazidighan bir maqalemde mexsus toxtilishim mumkin.

2) Ana til milliy kimlikning muhim bir belgisi

Hemmeylenning xewiride bolghinidek, her qandaq bir tilning 1-roli kishiler arisidiki alaqilishish qorali bolushtin ibaret. Lékin, bir yerlik millet üchün, ularning ana tilining uningdin bashqa intayin muhim rollirimu bar. U rollarning birsi, ashu milletning milliy kimlikining belgisi bolushtin ibaret. Bir milletning ana tiligha ashu milletning tarixiy bilimliri kodlashturulghan yaki qachilan’ghan bolidu. Bu bilimler mezkur milletning kim ikenliki, ularning nedin kelgenliki, ularning wujutqa kélish hékayiliri, ularning meqsiti, hemde ularning barliq éghizaki we yéziq asasidiki sen’et, hüner, maharet we bashqa bilimlirini öz ichige alidu. Ana tilning bu roli milliy kimlikning «simwolizm» dégen terkiwi qismighimu azraq toghra kélip qalidu.

Yalghuz yerlik milletning ana tilila emes, uning yéziqimu milliy kimlikning bir muhim belgisi. Junggodiki xenzu millitidin bolghan bir yuqiri derijilik emeldar özining yéqinda Junggo hökümitining eng yuqiri derijilik dairilige yollighan bir teklibnamiside mundaq dep yazghan: «Téximu exmeqliq shu boldiki, 1982 ـ yili 9ـ ayning 13ـ küni aptonom rayon qanun chiqirish shekli bilen Uyghurche, Qazaqche kona yéziqni qollinishni eslige keltürüshni jakarlidi. Kona yéziq bilen Xenzuche pinyin bir qatargha qoyulup, Shinjang Uyghur Aptonom Rayonining hökümet yéziqi qilindi. Shuning bilen Mawzédong dewride bashlan'ghan yéziq islahati - Shinjangliqlarni assimilyatsiye qilishning eng muhim halqisi nabut qilindi! Uyghurlarning yéziqini islah qilish1961ـ-yili bashlan'ghan. Bir mezgil sinap yolgha qoyulghandin kéyin, merkez we aptonom rayon Uyghurche kona yéziqni bikar qilish, aptonom rayon ichide Xenzuche pinyin boyiche ishlen'gen yéngi yéziqni qollinish, bashlan'ghuch mekteptin toluqsiz ottura mektebkiche bolghan dersliklerni pütünley yéngi yéziq bilen chiqirish mejburiy belgilendi. Mushundaq mejburiy yolgha qoyulghan yéziq islahati bilen Uyghurlarning medeniyiti we diniy en'enisi warisliq qilidighan adem bolmaydighan weziyetke duch keldi. Hökümet mektepliride oqughanlar Uyghurche kona yéziqni tonumaydighan, kona yéziqtiki tarixiy eserlerni oquyalmaydighan, kona yéziq bilidighan chonglar yéngi yéziqni bilmeydighan bolup, medeniyet jehettiki üzük halet künséri éghirliship, Xenzulishish barghanséri omumlashti. Uyghurlarning kona yéziqi shu milletning medeniyet we diniy en'enisini xatirileydighan eng muhim wasite, shundaqla Uyghurlar bilen islam dinigha étiqad qilmaydighan az sanliq milletlerni perqlendüridighan alametlerning biri hésablinidu. Eger ashu siyaset dawamlashturulghan bolsa, bügünki künde Shinjangni idare qilish köp asan bolghan bolatti. Shu chaghdiki Xenzu békinmichilik ichide tereqqiy qiliwatatti. Xelq’aradiki bésim nezerge élinmisimu bolatti.»

3) Ana til bir ayrim dölet bolushtiki shertlerning birsi

Yuqirida tilgha élin’ghan Kangas xanimning kitabida déyilishiche, bir milletning öz aldigha bir ayrim dölet qurushtiki shertlerning biri, ularning öz aldigha ayrim bir tili bolishidin ibaret bolup, eger bir milletning öz aldigha ayrim ana tili bolmaydiken, ular bir «xelq» emes, peqet bir guruppa yaki bir ahale, dep qarilip, ularning öz teqdirini özi belgilesh hoquqi inkar qilinish éhtimalliqi bar iken.

4) Balilarni ana tilda sawatliq qilip yétildurush, ularning til we mektep oqushidiki normal tereqqayati üchün kem bolsa bolmaydu

Öz yurtida tughulup üsüwatqan bir yerlik millet baliliri üchün, balilarning ana til sewiyisi ularning kéyin öginidighan ikkinchi tildiki sewiyisining qandaq bolidighanliqini belgileydu. Mektepte balilarning ana til ishlitishini kücheytish yalghuz ularning ana tilini tereqqiy qildurushqila paydiliq bolup qalmastin, balilarning mektep tilidiki her xil iqtidarini tereqqiy qildurushqimu paydiliq. Eger balilar bashlan'ghuchta ana tilni aldida öginip, uningdin toluq sawatini chiqarmay turupla yene bir yat til öginidiken, bu balilar kelgüside ana tildimu we ular ögen'gen ikkinchi tildimu yérim sawatliq bolup qalidu. Bu ehwal xelq'arada "yérim sawatliq qosh tilliq" ("In’glizchida "semibilingualism") dep atilidu. Mekteptiki derslerni balilarning ana tilida ötüsh ularning mektep tilidiki akadémik tereqqiyatigha hergizmu yaman tesir körsetmeydu. Qosh tilliq bolush bolsa balilarning til we oqush jehettiki tereqqiyatida ijabiy rol oynaydu. Ana til we ikkinchi tildiki til sewiyisi töwen balilarning bilim we eqil jehettiki tereqqiyatimu nahayiti asta bolidu.

5) Mektepte balilarning ana tilini tashliwétish balilarni tashliwetkenlik bilen barawer

Eger mektep ashkara yaki yoshurun halda balilargha "öz tiling bilen öz medeniyitingni mektep ichige ekirme" dégendek signaldin birni béridiken, ular özlirining kimlikining merkiziy qisminimu mektep ichige ekirmeydu. Ularda mushuninggha oxshash tashliwétilish héssiyati peyda bolsa, ularning ders anglashtiki aktipliqi bilen ishenchisimu zor derijide ajizlishidu. Eger balilar özliri bilim éliwatqan jem'iyetke tewedek hés qilmaydiken, ularning oqughan bilimlerni özleshtürüwélishi mumkin emes.

Tor bet adrési mezkur maqalining axirida bérilgen Kangas xanim qatarliq 4 mutexessislerning «mutexessis ilmiy maqalisi» da mundaq déyilgen: «Ikkinchidin, mekteplerdiki oqu-oqutushta peqet hökümran orundiki tilnila ishlitishtin kélip chiqidighan yaman aqiwet intayin éghir bolidu. Bundaq ehwalda balilarning öz ana tilini ishlitishi ochuq yaki yoshurun halda cheklen'gen bolidu. Balilarning ana tilni öginishige yol qoymasliq, yaki ularni ana tilni pishshiq bilidighan chonglardin ayriwétish arqiliq ularning ana tilni ishlitishige tosalghuluq qilish, yerlik milletning öz tilini kündilik turmushta we mektepte ishlitishige yol qoymasliq bolup hésablinidu. Bundaq ayriwétish hemme yaki köp sandiki oqutquchilar yerlik millet tilini bilmeydighan hökümran millet kishiliridin terkip tapqan ehwaldimu yüz béridu. Bu xil ehwalning bir roshen misali balilarni öydin ayrip, mektepte yétip-qopup oquydighan mektepke oqutushtur. Bundaq siyasetler hazirgha qeder balilargha yalghuz éghir derijidiki jismaniy zexmilerni keltürüpla qalmay, yene éghir derijidiki rohiy ziyanlarnimu saldi. Bu zexmiler mundaq bir qanche terepni öz ichige alidu: Ijtimaiy qalaymiqanchliq, pisxologiye jehettiki zexme, chüshinish, este qaldurush, höküm qilish, xulase chiqirish, we asaslash iqtidaridiki zexme, til we oqushtiki zexmiler. Mushundaq ziyan-zexmilerning netijiside ular iqtisadiy, ijtimaiy we siyasiy sahelerdimu töwen orun'gha chüshüp qaldi.»

6) Ana tilni saqlap qélish dunyaning til we biologiye jehettiki köp xilliqini saqlap qélishning birdin-bir sherti

Hazir dunyada eghizda sözlinidighan tillardin texminen 7000 xil til bar bolup, nurghun mutexessislerning mölcherlishiche, ularning 50 pirsenti hazirqi bir ewladning waqit mudditi ichide yoqulup kétip, ularning 90 pirsenti kéyinki 100 yil ichide yoqitiwétilishi mumkin iken. Shunglashqa bu xil ehwalning aldini élish üchün, her bir millet özining ana tilini saqlap qélishi zörürdur.

Unregistered
15-10-10, 06:40
Ana Til Néme Üchün Intayin Muhim?

Erkin Sidiq

2010-yili 10-ayning 6-küni



1) Ana til milliy kimlikning muhim bir terkiwi qismi

Méning dölet, millet we étnik guruppilar toghrisidiki bir qisim In’glizche kitablarni oqup chüshinishimche, milletperwerlik milliy idéologiye bilen milliy kimlikni öz ichige alidu. Milliy kimlik bolsa simwolizm (yeni bir milletni bashqa bir millettin ayrip turidighan alametler), til we milliy héssiyat (bu milliy ang we milly arzularnimu öz ichige alidu) tin ibaret 3 nersidin terkip tapidighan bolup, til mana ashu 3 nersilerning ichidiki eng muhim biridur. Men milliy kimlik heqqide buningdin kéyin yazidighan bir maqalemde mexsus toxtilishim mumkin.

2) Ana til milliy kimlikning muhim bir belgisi

Hemmeylenning xewiride bolghinidek, her qandaq bir tilning 1-roli kishiler arisidiki alaqilishish qorali bolushtin ibaret. Lékin, bir yerlik millet üchün, ularning ana tilining uningdin bashqa intayin muhim rollirimu bar. U rollarning birsi, ashu milletning milliy kimlikining belgisi bolushtin ibaret. Bir milletning ana tiligha ashu milletning tarixiy bilimliri kodlashturulghan yaki qachilan’ghan bolidu. Bu bilimler mezkur milletning kim ikenliki, ularning nedin kelgenliki, ularning wujutqa kélish hékayiliri, ularning meqsiti, hemde ularning barliq éghizaki we yéziq asasidiki sen’et, hüner, maharet we bashqa bilimlirini öz ichige alidu. Ana tilning bu roli milliy kimlikning «simwolizm» dégen terkiwi qismighimu azraq toghra kélip qalidu.

Yalghuz yerlik milletning ana tilila emes, uning yéziqimu milliy kimlikning bir muhim belgisi. Junggodiki xenzu millitidin bolghan bir yuqiri derijilik emeldar özining yéqinda Junggo hökümitining eng yuqiri derijilik dairilige yollighan bir teklibnamiside mundaq dep yazghan: «Téximu exmeqliq shu boldiki, 1982 ـ yili 9ـ ayning 13ـ küni aptonom rayon qanun chiqirish shekli bilen Uyghurche, Qazaqche kona yéziqni qollinishni eslige keltürüshni jakarlidi. Kona yéziq bilen Xenzuche pinyin bir qatargha qoyulup, Shinjang Uyghur Aptonom Rayonining hökümet yéziqi qilindi. Shuning bilen Mawzédong dewride bashlan'ghan yéziq islahati - Shinjangliqlarni assimilyatsiye qilishning eng muhim halqisi nabut qilindi! Uyghurlarning yéziqini islah qilish1961ـ-yili bashlan'ghan. Bir mezgil sinap yolgha qoyulghandin kéyin, merkez we aptonom rayon Uyghurche kona yéziqni bikar qilish, aptonom rayon ichide Xenzuche pinyin boyiche ishlen'gen yéngi yéziqni qollinish, bashlan'ghuch mekteptin toluqsiz ottura mektebkiche bolghan dersliklerni pütünley yéngi yéziq bilen chiqirish mejburiy belgilendi. Mushundaq mejburiy yolgha qoyulghan yéziq islahati bilen Uyghurlarning medeniyiti we diniy en'enisi warisliq qilidighan adem bolmaydighan weziyetke duch keldi. Hökümet mektepliride oqughanlar Uyghurche kona yéziqni tonumaydighan, kona yéziqtiki tarixiy eserlerni oquyalmaydighan, kona yéziq bilidighan chonglar yéngi yéziqni bilmeydighan bolup, medeniyet jehettiki üzük halet künséri éghirliship, Xenzulishish barghanséri omumlashti. Uyghurlarning kona yéziqi shu milletning medeniyet we diniy en'enisini xatirileydighan eng muhim wasite, shundaqla Uyghurlar bilen islam dinigha étiqad qilmaydighan az sanliq milletlerni perqlendüridighan alametlerning biri hésablinidu. Eger ashu siyaset dawamlashturulghan bolsa, bügünki künde Shinjangni idare qilish köp asan bolghan bolatti. Shu chaghdiki Xenzu békinmichilik ichide tereqqiy qiliwatatti. Xelq’aradiki bésim nezerge élinmisimu bolatti.»

3) Ana til bir ayrim dölet bolushtiki shertlerning birsi

Yuqirida tilgha élin’ghan Kangas xanimning kitabida déyilishiche, bir milletning öz aldigha bir ayrim dölet qurushtiki shertlerning biri, ularning öz aldigha ayrim bir tili bolishidin ibaret bolup, eger bir milletning öz aldigha ayrim ana tili bolmaydiken, ular bir «xelq» emes, peqet bir guruppa yaki bir ahale, dep qarilip, ularning öz teqdirini özi belgilesh hoquqi inkar qilinish éhtimalliqi bar iken.

4) Balilarni ana tilda sawatliq qilip yétildurush, ularning til we mektep oqushidiki normal tereqqayati üchün kem bolsa bolmaydu

Öz yurtida tughulup üsüwatqan bir yerlik millet baliliri üchün, balilarning ana til sewiyisi ularning kéyin öginidighan ikkinchi tildiki sewiyisining qandaq bolidighanliqini belgileydu. Mektepte balilarning ana til ishlitishini kücheytish yalghuz ularning ana tilini tereqqiy qildurushqila paydiliq bolup qalmastin, balilarning mektep tilidiki her xil iqtidarini tereqqiy qildurushqimu paydiliq. Eger balilar bashlan'ghuchta ana tilni aldida öginip, uningdin toluq sawatini chiqarmay turupla yene bir yat til öginidiken, bu balilar kelgüside ana tildimu we ular ögen'gen ikkinchi tildimu yérim sawatliq bolup qalidu. Bu ehwal xelq'arada "yérim sawatliq qosh tilliq" ("In’glizchida "semibilingualism") dep atilidu. Mekteptiki derslerni balilarning ana tilida ötüsh ularning mektep tilidiki akadémik tereqqiyatigha hergizmu yaman tesir körsetmeydu. Qosh tilliq bolush bolsa balilarning til we oqush jehettiki tereqqiyatida ijabiy rol oynaydu. Ana til we ikkinchi tildiki til sewiyisi töwen balilarning bilim we eqil jehettiki tereqqiyatimu nahayiti asta bolidu.

5) Mektepte balilarning ana tilini tashliwétish balilarni tashliwetkenlik bilen barawer

Eger mektep ashkara yaki yoshurun halda balilargha "öz tiling bilen öz medeniyitingni mektep ichige ekirme" dégendek signaldin birni béridiken, ular özlirining kimlikining merkiziy qisminimu mektep ichige ekirmeydu. Ularda mushuninggha oxshash tashliwétilish héssiyati peyda bolsa, ularning ders anglashtiki aktipliqi bilen ishenchisimu zor derijide ajizlishidu. Eger balilar özliri bilim éliwatqan jem'iyetke tewedek hés qilmaydiken, ularning oqughan bilimlerni özleshtürüwélishi mumkin emes.

Tor bet adrési mezkur maqalining axirida bérilgen Kangas xanim qatarliq 4 mutexessislerning «mutexessis ilmiy maqalisi» da mundaq déyilgen: «Ikkinchidin, mekteplerdiki oqu-oqutushta peqet hökümran orundiki tilnila ishlitishtin kélip chiqidighan yaman aqiwet intayin éghir bolidu. Bundaq ehwalda balilarning öz ana tilini ishlitishi ochuq yaki yoshurun halda cheklen'gen bolidu. Balilarning ana tilni öginishige yol qoymasliq, yaki ularni ana tilni pishshiq bilidighan chonglardin ayriwétish arqiliq ularning ana tilni ishlitishige tosalghuluq qilish, yerlik milletning öz tilini kündilik turmushta we mektepte ishlitishige yol qoymasliq bolup hésablinidu. Bundaq ayriwétish hemme yaki köp sandiki oqutquchilar yerlik millet tilini bilmeydighan hökümran millet kishiliridin terkip tapqan ehwaldimu yüz béridu. Bu xil ehwalning bir roshen misali balilarni öydin ayrip, mektepte yétip-qopup oquydighan mektepke oqutushtur. Bundaq siyasetler hazirgha qeder balilargha yalghuz éghir derijidiki jismaniy zexmilerni keltürüpla qalmay, yene éghir derijidiki rohiy ziyanlarnimu saldi. Bu zexmiler mundaq bir qanche terepni öz ichige alidu: Ijtimaiy qalaymiqanchliq, pisxologiye jehettiki zexme, chüshinish, este qaldurush, höküm qilish, xulase chiqirish, we asaslash iqtidaridiki zexme, til we oqushtiki zexmiler. Mushundaq ziyan-zexmilerning netijiside ular iqtisadiy, ijtimaiy we siyasiy sahelerdimu töwen orun'gha chüshüp qaldi.»

6) Ana tilni saqlap qélish dunyaning til we biologiye jehettiki köp xilliqini saqlap qélishning birdin-bir sherti

Hazir dunyada eghizda sözlinidighan tillardin texminen 7000 xil til bar bolup, nurghun mutexessislerning mölcherlishiche, ularning 50 pirsenti hazirqi bir ewladning waqit mudditi ichide yoqulup kétip, ularning 90 pirsenti kéyinki 100 yil ichide yoqitiwétilishi mumkin iken. Shunglashqa bu xil ehwalning aldini élish üchün, her bir millet özining ana tilini saqlap qélishi zörürdur.


yaxshi yiziliptu oqushqa erziydiken.